सूर्याच्या विविध स्वरूपांची कथा अत्यंत पवित्र आणि अद्भुत आहे. त्याचा आठवा रूप, विवस्वान, अग्नीत स्थापित आहे. विवस्वान अग्नीच्या माध्यमातून देहधारी जीवांचे अन्न शिजवतो, त्यांना पोषण देतो. त्याचा नववा रूप, विष्णु, सतत प्रकट होत राहतो आणि देवांच्या शत्रूंना नष्ट करतो. दहावा रूप, अंशुमान, वायूमध्ये स्थापित आहे. अंशुमान जीवांना आनंद देतो, त्यांच्या आयुष्यात सुख आणतो. सूर्याचा अकरावा रूप, वरुण, जलात वास करून जीवांचे पोषण करतो. बारावा रूप, मित्र, चंद्रनदीच्या काठावर स्थिर आहे, तो जगाच्या कल्याणासाठी सतत जागृत आहे. मित्राने वायूवर आधार ठेवून तप केले, मैत्रीच्या दृष्टिकोनातून त्याने भक्तांना विविध वरदान दिली. हे रूप प्राचीन काळात जगाच्या कल्याणासाठी स्थापित झाले; मित्र तिथे उभा राहिला म्हणून तो सर्वोच्च मित्र म्हणून ओळखला जातो. हे बाराही स्वरूपे, द्विजश्रेष्ठ, परमात्मा सावितृने संपूर्ण विश्वात व्यापली आहेत. म्हणून, बाराही स्थानी, भक्तांनी सूर्याच्या या स्वरूपांचे ध्यान आणि पूजा करावी, मन सदैव त्यात तल्लीन ठेवावे. जे व्यक्ती रोज बाराही आदित्यांना नमस्कार करून या कथेला ऐकतात आणि पठण करतात, त्यांना सूर्यलोकात सन्मान मिळतो. पण एक प्रश्न उपस्थित होतो—जर सूर्य हा आद्य आणि सनातन देव आहे, तर त्याने सामान्य जीवासारखे तप का केले आणि वरदानांची इच्छा का धरली? या तेजस्वी देवतेबद्दलचे सर्वोच्च गुप्त ज्ञान मी आता सांगतो, जे मित्राने पूर्वी विचारले होते आणि महान नारदाला सांगितले गेले होते. मी पूर्वी सूर्याच्या बाराही स्वरूपांची माहिती दिली; त्यात मित्र आणि वरुण यांनी तप केले. वरुण जलावर आधार ठेवून पश्चिम समुद्रात राहिला, तर मित्र वायूवर आधार ठेवून मित्रवनात तप करत होता. मग, मेरू पर्वताच्या शिखरावरून, गंधमादनातून, महान योगी नारद, संयमित, सर्व लोकांत भटकत आला. तो मित्र तप करत असलेल्या ठिकाणी पोहोचला; त्याला तपात मग्न पाहून नारदाला कुतूहल वाटले. मित्र हा अविनाशी, शाश्वत, प्रकट आणि अप्रकट, तीन लोकांचा आधार, महान आत्मा आहे. तो सर्व देवांचा पिता, सर्वोच्चापेक्षाही श्रेष्ठ आहे. नारदाने मनात विचार केला, "मित्र कोणत्या देव किंवा पितरांची पूजा करतो?" आणि त्याने त्या देवतेला प्रश्न विचारला. वेद आणि पुराणांमध्ये, त्यांच्या अंग आणि उपांगांसह, मित्राला अजन्मा, शाश्वत, सर्वश्रेष्ठ सृष्टीकर्ता, अद्वितीय आधार म्हणून स्तुती केली जाते. जे काही होते, आहे आणि होईल, ते सर्व तुझ्यातच आहे; चार आश्रम, गृहस्थापासून सुरू होणारे, हेही तुझ्यातच स्थापित आहेत. लोक तुझे रूप घेऊन रात्रंदिवस पूजा करतात; तूच सर्वांचा शाश्वत देव, पिता आणि माता आहेस. मग मित्र कोणत्या पितर किंवा देवाची पूजा करतो? आम्हाला माहिती नाही. हे बोलायचे नाही, पण सांगणे आवश्यक आहे—हे सर्वोच्च, शाश्वत रहस्य आहे. तू भक्त आहेस, म्हणून मी हे तुला जसे आहे तसे सांगतो. जे सूक्ष्म, अगम्य, अप्रकट, स्थिर, आणि सतत आहे—इंद्रिय, इंद्रियांचे विषय, आणि सर्व जीवांपासून रहित आहे—तोच जीवांचा अंतर्गत आत्मा, क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखला जातो; तीन गुणांपासून वेगळा, तो पुरुष म्हणूनही समजला जातो. तोच हिरण्यगर्भ, बुद्धी, योगातील महतत्त्व, आणि आद्य प्रकृती म्हणून ओळखला जातो. सांख्य शास्त्रात, योगात अनेक नावे आणि रूपांनी त्याचे वर्णन केले जाते; तो तीन प्रकारचा, विश्वाचा आत्मा, शर्व आणि अक्षर म्हणून स्मरण केला जातो. त्याने, एकच स्वरूप असलेल्या, या त्रैतीय जगाचे पालन केले; देहविना, तो सर्व देहात वास करतो. देहात राहूनही त्याला कर्माचा स्पर्श होत नाही; तो माझा, तुझा, आणि सर्व देहधारींचा अंतरात्मा आहे. तो सर्वांचा साक्षीदार आहे, पण कुणालाही कुठेही मिळत नाही; गुणयुक्त आणि निर्गुण, सर्वव्यापी, ज्ञानाने प्राप्त होणारा म्हणून ओळखला जातो. त्याचे हात, पाय, डोळे, डोके, चेहरे, कान सर्वत्र आहेत; तो सर्व जगात व्यापून उभा आहे. विश्व हेच त्याचे डोके, हात, पाय, डोळे, नाक आहे; तोच क्षेत्रात मुक्तपणे फिरतो. येथे, देह म्हणजे क्षेत्र आहे; तो योगाचा आत्मा, इच्छेनुसार त्यांना ओळखतो, म्हणून क्षेत्रज्ञ म्हणून ओळखला जातो. तो अप्रकट नगरीत वास करून पुरुष म्हणून ओळखला जातो; विश्व हे अनेक रूप आणि जाणण्यासारखे, ते सर्वत्र त्याच आहे. त्याच्या विविध स्वरूपामुळे तो विश्वरूप म्हणून स्मरण केला जातो; पण त्याची महानता एकच आहे, म्हणून तो एक पुरुष म्हणून ओळखला जातो. तोच शाश्वत, 'महापुरुष' म्हणून ओळखला जातो; सृष्टीच्या नियमाने, तो स्वतःला स्वतःच प्रकट करतो. अंतरात्मा स्वतःला शंभर, हजार, लाख, आणि कोट्यवधी रूपांनी निर्माण करतो. जसे आकाशातून पडलेले पाणी पृथ्वीमध्ये विविध गुणानुसार प्रवेश करते, तसे तो गुणांच्या सारात प्रवेश करतो. जसा एक वायू देहात पाच प्रकारचा होतो, तसाच त्याचा एकत्व आणि विविधता आहे—यात शंका नाही. जसा अग्नी स्थानांनुसार वेगवेगळ्या नावांनी ओळखला जातो, तसा तो ब्रह्मा आणि इतरांमध्ये विविध नामांनी ओळखला जातो, हे ऋषे, लक्षात घे. हीच सूर्याच्या बाराही स्वरूपांची, त्याच्या परमात्म्याच्या अद्भुत आणि शाश्वत उपस्थितीची कथा आहे, ज्यात त्याचे तप, त्याची भक्ती, आणि त्याचा विश्वव्यापी आत्मा प्रकट होतो.