एका वेळी, एक जिज्ञासू प्रश्न विचारला गेला : जर सूर्य हा आद्य, सनातन देव असेल, तर मग तो इतर सामान्य जीवांसारखा वर मागण्यासाठी तपस्या का करतो? हे गूढ रहस्य मी तुला सांगतो, जे कधी काळी मित्र आणि वरुण यांनी जाणून घेतले होते आणि महान नारद ऋषींना सांगितले होते. पूर्वी मी तुला सूर्याच्या बारा स्वरूपांविषयी सांगितले आहे. त्यात मित्र आणि वरुण या दोघांनी तपश्चर्या केली होती. त्यापैकी वरुण जलावर निर्वाह करत पश्चिम समुद्रकिनारी राहिला, तर मित्र वायूवर निर्वाह करत या मित्रवनात तपश्चर्या करत होता. त्या काळी, महान योगी, संयमी नारद, गंधमादन पर्वतावरून, मेरूच्या शिखरावरून सर्व लोकांतून भ्रमण करत होते. ते मित्र तपस्या करत असलेल्या स्थळी आले. मित्राला कठोर तपश्चर्येत मग्न पाहून नारदांच्या मनात कुतूहल जागृत झाले. तो मित्र—जो अविनाशी, अजरा, प्रकट आणि अप्रकट, सनातन आहे, ज्याच्या एकत्वाने तीनही लोकांचा आधार आहे, जो सर्वांचा महान आत्मा आहे—त्याच्याबद्दल नारद विचार करू लागले: "हा कोणत्या देवतेची किंवा पितरांची उपासना करत आहे?" मग नारद त्या देवतेला म्हणाले: "वेद आणि पुराणांमध्ये, त्यांच्या उपवेदांसह, तुला अजन्मा, सनातन सर्जक आणि सर्वश्रेष्ठ आधार म्हणून गौरवले आहे. जे काही होते, आहे आणि होईल, ते सर्व तुझ्यातच वास करते. चारही आश्रम, गृहस्थाश्रमापासून सुरू होऊन, तुझ्यातच स्थिर आहेत. लोक तुझ्या विविध रूपांची शरण घेऊन रात्रंदिवस तुझी उपासना करतात. तूच सर्वांचा पिता आणि माता, सनातन दैवत आहेस. मग, आम्ही कोणत्या पितरांची किंवा देवतेची उपासना करावी? हे आम्हाला ठाऊक नाही. हे रहस्य सांगण्यास मनाई आहे, पण तरीही ते सांगणे आवश्यक आहे; हे सर्वश्रेष्ठ, सनातन गूढ आहे. तू भक्त आहेस, म्हणून मी तुला हे जसे आहे तसे सांगतो. जे सूक्ष्म, अगम्य, अप्रकट, स्थिर आणि शाश्वत आहे—ज्याला इंद्रिये, विषय किंवा कोणतेही प्राणी नाहीत—तोच सर्वांचा अंतरात्मा, क्षेत्रज्ञ (क्षेत्राचा ज्ञाता) म्हणून ओळखला जातो. तो त्रिगुणांपासून वेगळा असून 'पुरुष' म्हणूनही समजला जातो. तोच धन्य हिरण्यगर्भ, बुद्धी, योगातील महान तत्त्व, तसेच आद्य प्रकृती म्हणून ओळखला जातो. सांख्यशास्त्रात त्याचे वर्णन केले आहे; योगात त्याला अनेक नावांनी व रूपांनी संबोधले आहे. तो त्रैगुणिक असून, विश्वात्मा, शर्व आणि अविनाशी म्हणून स्मरणात आहे. याच एकत्वाने हे त्रैतीय जग टिकून आहे; देह नसून तो सर्व देहांत वास करतो. देहात असला तरी, तो कोणत्याही कर्माने लिप्त होत नाही; तो माझ्या, तुझ्या आणि सर्व देहधारींच्या अंतर्याम्य आहे. तो सर्वांचा साक्षी आहे, पण कोणालाही कधीही पकडता येत नाही; तो सगुण-निर्गुण, विश्वरूप आणि केवळ ज्ञानाने प्राप्त होणारा आहे. त्याचे हात-पाय, डोळे, शिर, तोंड, कान सर्वत्र आहेत; तो सर्वत्र व्यापून उभा आहे. संपूर्ण विश्व त्याचेच डोके, हात, पाय, डोळे आणि नाक आहे; तोच क्षेत्रात स्वेच्छेने संचार करतो. येथे देहे म्हणजे क्षेत्रे; तो योगात्मा, त्यांना जसा हवे तसे जाणतो, म्हणून 'क्षेत्रज्ञ' म्हणून ओळखला जातो. तो अप्रकट नगरीत वास करतो, म्हणून 'पुरुष' म्हणतात; हे विश्व, जे अनेक प्रकारचे आणि ज्ञेय आहे, ते सर्वत्र त्याच्याच रूपात आहे. त्यामुळे, त्याच्या असंख्य रूपांमुळे त्याला 'विश्वमूर्ती' म्हणतात; तरीही त्याची महिमा एकच आहे, म्हणून 'एकपुरुष' म्हणून ओळखला जातो. तोच सनातन, 'महापुरुष' नावाने प्रसिद्ध आहे; सृष्टीच्या नियमानुसार तो स्वतःच स्वतःला प्रकट करतो. तो अंतरात्मा स्वतःला शंभर, हजार, लक्ष, कोटी रूपांत निर्माण करतो. जसा पाऊस पृथ्वीवर पडल्यावर, प्रत्येक ठिकाणी त्या त्या गुणानुसार मिसळतो, तसा तो प्रत्येक गुणाच्या सारात प्रवेश करतो. जसा एक वायू, देहांत पाच प्रकारे विभागला जातो, तशीच त्याची एकता आणि अनेकता आहे—याबद्दल शंका नाही. जसा अग्नी, वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, तसा तो ब्रह्मा इत्यादींमध्ये वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो. जसा एक दिवा, हजारो दिवे पेटवतो, तसा तो एकच, हजारो रूपे निर्माण करतो. जेव्हा तो स्वतःचे स्वरूप जाणतो, तेव्हा तो एकटाच राहतो; पण जेव्हा एकरूपता होते, तेव्हा त्याच्यापासून अनेकता प्रकट होते. या जगात, जे काही जड किंवा सजीव आहे, त्यात काहीही शाश्वत नाही; तोच केवळ अविनाशी, अपरिमित आणि सर्वव्यापी आहे. म्हणून, श्रेष्ठ द्विजांनो, अप्रकटापासून त्रैगुणिक प्रकृती उत्पन्न होते; जे प्रकट व अप्रकट अशा दोन्ही स्वरूपात आहे, त्याला 'प्रकृती' म्हणतात. तेच ब्रह्माचे गर्भस्थान समजा, जे सत्त्व-रज-तम या द्वंद्व स्वरूपात आहे आणि जगात सर्व कर्मकांडात, देव व पितर यांच्यात पूज्य आहे. त्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीही नाही—ना पिता, ना देव; त्यालाच आत्मा म्हणून ओळखा, म्हणून मी त्याची उपासना करतो. स्वर्गवासी, देहधारी सुद्धा त्याला वंदन करतात; त्याच्यामुळे त्यांना दिव्य मार्ग आणि ऋषी सांगितलेले फळ प्राप्त होते. देव आणि आपल्या-आपल्या आश्रमात स्थित असलेले, त्याच्या विविध रूपांची शरण घेऊन, आद्य पुरुषाची भक्तीपूर्वक उपासना करतात आणि तो त्यांना अभिष्ट फल देतो. तोच सर्वव्यापी, निर्गुण आहे; मी जितके जाणतो, त्यानुसार मी सूर्याची उपासना करतो. जे लोक मनाने त्याच्यात लीन झाले आहेत, जे एकत्वाच्या तत्त्वात शरण गेले आहेत, त्यांच्यासाठीही हेच सर्वश्रेष्ठ आहे—की ते त्या एकत्वात विलीन होतात.