कुमाराची धारा, श्रीची धारा, गौरीचे शिखर, शुनःचे सरोवर, तीर्थ, आणि नंदी तीर्थ— ही सर्व पवित्र स्थाने आहेत. कुमाराचे निवासस्थान, श्रीचे निवासस्थान, पृथ्वीला शीतलता देणारे तीर्थ, कुम्भकर्णाचे सरोवर, कौशिकीचे सरोवर— ही देखील तितकीच महत्त्वाची आहेत. धर्मतीर्थ, कामतीर्थ, उद्दालकाचे तीर्थ, संध्या तीर्थ, करतोया, कपिला आणि लाल समुद्र— ही सर्वही पुण्यभूमी आहेत. शोणाचा उगम, बांबूंची जाळी, ऋषभ, काळतीर्थ, पुण्यवतीचे सरोवर, तीर्थ, आणि बदरिकाश्रम— ही ठिकाणे देखील पवित्र मानली जातात. रामतीर्थ, पितरांचा वन, विरजातीर्थ, मार्कंडेयाचे वन, कृष्णतीर्थ आणि वडाचे झाड— ही देखील पुण्यप्रद स्थाने आहेत. रोहिणीचे श्रेष्ठ विहीर, इंद्रद्युम्नाचे सरोवर, सानु गर्ता, समहेन्द्र, श्रीतीर्थ आणि श्री नदी— या सर्वांचीही महती सांगितली आहे. इषुतीर्थ, वार्षभ, कावेरीचे सरोवर, कन्यातीर्थ, गोकर्ण आणि गायत्रीचे स्थान— ही देखील पुण्यभूमी आहेत. बदरीचे सरोवर, दुसरे एक पवित्र सरोवर, विकर्णक नावाचे मध्यवर्ती स्थान, जातीचे सरोवर, देवकूप, आणि कुशगवत उतार— ही ठिकाणेही महत्त्वपूर्ण आहेत. सर्व देवतांचा व्रत, कन्याश्रमातील सरोवर, आणि वालखिल्यांच्या दोन्ही स्थाने— जुनी व नवीन— अशी अनेक पुण्यस्थाने आहेत. महर्षींच्या अद्वितीय सरोवरात, या सर्व पवित्र स्थळी, योग्य नियमाने, पूर्ण श्रद्धेने जो मनुष्य स्नान करतो, उपवास व संयम पाळतो, देव, ऋषी, मानव आणि पितर यांचा उचित रीतीने तृप्ती करतो, तो त्या स्थळी देवतांची पूजा करून, तीन रात्र तेथे राहतो, आणि प्रत्येक तीर्थाचे वेगळे फळ प्राप्त करतो, हे द्विजश्रेष्ठांनो! त्याला अश्वमेध यज्ञाचे फळ मिळते— यात संशय नाही. जो या तीर्थांची महिमा दररोज ऐकतो, म्हणतो किंवा इतरांना ऐकवतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो. पृथ्वीवरील श्रेष्ठ भूमी कोणती? ती धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष प्रदान करणारी आहे का? तीर्थांमध्ये सर्वोच्च तीर्थ कोणते? असे विचारले असता, मी तुम्हाला सांगतो—पूर्वी माझ्या गुरूंना हीच शंका ऋषींनी विचारली होती. आता मी तुम्हाला तेच समजावून सांगतो. एका अत्यंत पवित्र आश्रमात, जिथे विविध फुलांनी सजलेली झाडे, वेल्या, आणि अनेक प्राणी वसत होते—पुंनाग, कर्णिकार, सरळ, देवदारू, शाल, ताल, तमाल, पनस, धव, खदिर, पाटल, अशोक, बकुळ, करवीर, चंपक आणि अनेक फुलांनी सजलेली इतर झाडे— अशा रम्य स्थळी, कुरुक्षेत्रात, व्यास ऋषी बसले होते. ते महाभारताचे कर्ते, सर्व शास्त्रांचे जाणकार, कठोर तपस्वी, सर्वज्ञ, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी कार्य करणारे, पुराण व आगमांचे वक्ते, वेद व त्यांच्या शाखांचे अधिपती— असे ते व्यास, पराशरांचे पुत्र, शांतचित्त, कमलासारख्या डोळ्यांचे, यांना पाहण्यासाठी अनेक दृढ व्रती ऋषी आनंदाने त्यांच्या जवळ आले. कश्यप, जमदग्नि, भारद्वाज, गौतम, वसिष्ठ, जैमिनी, धौम्य, मार्कंडेय, वाल्मीकि, विश्वामित्र, शतानंद, वात्स्य, गार्ग्य, आसुरी, सुमंतु भर्गव, कण्व, मेधातिथी, मांडव्य, च्यवन, धूम्र, असित, देवल, मौद्गल्य, तृणयज्ञ, पिप्पलाद, अक्रतव्रण, संवर्त, कौशिक, रैभ्य, मैत्रेय, हरित, शांडिल्य, विभांड, दुर्वासा, लोमश, नारद, पर्वत, वैशंपायन, गालव, भास्करी, पुराण, सूत, पुलस्त्य, कपिल, उलूक, पुलह, वायु, देवस्थान, चतुर्भुज, सनत्कुमार, पैल, कृष्ण, कृष्णानुभौतिक— हे आणि इतर अनेक श्रेष्ठ ऋषी त्यांच्या सभोवती होते. सत्यवतीपुत्र व्यास या सर्व ऋषींमध्ये चंद्रासारखे तेजस्वी भासत होते. वेदज्ञ व्यासांनी आलेल्या सर्व ऋषींचा सन्मान केला, आणि त्यांनीही त्यांचा आदर केला. सर्वांनी एकमेकांशी प्रेमाने संवाद साधला. चर्चा संपल्यावर, त्या आश्रमातील सर्व ऋषींनी सत्यवतीपुत्र कृष्ण व्यास यांना एक शंका विचारली. “महर्षे, तुम्ही वेद, शास्त्रे, पुराणे, आगम, महाभारत आणि भूत, वर्तमान, भविष्यकालातील सर्व वाणी जाणता. हे जग म्हणजे एक कठीण, दुःखदायक, रिकाम्या समुद्रासारखे आहे, जिथे आसक्तीचे भयंकर मगरी आहेत आणि विषयांच्या लाटांनी ते भरले आहे. इंद्रियांच्या भोवऱ्यात, ज्ञानेंद्रियांच्या तरंगांनी व्यापलेले, मोहाच्या चिखलाने गढूळ झालेले, लोभाच्या खोल, धोकादायक, कठीण गर्तेत अडकलेले हे जग आम्ही बुडताना पाहतो—आधारहीन आणि अचेतन. अशा या भीषण, अंगावर काटा आणणाऱ्या संसारचक्रात, सर्वश्रेष्ठ कल्याण कशात आहे? लोकांच्या उद्धारासाठी तुम्ही आम्हाला सांगावे. मोक्ष देणाऱ्या दुर्लभ, सर्वोच्च क्षेत्राची आणि पृथ्वीवरील कर्मभूमीची माहिती आम्हाला ऐकायची आहे. जो पृथ्वीवर योग्य कर्म करतो, तो परमसिद्धीला पोहोचतो; चुकीचे कर्म केल्यास नरकप्राप्ती होते. तसेच, मोक्षभूमीत ज्ञानी माणूस मोक्षाला पोहोचतो. म्हणून, हे द्विजश्रेष्ठ, आम्ही विचारलेले उत्तर तुम्ही आम्हाला द्यावे. शुद्धचित्त असलेल्या त्या ऋषींचे हे शब्द ऐकून, भूत, वर्तमान आणि भविष्य जाणणारे पुण्यश्लोक व्यास म्हणाले—‘हे ऋषिवरांनो, ऐका! पूर्वी ऋषी आणि ब्रह्मा यांच्यात जो संवाद झाला, तो मी तुम्हाला सांगतो.