या जगातील सर्व औषधी वनस्पतींना उत्तम वाढ मिळते, फळे तयार होतात आणि संतती निर्माण होते, हे सर्व एका महान कारणामुळे घडते. याच कारणामुळे, शास्त्रदृष्टी असणारे लोक प्रतिदिन विधिपूर्वक यज्ञ करतात, आणि त्या यज्ञांमुळे देवतांची पोषण होते. यज्ञ, वेद, द्विजांपासून सुरू होणाऱ्या जाती, सर्व देवांचे समुदाय, पशू, प्राणी—हे सर्व याच प्रक्रियेमुळे अस्तित्वात आहेत. हे संपूर्ण चराचर जग पावसामुळे स्थिर आहे; आणि हा पाऊस सविता या देवतेपासून उत्पन्न होतो, हे महर्षी, तू जाण. सविता हीच या जगाची स्थिर आधारभूमी आहे; स्थिर तारा म्हणजे शिशुमार, आणि तोही नारायणावर आधारलेला आहे. त्या शिशुमाराच्या हृदयात नारायण वास करतात; तेच सर्व जगाचे आधार, आद्य आणि सनातन आहेत. हे श्रेष्ठ ऋषी, मी तुझ्यासमोर या ब्रह्मांडाचे वर्णन केले—ज्यात पृथ्वी, समुद्र आणि इतर सर्व काही समाविष्ट आहे. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे? मग, ऋषींनी विनंती केली: “धर्मज्ञा, पृथ्वीवरील पवित्र तीर्थे आणि पुण्यस्थळांची माहिती सांग. आमच्या मनाला ती ऐकण्याची इच्छा आहे.” तो म्हणाला, “ज्याचे हात, पाय आणि मन संयमित आहेत, ज्याच्यात विद्या, तप आणि कीर्ती आहे, तो तीर्थाचे फळ प्राप्त करतो. ज्याचे मन, वाणी आणि इंद्रिये शुद्ध आहेत, त्याच्या शरीरातील तीर्थेच त्याला स्वर्गमार्ग दाखवतात. पण, ज्याच्या अंतःकरणात कलुष आहे, तो शेकडो वेळा पाण्यात स्नान केले तरी शुद्ध होत नाही, जसे दूषित मद्यपात्र पाण्याने धुतले तरी शुद्ध होत नाही. तीर्थ, दान, व्रत किंवा आश्रम—यांनीही कपटी, दुष्टवृत्ती आणि असंयमी मनुष्य शुद्ध होत नाही. म्हणून, जो कुठेही राहतो आणि आपल्या इंद्रियांना वश करतो, त्याच्यासाठी तेथेच कुरुक्षेत्र, प्रयाग आणि पुष्कर असतात. म्हणून, हे श्रेष्ठ ऋषी, आता मी पृथ्वीवरील तीर्थांची आणि पुण्यभूमींची संक्षिप्त माहिती सांगतो. कारण, अगदी शंभर वर्षे सांगितले तरी, पुष्कर आणि नैमिषारण्य या प्रथम तीर्थांचे पूर्ण वर्णन करता येणार नाही. तरीही मी प्रयाग, धर्मारण्य, धेनुक, चंपकारण्य, सैंधवारण्य, मगधारण्य, दंडकारण्य, गया, प्रभास, आणि दिव्य कनखल यांचे उल्लेख करतो. भृगुतुंग, हिरण्याक्ष, भीमारण्य, कुशस्थळी, लोहेकुल, साकेदार, मंदरारण्य, महाबल, कोटितीर्थ, रूपतीर्थ, शूकरव, आणि पुण्यदायी चक्रतीर्थ असे अनेक तीर्थ आहेत. योगतीर्थ, सोमतीर्थ, पवित्र साहोटक, कोकामुख, बदरी पर्वत, तुंगकूट, स्कंदाश्रम, कोटितीर्थ, अग्निपद, पञ्चशिख, धर्मोद्भव, बंधप्रमोचन, गंगाद्वार, पञ्चकूट, मध्यकेसर—ही ही पुण्यस्थळे आहेत. चक्रप्रभा, मतंग, प्रसिद्ध क्रुशदंड, दंष्ट्राकुंड, विष्णुतीर्थ, सार्वकामिक, मत्स्यतिला, सुंदर बदरी, ब्रह्मकुंड, वह्निकुंड, सत्यपद, चतु:स्रोत, चतु:शृंग पर्वत, मानस, स्थूलशृंग, स्थूलदंड, उर्वशी—ही सर्व पवित्र तीर्थस्थाने आहेत. लोकपाल, मनुवर, सोमाह्व पर्वत, सदाप्रभा, मेरुकुंड, सोमाभिषेकन, महास्रोत, कोटरक, पंचधारा, त्रिधारक, सप्तधारा, एकधारा, चामरकंटक, शालग्राम, चक्रतीर्थ, अप्रतिम कोटिद्रुम, बिल्वप्रभा, देवह्रद, विष्णुह्रद—ही ही पुण्यभूमी आहेत. शंखप्रभा, देवकुंड, वज्रायुध, अग्निप्रभा, पुंनाग, अप्रतिम देवप्रभा, विद्याधर, गंधर्वांसह, तेजस्वी तीर्थ, ब्रह्मसरोवर, सातिर्थ, लोकपाल, मणिपुरगिरी, पंचह्रद, पवित्र पिंडारक, मालव्य, गोप्रभावा, गोवर, वटमूलक—ही ही पुण्यस्थाने. स्नानदंड, प्रयाग, गुप्त विष्णुपद, कन्याश्रम, वायुकुंड, उत्तम जांबूमार्ग, गभस्ति तीर्थ, ययातिपतन, शुचि, कोटितीर्थ, भद्रवट, महाकाळाचे महान वन, नर्मदा तीर्थ, वज्रतीर्थ, अर्बुद, पिंगुतीर्थ, सवशिष्ट, पृथसंगम—ही ही पुण्यभूमी आहेत. दौर्वासिक तीर्थ, शुभ पिंजरक, ऋषितीर्थ, ब्रह्मतुंग, वसुतिर्थ, कुमारिका, शक्रतीर्थ, पंचनद, रेणुका तीर्थ, पितामहतीर्थ, उत्तम रुद्रपद, मणिमत्ता, कामाख्या, कृष्णतीर्थ, कुशविल, यजन, ब्रह्मवलुक, पुष्पन्यास, पुण्डरीक, मणिपुर, उत्तरप्रदेश, दीर्घसत्र, हयपद, अनशन—ही सर्व पुण्यभूमी आहेत. गंगेचे उगमस्थान, शिवाचे उगमस्थान, नर्मदेचे उगमस्थान, वस्त्रपद, दरुवल, छायारोहण, सिद्धेश्वर, मित्रवल, कालिकाश्रम, वटवट, भद्रवट, कौशांबी, दिवाकर—ही ही पवित्र तीर्थस्थाने आहेत. या सर्व तीर्थांची महती सांगताना, त्यांची खरी महिमा, पुण्यप्राप्तीची शक्ती, आणि त्यांच्या स्मरणानेही मन शुद्ध होते, हे जाणून घ्यावे.