कथा ऐकणाऱ्यांनो, तुम्ही जी अद्भुत महाभारताची आणि राजांच्या वंशाची कथा सांगितलीत, ती अत्यंत महान आहे. देव, दैत्य, गंधर्व, सर्प, राक्षस, तसेच दैत्य, सिद्ध, गूढ यक्ष – या सर्वांच्या अद्भुत कृत्यांची, पराक्रमांची, धर्मनिष्ठ निर्धारांची आणि दिव्य जन्मकथांची सुरेख मांडणी तुम्ही केलीत. प्रजापतींची सृष्टी, सर्व प्रजापती, यक्ष, अप्सरा – हे सर्व तपशीलवार वर्णन तुम्ही केले. या स्थावर-जंगम विश्वातील सर्व विविधता, सर्व सृष्टीचे मनोहारी चित्रण तुमच्याकडून आम्ही ऐकले. हे पुराण, जे पुण्यफल देणारे आहे, सौम्य आणि मधुर शब्दांत, मन आणि कानांना आनंद देणारे, अमृतासारखे गोड आहे. आता आम्हाला या पृथ्वीच्या संपूर्ण मंडलाविषयी जाणून घ्यायची तीव्र इच्छा आहे. तुम्ही सर्वज्ञ आहात; म्हणून आमच्या जिज्ञासेला समाधान मिळावे, असे आम्ही वाट पाहतो आहोत. या पृथ्वीवर किती समुद्र, द्वीप, प्रदेश, पर्वत, वन, नद्या आहेत, तसेच पवित्र देव आणि इतरांची माहिती तुम्ही आम्हाला सांगा. या सर्वांचे माप किती, ते कशावर आधारलेले आहे, त्यांची स्वभावरचना काय आहे – हे सर्व तुम्ही जसे आहे तसे सांगावे. या विश्वाची संपूर्ण रचना समजावून द्या. पण लक्षात ठेवा, या विषयाचे पूर्ण वर्णन शंभर वर्षांतही शक्य नाही; म्हणून मी तुम्हाला संक्षिप्तपणे सांगतो. जंबू आणि प्लक्ष हे दोन द्वीप आहेत; शाल्मल हे तिसरे, कुश, क्रौंच, शाक आणि पुष्कर हे सात द्वीप आहेत. हे प्रत्येक द्वीप सात समुद्रांनी वेढलेले आहेत – खारट पाणी, ऊसाचा रस, मद्य, तुप, दही, दूध आणि पाणी – असे हे सात समुद्र आहेत. या सगळ्यांच्या मध्यभागी जंबूद्वीप आहे. त्याच्या मध्यावर, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, सुवर्णमय मेरू पर्वत उभा आहे. या मेरूची उंची चौर्याऐंशी हजार योजन आहे; त्याच्या पायथ्याखाली सोळा हजार योजन आत जातो आणि शिखरावर बत्तीस हजार योजन विस्तारतो. पायथ्याशी मेरूचा घेर सोळा हजार योजन आहे; हा पर्वत पृथ्वीवरील कमळाच्या गाभ्यासारखा, बीजासारखा आकाराचा आहे. त्याच्या दक्षिणेला हिमवत, हेमकूट आणि निषध हे पर्वत आहेत; उत्तरेला नील, श्वेत आणि श्रृंगी हे प्रदेशपर्वत आहेत. त्यापैकी दोन पर्वत प्रत्येकी एक लाख योजन उंच आहेत, बाकीचे दहा हजारांनी कमी; सर्वांची उंची दोन हजार योजन आणि तितकीच रुंदी आहे. मेरूच्या दक्षिणेला भारत, किम्पुरुष आणि हरिवर्ष हे प्रदेश आहेत. उत्तरेला रम्यक, हिरण्मय आणि उत्तरकुरु हे प्रदेश आहेत, जसे भारत आहे. हे प्रत्येक प्रदेश नव्हे तर प्रत्येकाचा विस्तार नऊ हजार योजन आहे; यांच्याच्या मध्यभागी इलावृत प्रदेश आहे, ज्याच्या मध्यावर सुवर्ण मेरू उभा आहे. मेरूच्या चारही बाजूंना इलावृत प्रदेश पसरलेला असून, तोही नऊ हजार योजन रुंद आहे आणि चार महान पर्वत त्याला वेढतात. हे मेरूचे विशाल आधार आहेत – प्रत्येकी दहा हजार योजन रुंद: पूर्वेला मंदार, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला विपुल, आणि उत्तरेला सुपार्श्व. या पर्वतांवर कदंब, जांभूळ, पिंपळ आणि वड ही महान वृक्ष उगवतात. या वृक्षांची उंची अकराशे योजन आहे, आणि त्यांच्यात सर्वश्रेष्ठ जांभूळवृक्ष आहे, ज्याच्या नावावरून जंबूद्वीपास नाव मिळाले. या जांभूळवृक्षांचे फळ मोठ्या हत्तीएवढे असून, ते पर्वत उतारांवर पडून सडतात आणि त्यांचा रस सर्वत्र पसरतो. त्याच रसापासून प्रसिद्ध जंबूनदी उगम पावते, आणि त्या प्रदेशातील लोक ती पितात. हे पाणी प्यायल्याने त्यांना थकवा, दुर्गंध, वृद्धत्व किंवा इंद्रियांचे क्षय होत नाही; अशी या प्रदेशातील लोकांवर या नद्येचा परिणाम आहे. जेव्हा नदीचा रस काठावर येतो आणि सौम्य वाऱ्याने वाळतो, तेव्हा तो जांभूनद नावाचे सुवर्ण बनतो, जे सिद्धांच्या अलंकारासाठी योग्य असते. मेरूच्या पूर्वेला भद्राश्व, पश्चिमेला केतुमाल हे दोन प्रदेश आहेत; त्यांच्या मध्ये इलावृत प्रदेश आहे. पूर्वेला चित्ररथ वन, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला वैभ्राज, आणि उत्तरेला प्रसिद्ध नंदनवन आहे. अरुणोदा, महाभद्र, असितोदा आणि समानसम ही चार सरोवरे नेहमी देवांना प्रिय आहेत. शांतवान, चक्रकुंज, कुररी, मल्यवान आणि वैकंक यांच्या प्रमुखतेने मेरूच्या पूर्वेला केसरी पर्वत आहेत. त्रिकूट, शिशिर, पतंग, रुचक, निषध आणि इतर पर्वत मेरूच्या दक्षिणेला आहेत. शिखिवास, सवैदूर्य, कपिल, गंधमादन आणि जानुधी यांच्या प्रमुखतेने पश्चिमेला केसरी पर्वत आहेत. मेरूच्या आजूबाजूला, जठरादी प्रदेशात, शंखकूट, ऋषभ, हंस, नाग आणि इतर पर्वत आहेत. उत्तर दिशेला, कालंजरापासून सुरू होणारे केसरी पर्वत आहेत; तिथे एक महान नगरी आहे, जी चौदा हजार योजन विस्तारलेली आहे. मेरूच्या वरती, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, स्वर्गात ब्रह्माची नगरी आहे, जी आठही दिशांना आणि उपदिशांना पसरली आहे. तिथे इंद्र आणि इतर लोकपालांच्या प्रसिद्ध महान नगरी आहेत, ज्या विष्णूच्या पायापासून प्रकट होतात आणि चंद्रलोकापर्यंत पसरतात. ब्रह्माच्या नगरीभोवती गंगा आकाशातून खाली पडली; तिथे पडल्यावर ती चार दिशांना विभागली गेली. या गंगेच्या शाखांना सीता, अलकनंदा, चक्षु आणि भद्रा अशी नावे आहेत. प्रथम सीता ही गंगा आकाशातून पर्वतावरून पर्वतावर प्रवास करते – अशा प्रकारे या पवित्र भूमंडलाची, पर्वतांची, नद्यांची आणि दिव्य नगरींची अद्भुत रचना आहे.