राजा, इंद्राचा मित्र, घनदाट जंगलातील महानदीच्या काठी एकटा असताना, अचानक त्याच्याकडे दोन तेजस्वी, दिव्य माळा व सुगंधी उटणे लावलेली, आपल्या तेजाने उजळलेली ब्राह्मणद्वय येऊन पोहोचली. त्या दोघांनी अत्यंत सौम्य व आदराने विचारले, “महान राजा, तू येथे काय करतो आहेस? हे महाबाहु, या वृक्षाची तू छाटणी का केलीस? या विशाल निर्जन अरण्यात, नदीकाठी, एकट्याने हे वृक्ष का तोडलेस?” त्यांचे शब्द ऐकून राजा आनंदाने, अत्यंत गोड व विनम्र भाषेत त्यांना उत्तर देऊ लागला. चंद्र व सूर्यासारखे तेजस्वी दिसणाऱ्या त्या ब्राह्मणांना पाहून, राजा जगाच्या अधिपतीस वंदन करून, नम्रपणे डोके झुकवून उभा राहिला. “मी देवाधिदेव, आद्य व अनंत, या जगाचा अधिपती यांची पूजा करण्यासाठी एक मूर्ती तयार करू इच्छितो. मला स्वप्नाच्या शेवटी त्या परम दिव्याने आदेश दिला आहे, आणि तुम्ही दोघांनीही मला ते समजावले आहे.” राजाच्या या वचनांवर, ब्रह्मांडाच्या अधिपतीने, अत्यंत प्रसन्न होऊन, हास्याने त्याला उत्तर दिले, “अत्युत्तम! अत्युत्तम! हे राजन, या भयानक संसारसागरात, जो केळीच्या पानासारखा क्षणभंगुर आहे, तुझे हे श्रेष्ठ मत खरोखरच वंदनीय आहे. या दुःखमय, अस्थिर जगात, जिथे इच्छा व क्रोधाने लोक ग्रासले आहेत, इंद्रियांच्या भोवऱ्यात गुंतून गेले आहेत, जिथून सुटका कठीण आहे, अशा ठिकाणी तुझ्या मनात विष्णुपूजेची प्रेरणा निर्माण झाली आहे. हे सर्वगुणसंपन्न राजन, तू धन्य आहेस! तुझ्यामुळे पृथ्वी, तिचे लोक, पर्वत, वन, उपवन सर्व धन्य झाले आहेत. तुझ्या राज्यातील नगरे, गावे, खेडी, चारही वर्णांनी सुशोभित, हेही धन्य आहेत, कारण तू या भूमीचा रक्षक आहेस. ये, ये, हे महाभाग्यवान राजन, या वृक्षाच्या शीतल छायेत बस, आणि माझ्याबरोबर धर्ममूलक कथा ऐक. माझा हा सहकारी, श्रेष्ठ शिल्पकार, विश्वकर्म्याप्रमाणेच कुशल आहे. तो माझ्या आज्ञेने मूर्ती घडवेल; तू आता या समुद्रकिनाऱ्यापासून दूर हो.” ही वचने ऐकून राजा, द्विजातीत्वाने संपन्न, समुद्रकिनाऱ्यावरून उठून त्या ब्राह्मणाजवळ गेला. तो राजेश्वर, सुखद शीतल छायेत उभा राहिला. तेव्हा ब्रह्मरूपातील परमात्म्याने त्याला सूचनांची माहिती दिली. त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाने प्रमुख शिल्पकाराला सांगितले, “तीन मूर्ती घडव—पहिली कृष्णाच्या रूपात, अत्यंत शांत, कमळाच्या पाकळीसारख्या मोठ्या डोळ्यांनी युक्त. तिच्यावर श्रीवत्स व कौस्तुभाचे चिन्ह असो, शंख, चक्र, गदा धारण केलेली, दूधासारखा शुभ्र वर्ण असलेली, दुसरी मूर्ती स्वस्तिकचिन्हयुक्त असो. ती मूर्ती अनंत नावाच्या देवाची असो, जो नांगर व शस्त्र धारण करणारा, महान शक्तिशाली आहे, ज्याला देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, विद्याधर किंवा नाग कोणीही ओळखू शकत नाही. त्याचा अंत ज्ञात नाही म्हणूनच तो अनंत आहे. त्याच्यासोबत वसुदेवाची भगिनी, सुवर्णप्रभेने उजळणारी, तिसरी मूर्ती—शुभद्रा, सर्व मंगलचिन्हांनी सुशोभित.” ही वचने ऐकताच, विश्वकर्मा, पुण्यवान शिल्पकार, त्वरित शुभ मूर्ती घडवू लागला. प्रथम, एक शुभ्रवर्णाची, शरदचंद्रासारखी प्रभा असलेली, लाल डोळ्यांची, विशाल देहाची, मोठ्या स्फटिकासारख्या डोक्याची मूर्ती बनवली. ती निळे वस्त्र घातलेली, भयंकर, गर्वाने ओसंडून वाहणाऱ्या शक्तीने युक्त, एकल कुंडल घातलेली, दिव्य, गदा व मूस धारण केलेली होती. दुसरी मूर्ती, कमळासारख्या डोळ्यांची, काळ्या मेघासारखी, अलसीच्या फुलासारखी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या मोठ्या डोळ्यांची होती. तिने पिवळे वस्त्र परिधान केले, अत्यंत तेजस्वी व शुभ, श्रीवत्सचिन्ह धारण केलेले, पूर्ण हस्तात चक्र असलेली, दिव्य, सर्व पापांचा नाश करणारी—हरी. तिसरी, सुवर्णप्रभेने चमकणारी, कमळाच्या पाकळीसारखी लांब डोळे, अद्भुत वस्त्रांनी झाकलेली, हार व बाजूबंदांनी सजलेली होती. विविध दागिन्यांनी, रत्नमालांनी अलंकृत, पूर्ण व उठावदार स्तन असलेली, अत्यंत सुंदर—ही मूर्ती विश्वकर्म्याने साकारली. राजाने हे अद्भुत, क्षणात घडवलेले, दिव्य वस्त्रांच्या जोड्यांनी झाकलेले, विविध रत्नांनी अलंकृत, सर्व शुभचिन्हांनी युक्त, अत्यंत मोहक व विस्मयकारक मूर्ती पाहिल्या. मग त्याने त्या दोन ब्राह्मणांना विचारले, “तुम्ही कोण आहात, हे दिव्य स्वरूपधारी, ब्राह्मणरूप धारण करणारे, अद्भुत कृत्य करणारे, दिव्य आचार असणारे, मानवांच्या पलीकडचे? देव आहात का, मानव, यक्ष, विद्याधर आहात का? ब्रह्मा, हृषीकेश, वसु, किंवा अश्विनीद्वय आहात का? मला तुमचे खरे स्वरूप माहित नाही—हे खरे आहे की माया, हेही कळत नाही. तुम्ही येथे मायिक रूपात उभे आहात. मी तुमच्याकडे शरण आलो आहे—माझ्या समोर तुमचे खरे रूप प्रकट करा.” तेव्हा त्या ब्राह्मणरूपातील परमात्म्याने सांगितले, “मी देव नाही, यक्ष नाही, दैत्य नाही, ना देवांचा राजा; मी ब्रह्मा नाही, रुद्रही नाही—माझा परिचय ‘परम पुरुष’ म्हणून जाण. मी सर्व जगातील दुःखनाशक, अनंत शक्ती व सामर्थ्याचा, सर्व प्राण्यांनी पुज्य, ज्याचा अंत कोणालाही ज्ञात नाही. सर्व शास्त्रांत ज्याचे वर्णन आहे, उपनिषदांत घोषित केलेला, योगी ज्याला ज्ञानाने प्राप्त करतात—तो वासुदेव मीच आहे. मीच ब्रह्मा, मीच विष्णु, मीच शिव, मीच इंद्र, देवांचा राजा, मीच यम, जगाचा नियंत्रक आहे. पृथ्वीपासून सुरू होणारे पंचमहाभूत, तीन अग्नि, यज्ञाचे भोक्ता, मीच वरुण, जलाधिप, पृथ्वी व पर्वत आहे. या जगात वाणीने जे काही आहे, जे जंगम-अजंगम आहे, हे संपूर्ण विश्व—माझ्यापासून वेगळे काहीच नाही.