सर्वश्रेष्ठ ऋषी, त्या वेळी सर्व स्थिर आधार आणि निवासस्थान, ज्यांची बंधने तेजाच्या किरणांनी धरली होती, ती तुटून खाली पडली. हजारो महाकाय मेघ, वावटळीच्या प्रचंड वेगाने फेकले जाऊन, भीषण गडगडाट करत विखुरले गेले. त्या तेजस्वी चकाकीमुळे पृथ्वी, आकाश आणि पाताळ हे तिन्ही लोक चकित होऊन प्रचंड अस्वस्थ झाले. ही तिन्ही लोकांची घालमेल आणि फिरणे पाहून, दिव्य ऋषी, देवता आणि ब्रह्मा यांनी त्या तेजस्वी सूर्यदेवताचे स्तवन केले. "तुम्हीच देवांचा आदिदेव आहात, लोककल्याणासाठी जन्मलेले; सृष्टी, स्थिती आणि संहार या तिन्ही काळात तुम्ही त्रैविध्याने प्रकट होता," असे त्यांनी स्तुती केली. "विश्वाचे प्रभो, ताप व पर्जन्य करणाऱ्या सूर्यदेवा, आपले कल्याण असो," असे म्हणत इंद्र आणि इतर देवतांनीही त्यांच्या स्तुती केली. "जय हो प्रभो, विश्वनाथा! जय हो, सर्व लोकांचे अधिपती!" अशा जयघोषात वसिष्ठ, अत्रि यांसारख्या सप्तर्षींनीही त्यांचे गुणगान केले. सर्व ऋषींनी वेदातील श्रेष्ठ मंत्रांनी, मंगल व आशीर्वादाचे शब्द उच्चारून, विविध स्तोत्रांनी त्याची स्तुती केली. वालखिल्य ऋषींनीही त्यांना वंदन केले. अग्नी आणि इतर देवता आनंदाने त्या तेजस्वी सूर्याचे गुणगान करू लागले. "प्रभो, मुक्ती इच्छिणाऱ्यांसाठी तुम्हीच मार्ग, आणि ध्यान करणाऱ्यांसाठी तुम्हीच सर्वोच्च साध्य आहात," असे ते म्हणाले. "कर्मचक्रात अडकलेल्या सर्व जीवांसाठी तुम्हीच मार्गदर्शक, देवाधिदेव, आपण वंदनीय आहात. विश्वनाथा, आम्हा सर्वांना शांती लाभो," असे सर्वांनी प्रार्थना केली. "दोन पायांनी चालणाऱ्यांना आणि चार पायांच्या प्राण्यांनाही सदा शांती लाभो," अशी कामना त्यांनी केली. त्यानंतर विद्याधर, यक्ष, राक्षस, आणि नाग यांच्या समुदायांनीही हात जोडून, डोकी झुकवून, सूर्यदेवाला वंदन केले आणि मनाला व कानाला आनंद देणारे शुभ शब्द उच्चारले. "आपले तेज आपल्या सृष्टीतील जीवांना सहन होऊ दे," अशी प्रार्थना त्यांनी केली. त्यानंतर हाहा, हूहू, नारद, तुंबुरू—हे सर्व गंधर्व संगीततज्ज्ञ सूर्याची स्तुती करू लागले. त्यांनी षड्ज, मध्यम, गांधार या तीन स्वरांत कुशलतेने गायन केले. त्यांच्या गायनात विविध आलाप, लय आणि सुरेल संगती होती. विश्वाची, घृताची, उर्वशी, तिलोत्तमा—या सुंदर अप्सरा, तसेच मेनका, सहजंया आणि रंभा—या अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ—त्या सर्वांनी विश्वनाथ सूर्यदेवापुढे नृत्य केले. त्या अप्सरांनी भाव, रस आणि ललित अंगविक्षेपांनी नृत्य साकारले. त्यावेळी वीणा, बासरी आणि इतर वाद्यांचा नाद झाला. ढोल, झांज, मृदंग, पटह, अनक, दिव्य दुंदुभी आणि शंख—शेकडो, हजारो वाद्यांचा गजर झाला. गंधर्व आणि अप्सरांच्या गायन-नृत्याने, सर्व वाद्यांच्या आवाजाने, सर्वत्र आनंदमय गोंधळ पसरला. त्या वेळी सर्व देवतांनी हात जोडून, भक्तिभावाने वाकून, हजार किरणांच्या सूर्याला वंदन केले. या गोंधळात सर्व देवता एकत्र असताना, विश्वकर्म्याने हळूहळू त्या तेजाचे प्रमाण कमी केले. आणि ज्या मूर्तीचे पाय गुडघ्यांपर्यंत पोहोचले होते, ती मूर्ती विश्वकर्म्याच्या कुशलतेने घडवली गेली; परंतु सूर्यदेवाने त्या मूर्तीला मान्यता दिली नाही, म्हणून त्यांना खाली उतरवण्यात आले. मात्र त्या मूर्तीचे तेज कमी झाले नाही; उलट, पूर्वीपेक्षा अधिक सुंदर रूप प्रकट झाले. अशा प्रकारे, थंडी, पाणी, उष्णता आणि काळ यांच्या प्रभावाने, हर, कमला आणि विष्णु यांनी स्तुती केलेल्या सूर्यदेवाने, वरील शिलालेख ऐकून, आपल्या आयुष्याच्या शेवटी प्रकाशलोकात प्रवेश केला. हे श्रेष्ठ ऋषी, अशा प्रकारे पूर्वी सूर्याचा जन्म झाला आणि त्याचे सर्वोच्च रूप मी सविस्तर सांगितले. पुन्हा एकदा, आम्हाला सूर्याशी संबंधित कथा सांग, कारण आम्ही ती शुभ गोष्ट ऐकून तृप्त होत नाही. हा तेजस्वी, बलवान, प्रखर सूर्य, ज्याचे तेज अग्निराशीसारखे आहे—प्रभो, आम्हाला त्याच्या सामर्थ्याचा स्रोत जाणून घ्यायचा आहे. जेव्हा संपूर्ण जग अंधाराने व्यापले होते आणि सर्व चल-अचल नष्ट झाले होते, तेव्हा प्रकृतीच्या गुणांमुळे प्रथम बुद्धी उत्पन्न झाली. त्यापासून अहंकार जन्मला, ज्यामुळे पंचमहाभूतांची निर्मिती झाली—वायू, अग्नी, जल, आकाश आणि पृथ्वी; आणि त्यांच्यापासून ब्रह्मांडाचा अंड उत्पन्न झाले. त्या ब्रह्मांड अंडामध्ये हे सात लोक निर्माण झाले, आणि पृथ्वीवर सात द्वीप व सात समुद्र स्थापन झाले. तिथे मी, विष्णु आणि महेश्वर वास केला; आम्ही सर्वजण अंधाराने मोहित होऊन त्या परमेश्वराचे ध्यान करू लागलो. तेव्हा एक अत्यंत तेजस्वी पुरुष प्रकट झाला, ज्याने अंधकार दूर केला. ध्यान आणि योगाने आम्ही त्या वेळी सवितारला ओळखले. त्या परमात्म्याला ओळखून, आम्ही तिघांनी वेगवेगळ्या दैवी स्तोत्रांनी त्या प्रभूची स्तुती केली. "तुम्ही देवांमध्ये आदिदेव आहात, आणि आपल्या सामर्थ्याने तुम्हीच प्रभू; तुम्हीच सृष्टीचे आदिकर्ता, देवाधिदेव, सूर्यदेवा." "तुम्ही सर्व प्राण्यांचे जीवन आहात—देव, गंधर्व, राक्षस, ऋषी, किन्नर, सिद्ध, तसेच नाग आणि पक्षी यांचेही." "तुम्हीच ब्रह्मा, महादेव, विष्णु, प्रजापती; तुम्हीच वायू, इंद्र, सोम, विवस्वान आणि वरुण आहात." "तुम्हीच काळ, सृष्टीकर्ता, संहारकर्ता, पालनकर्ता आणि अधिपती; नद्या, सागर, पर्वत, वीज आणि इंद्रधनुष्य तुमचेच रूप आहे." "तुम्हीच संहार आणि सृष्टी, प्रकट आणि अप्रकट, सनातन; प्रभूंकडून ज्ञान प्राप्त होते, आणि ज्ञानापलीकडे शिव आहे." "शिवापलीकडे तुम्हीच सर्वोच्च प्रभू; तुमचे हात-पाय सर्वत्र, डोळे, मस्तके आणि मुख सर्वत्र आहेत." "हजारो किरणांचे, हजारो मुखांचे, हजारो पायांचे आणि हजारो डोळ्यांचे तुम्ही मूळ; सर्व सृष्टीचे—पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग, महान, सत्य, तप आणि पितृलोक—उद्गमस्थान तुम्हीच आहात." अशा प्रकारे, त्या सूर्यदेवाच्या अद्भुत जन्माची आणि त्याच्या तेजस्वी रूपाची महिमा सांगितली गेली.