रात्रंदिवस, भक्तजन तुझ्या विविध रूपांना शरण जाऊन तुला पूजतात. तूच सर्वांचा सनातन देव, सर्वांचा पिता आणि माता आहेस. कोणत्या पितरांना किंवा देवतेला पूजावे, हे आम्हाला कळत नाही. हे रहस्य सांगायचे नसले तरी, तुझ्या भक्तीसाठी मी तुला हे सर्वोच्च, सनातन गूढ सांगतो. जे सूक्ष्म, अगम्य, अव्यक्त, स्थिर आणि नित्य आहे—ज्याला इंद्रिये, विषय, किंवा कोणतेही प्राणी नाहीत—तोच खरा सर्वांचा अंतरात्मा आणि क्षेत्रज्ञ आहे. तो तीन गुणांपासून वेगळा असून पुरुष म्हणून ओळखला जातो. योगामध्ये त्याला हिरण्यगर्भ, बुद्धी, महत्त्वत्त्व आणि आद्य प्रकृती असे अनेक नावांनी संबोधले जाते. सांख्यशास्त्रात त्याचे वर्णन केले जाते; योगात त्याला अनेक रूपांनी ओळखले जाते. तो त्रैगुणिक असून, विश्वाचा आत्मा, शर्व आणि अविनाशी म्हणून स्मरण केला जातो. एकाच तत्त्वाने हे त्रैगुणिक जग टिकवले जाते; तो देहहीन असून सर्व देहांत वास करतो. जरी तो शरीरात वास करत असला, तरीही त्याच्या कर्मांना लिप्तता नसते. माझ्या, तुझ्या आणि सर्व प्राण्यांच्या देहातील तोच अंतरात्मा आहे. तो सर्वांचा साक्षी आहे, पण कुणालाही कधीच पूर्णपणे समजू शकत नाही. गुणयुक्त आणि निर्गुण, सर्वव्यापी, ज्ञानानेच प्राप्त होतो. त्याचे हात, पाय, डोळे, शिर, मुख आणि कान सर्वत्र आहेत; तो संपूर्ण जगात व्यापून उभा आहे. विश्वच त्याचे शिर, भुजा, पाय, डोळे आणि नाक आहे; तो क्षेत्रात मुक्तपणे, इच्छेप्रमाणे संचार करतो. येथे शरीर म्हणजे क्षेत्र; तो योगाचा आत्मा, इच्छेनुसार त्यांना जाणतो, म्हणूनच त्याला क्षेत्रज्ञ म्हणतात. तो अव्यक्त नगरीत वास करतो, म्हणून पुरुष म्हणून ओळखला जातो. हे विश्व, जे अनेक रूपांनी जाणण्यासारखे आहे, सर्वत्र त्याच्याच रूपात आहे. त्याच्या असंख्य रूपांमुळे तो विश्वरूप म्हणून स्मरण केला जातो, तरीही त्याची महती एकच आहे; म्हणूनच तो एकमेव पुरुष आहे. तोच सनातन, 'महापुरुष' या नावाने ओळखला जातो. सृष्टीच्या नियमानुसार तो स्वतःलाच प्रकट करतो. तो अंतरात्मा स्वतःला शंभर, हजार, लक्ष, आणि कोट्यवधी रूपांनी निर्माण करतो. जसे आकाशातून पडलेले पाणी पृथ्वीमध्ये विविध गुणांनुसार प्रवेश करते, तसेच तो गुणांच्या सारात प्रवेश करतो. जसा एक वायू शरीरात पाच प्रकारांनी कार्य करतो, तशीच त्याची एकता आणि अनेकता आहे—याबद्दल शंका नाही. जसे अग्नि वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, तसेच तो ब्रह्मा व इतरांमध्ये विविध नावांनी ओळखला जातो. एकाच दिव्यापासून हजारो दिवे प्रज्वलित होतात, तसेच त्या एकापासून हजारो रूपे निर्माण होतात. जेव्हा तो स्वतःचे स्वरूप जाणतो, तेव्हा तो एकटाच उरतो; पण एकरूपतेमध्ये विलीन झाल्यावर त्याच्यापासून पुन्हा अनेकता उत्पन्न होते. या जगात स्थावर किंवा जंगम काहीही शाश्वत नाही; तोच एक अविनाशी, अमाप आणि सर्वव्यापी आहे. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठा, अव्यक्तापासून त्रैगुणिक प्रकृती निर्माण होते; जे व्यक्त आणि अव्यक्त दोन्ही स्वरूपात आहे, तेच प्रकृती म्हणतात. तेच ब्रह्माचे गर्भस्थान आहे, जे सत्त्व आणि असत्त्व अशा दोन्ही स्वरूपांचे आहे; आणि जगात सर्व कर्मकांडांत, दैवी व पितृ यज्ञांत पूजले जाते. त्या तत्त्वापेक्षा कुणीही श्रेष्ठ नाही—ना पिता, ना देव. तोच आत्मा म्हणून जाणावा, म्हणून मी त्याची पूजा करतो. स्वर्गवासी, सर्व देहधारी प्राणी त्याला वंदन करतात; त्याच्यामुळेच ते देवमार्ग व ऋषी सांगितलेले फल प्राप्त करतात. देव, तसेच आपल्या आश्रमात स्थित असणारे, त्याच्या विविध रूपांना शरण जाऊन आद्य तत्त्वाची भक्ती करतात आणि तो त्यांना त्यांच्या ध्येयाची प्राप्ती करून देतो. तोच सर्वव्यापी व निर्गुण आहे. मी जितके जाणतो, तितके समजून मी सूर्याची पूजा करतो. ज्यांचे मन त्याच्यात एकरूप झाले आहे, जे त्या एकाच तत्त्वात शरण गेले आहेत, त्यांना हेच परम—ते त्या एका तत्त्वात विलीन होतात. हे नारद, हे गूढ मी तुला सांगितले; माझ्या भक्तीमुळे, हे ऋषिश्रेष्ठ, तुही हे परम तत्त्व स्मरण केलेस. देवांनी, ऋषींनी किंवा प्राचीनांनी, त्याला वरदायक म्हणून स्मरण केले आहे; आणि सर्वजण त्या परमात्मा सूर्याची पूजा करतात. पूर्वी सूर्यदेवाने हे नारदाला सांगितले होते; आणि आता, हे द्विजश्रेष्ठा, मीही तुला सूर्याची ही कथा सांगितली. ही कथा सांगण्याजोगी आहे, पण ती सूर्यभक्त नसलेल्या कुणालाही सांगू नये. जो नेहमी हे पठण करतो, किंवा जो ऐकतो, तो नक्कीच हजार किरणांचा देव—सूर्य—याच्यात विलीन होतो, यात शंका नाही. जो दु:खी किंवा रोगग्रस्त आहे, तो हे सूर्यकथन ऐकल्याने मुक्त होतो; ज्ञानाची इच्छा असणारा ज्ञान व इच्छित फल प्राप्त करतो. जो हे पठण करतो, तो क्षणातच आपला मार्ग प्राप्त करतो; जी इच्छा करतो, ती नक्कीच पूर्ण होते. म्हणून, सदैव त्या पुण्य सूर्याचे स्मरण करावे, जो सृष्टीकर्ता, नियंता आणि संपूर्ण जगाचा अधिपती आहे. हे ऋषिश्रेष्ठ, हे तिन्ही लोक सूर्याच्या मूळात आहेत; त्याच्यापासूनच सर्व विश्व, देव, असुर आणि मानव जन्म घेतात. ही सर्वव्यापी तेजस्विता रुद्र, उपेंद्र, महेंद्र, श्रेष्ठ ब्राह्मण, स्वर्गवासी आणि महान तेजस्वी लोकांची आहे.