നൃണാമ് ഇന്ദ്രിയപൂര്വേണ യോഗേന രമതേ ച യഃ ഗതാഗതാഭ്യാം യോഗേന യ ഏവ വിധിര് ഈശ്വരഃ
മനുഷ്യരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് മുഖേന യോഗത്തിലൂടെ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നവനും, വരവും പോകലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യോഗത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, നിയമവും ഈശ്വരനുമാണ്.
യോ ഗതിര് ധര്മയുക്താനാമ് അഗതിഃ പാപകര്മണാമ് ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ പ്രഭവശ് ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ
ധര്മ്മമുള്ളവര്ക്ക് മാര്ഗ്ഗമായവനും, പാപകര്മ്മികള്ക്ക് മാര്ഗ്ഗരഹിതനുമാണ്. നാലു വര്ണ്ണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും, അവയുടെ രക്ഷകനുമാണ്.
ചാതുര്വിദ്യസ്യ യോ വേത്താ ചാതുരാശ്രമ്യസംശ്രയഃ ദിഗന്തരം നഭോ ഭൂമിര് വായുര് വാപി വിഭാവസുഃ
നാല് വിധങ്ങളിലുള്ള ജ്ഞാനം അറിയുന്നവനും, നാല് ആശ്രമങ്ങളില് അഭയം പ്രാപിക്കുന്നവനും, ദിശകളും, ആകാശവും, ഭൂമിയും, വായുവും, അഗ്നിയും അവനാണ്.
ചന്ദ്രസൂര്യമയം ജ്യോതിര് യുഗേശഃ ക്ഷണദാചരഃ യഃ പരം ശ്രൂയതേ ജ്യോതിര് യഃ പരം ശ്രൂയതേ തപഃ
ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ചേര്ന്ന പ്രകാശം, കാലങ്ങളുടെ അധിപന്, രാത്രിയില് സഞ്ചരിക്കുന്നവന്, പരമപ്രകാശം എന്നും, പരമതപം എന്നും കേള്ക്കപ്പെടുന്നവനാണ് അവന്.
യം പരം പ്രാഹുര് അപരം യഃ പരഃ പരമാത്മവാന് ആദിത്യാനാം തു യോ ദേവോ യശ് ച ദൈത്യാന്തകോ വിഭുഃ
അവനെ ചിലര് പരമന് എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റുചിലര് അപരന് എന്നു പറയുന്നു. അവന് പരമാത്മാവാണ്. ആദിത്യന്മാരില് ദൈവം, ദൈത്യന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നവന്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവന്.
യുഗാന്തേഷ്വ് അന്തകോ യശ് ച യശ് ച ലോകാന്തകാന്തകഃ സേതുര് യോ ലോകസേതൂനാം മേധ്യോ യോ മേധ്യകര്മണാമ്
യുഗങ്ങളുടെ അവസാനം എല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കുന്നവന്, ലോകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവരെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നവന്, ലോകങ്ങളുടെ പാലങ്ങളിലൊന്നായ പാലം, വിശുദ്ധ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നവരില് ഏറ്റവും വിശുദ്ധന്.
വേദ്യോ യോ വേദവിദുഷാം പ്രഭുര് യഃ പ്രഭവാത്മനാമ് സോമഭൂതശ് ച സൌമ്യാനാമ് അഗ്നിഭൂതോ ഽഗ്നിവര്ചസാമ്
വേദം അറിയുന്നവരാല് അറിയപ്പെടേണ്ടവന്, സൃഷ്ടിയുടെ അധിപന്, സൗമ്യന്മാരില് സോമസ്വരൂപന്, അഗ്നിയുടെ തേജസ്സുള്ളവരില് അഗ്നിസ്വരൂപന്.
യഃ ശക്രാണാമ് ഈശഭൂതസ് തപോഭൂതസ് തപസ്വിനാമ് വിനയോ നയവൃത്തീനാം തേജസ് തേജസ്വിനാമ് അപി
ഇന്ദ്രന്മാരില് പ്രഭു, തപസ്സുകാരില് തപസ്സിന്റെ സാരാംശം, ശാന്തരില് വിനയം, തേജസ്സുള്ളവരില് തേജസ്.
വിഗ്രഹോ വിഗ്രഹാര്ഹാണാം ഗതിര് ഗതിമതാമ് അപി ആകാശപ്രഭവോ വായുര് വായോഃ പ്രാണാദ് ധുതാശനഃ
രൂപം പ്രാപ്തരില് അവന് തന്നെ രൂപം, ലക്ഷ്യമുള്ളവരില് ലക്ഷ്യം, ആകാശത്തില് നിന്നുള്ള വായു, വായുവില് നിന്നുള്ള പ്രാണന്, പ്രാണനില് നിന്നുള്ള ഹോമാഗ്നി.
ദിവോ ഹുതാശനഃ പ്രാണഃ പ്രാണോ ഽഗ്നിര് മധുസൂദനഃ രസാച് ഛോണിതസംഭൂതിഃ ശോണിതാന് മാംസമ് ഉച്യതേ
സ്വര്ഗത്തില് ഹോമാഗ്നിയായി, പ്രാണനായി അഗ്നിയായി, മധുസൂദനനായി, സാരത്തില് നിന്ന് രക്തം, രക്തത്തില് നിന്ന് മാംസം ഉണ്ടാകുന്നു.
മാംസാത് തു മേദസോ ജന്മ മേദസോ ഽസ്ഥി നിരുച്യതേ അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ സമഭവന് മജ്ജാതഃ ശുക്രസംഭവഃ
മാംസത്തില് നിന്ന് മെദസ്സും, മെദസ്സില് നിന്ന് അസ്ഥിയും, അസ്ഥിയില് നിന്ന് മജ്ജയും, മജ്ജയില് നിന്ന് വീര്യവും ജനിക്കുന്നു.
ശുക്രാദ് ഗര്ഭഃ സമഭവദ് രസമൂലേന കര്മണാ തത്രാപാം പ്രഥമോ ഭാഗഃ സ സൌമ്യോ രാശിര് ഉച്യതേ
വീര്യത്തില് നിന്ന് ഗര്ഭം രൂപപ്പെടുന്നു, സാരമായ കര്മ്മഫലത്താല്. അതില് ആദ്യം ജലത്തിന്റെ ഭാഗം സൗമ്യരാശി എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ഗര്ഭോഷ്മസംഭവോ ജ്ഞേയോ ദ്വിതീയോ രാശിര് ഉച്യതേ ശുക്രം സോമാത്മകം വിദ്യാദ് ആര്തവം പാവകാത്മകമ്
ഗര്ഭത്തിന്റെ ഉഷ്ണത്തില് നിന്ന് രണ്ടാമത്തെ രാശി ഉത്ഭവിക്കുന്നു. വീര്യം സോമസ്വഭാവമുള്ളതും, ആര്ത്തവം അഗ്നിസ്വഭാവമുള്ളതുമാണ്.
ഭാവാ രസാനുഗാശ് ചൈഷാം ബീജേ ച ശശിപാവകൌ കഫവര്ഗേ ഭവേച് ഛുക്രം പിത്തവര്ഗേ ച ശോണിതമ്
ഇവയുടെ ഗുണങ്ങള് സാരത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു. വിത്തില് ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും നിലകൊള്ളുന്നു. കഫം കൂടുതലുള്ളവരില് വീര്യവും, പിത്തം കൂടുതലുള്ളവരില് രക്തവും.
കഫസ്യ ഹൃദയം സ്ഥാനം നാഭ്യാം പിത്തം പ്രതിഷ്ഠിതമ് ദേഹസ്യ മധ്യേ ഹൃദയം സ്ഥാനം തന് മനസഃ സ്മൃതമ്
കഫത്തിന്റെ സ്ഥാനം ഹൃദയമാണ്, പിത്തം നാഭിയില് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ശരീരത്തിന്റെ നടുവിലുള്ള ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ആസനമായാണ് കരുതപ്പെടുന്നത്.
നാഭികോഷ്ഠാന്തരം യത് തു തത്ര ദേവോ ഹുതാശനഃ മനഃ പ്രജാപതിര് ജ്ഞേയഃ കഫഃ സോമോ വിഭാവ്യതേ
നാഭിക്കും അകത്തുള്ള ഗുഹയ്ക്കുമിടയിലെ സ്ഥലത്ത് ദേവനായ അഗ്നി വസിക്കുന്നു. മനസ്സ് പ്രജാപതിയായി അറിയപ്പെടുന്നു, കഫം ചന്ദ്രനായി പ്രകടമാകുന്നു.
പിത്തമ് അഗ്നിഃ സ്മൃതം ത്വ് ഏവമ് അഗ്നിസോമാത്മകം ജഗത് ഏവം പ്രവര്തിതേ ഗര്ഭേ വര്ധിതേ ഽര്ബുദസംനിഭേ
പിത്തം അഗ്നിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ ലോകം അഗ്നിയും ചന്ദ്രനും ആയ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്. അങ്ങനെ ഗര്ഭം വളര്ന്ന് ഒരു കട്ടയുടെ രൂപം എടുക്കുന്നു.
വായുഃ പ്രവേശം സംചക്രേ സംഗതഃ പരമാത്മനഃ സ പഞ്ചധാ ശരീരസ്ഥോ ഭിദ്യതേ വര്തതേ പുനഃ
വായു പരമാത്മാവുമായി ഒന്നിച്ച് അകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു. അത് ശരീരത്തില് അഞ്ചായി വിഭജിച്ച് പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു.
പ്രാണാപാനൌ സമാനശ് ച ഉദാനോ വ്യാന ഏവ ച പ്രാണോ ഽസ്യ പരമാത്മാനം വര്ധയന് പരിവര്തതേ
പ്രാണന്, അപാനന്, സമാനന്, ഉദാനന്, വ്യാനന് എന്നിവയാണു്. പ്രാണന് അവനിലെ പരമാത്മാവിനെ പോഷിപ്പിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്നു.
അപാനഃ പശ്ചിമം കായമ് ഉദാനോ ഽര്ധം ശരീരിണഃ വ്യാനസ് തു വ്യാപ്യതേ യേന സമാനഃ സംനിവര്തതേ
അപാനന് പിന്ഭാഗത്തെ ശരീരഭാഗം നിയന്ത്രിക്കുന്നു, ഉദാനന് മുകളിലത്തെ ഭാഗം. വ്യാനന് എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കുന്നു, സമാനന് സമത്വം കൊണ്ടുവരുന്നു.
ഭൂതാവാപ്തിസ് തതസ് തസ്യ ജായേതേന്ദ്രിയഗോചരാ പൃഥിവീ വായുര് ആകാശമ് ആപോ ജ്യോതിശ് ച പഞ്ചമമ്
അതിനുശേഷം അവനില് ഇന്ദ്രിയങ്ങള്ക്ക് ഗ്രഹിക്കാവുന്ന ഭൂതങ്ങള് ഉത്ഭവിക്കുന്നു: ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, അഞ്ചാമത്തേത് അഗ്നി.
തസ്യേന്ദ്രിയനിവിഷ്ടാനി സ്വം സ്വം ഭാഗം പ്രചക്രിരേ പാര്ഥിവം ദേഹമ് ആഹുസ് തു പ്രാണാത്മാനം ച മാരുതമ്
അവനില് ഓരോ ഇന്ദ്രിയവും തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളില് സ്ഥാപിതമാണ്. ശരീരം ഭൂമിയുടേതാണെന്നും, പ്രാണന് വായുവിന്റേതാണെന്നും പറയുന്നു.
ഛിദ്രാണ്യ് ആകാശയോനീനി ജലാത് സ്രാവഃ പ്രവര്തതേ ജ്യോതിശ് ചക്ഷൂംഷി തേജശ് ച ആത്മാ തേഷാം മനഃ സ്മൃതമ്
വ്യോമത്തിൽ നിന്ന് ചിരകൾ ഉദിക്കുന്നു; വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് ഒഴുക്ക് ഉരുത്തിരിയുന്നു; വെളിച്ചം കണ്ണുകളായി, ചൈതന്യം അവയുടെ മനസ്സായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
ഗ്രാമാശ് ച വിഷയാശ് ചൈവ യസ്യ വീര്യാത് പ്രവര്തിതാഃ ഇത്യ് ഏതാന് പുരുഷഃ സര്വാന് സൃജംല് ലോകാന് സനാതനഃ
ഗ്രാമങ്ങളും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും അവന്റെ ശക്തിയിൽ നിന്ന് ഉരുത്തിരിയുന്നു; ഇങ്ങനെ, ശാശ്വതപുരുഷൻ ഈ ലോകങ്ങൾ എല്ലാം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
നൈധനേ ഽസ്മിന് കഥം ലോകേ നരത്വം വിഷ്ണുര് ആഗതഃ ഏഷ നഃ സംശയോ ബ്രഹ്മന്ന് ഏഷ നോ വിസ്മയോ മഹാന്
ഈ നശ്വരലോകത്തിൽ മനുഷ്യരൂപം എങ്ങനെ വിഷ്ണു സ്വീകരിച്ചു? ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ സംശയവും അത്ഭുതവും, ബ്രഹ്മൻ.
കഥം ഗതിര് ഗതിമതാമ് ആപന്നോ മാനുഷീം തനുമ് ആശ്ചര്യം പരമം വിഷ്ണുര് ദേവൈര് ദൈത്യൈശ് ച കഥ്യതേ
ഏറ്റവും വേഗമുള്ളവരുടെ ഗതി എങ്ങനെ മനുഷ്യശരീരത്തിൽ എത്തി? ഈ പരമാത്ഭുതം ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും സംസാരിക്കുന്നു.
വിഷ്ണോര് ഉത്പത്തിമ് ആശ്ചര്യം കഥയസ്വ മഹാമുനേ പ്രഖ്യാതബലവീര്യസ്യ വിഷ്ണോര് അമിതതേജസഃ
പ്രശസ്തമായ ബലവും വീര്യവും ഉള്ള, അളവറ്റ തേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ അത്ഭുതജനകമായ ഉത്ഭവം ദയവായി പറയൂ, മഹാമുനി.
കര്മണാശ്ചര്യഭൂതസ്യ വിഷ്ണോസ് തത്ത്വമ് ഇഹോച്യതാമ് കഥം സ ദേവോ ദേവാനാമ് ആര്തിഹാ പുരുഷോത്തമഃ
അദ്ഭുതകരമായ പ്രവർത്തികൾ ഉള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ സത്യം ഇവിടെ വിശദമായി പറയുക; ദേവന്മാരുടെ ദേവനായ, പീഡനങ്ങൾ നീക്കുന്ന പുരുഷോത്തമൻ എങ്ങനെ ഉദിച്ചുവെന്നു പറയൂ.
സര്വവ്യാപീ ജഗന്നാഥഃ സര്വലോകമഹേശ്വരഃ സര്ഗസ്ഥിത്യന്തകൃദ് ദേവഃ സര്വലോകസുഖാവഹഃ
അവൻ സർവ്വവ്യാപിയാണ്, ജഗന്നാഥൻ, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും പരമേശ്വരൻ, സൃഷ്ടി, നില, സംഹാരം ചെയ്യുന്ന ദൈവം, എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ.
അക്ഷയഃ ശാശ്വതോ ഽനന്തഃ ക്ഷയവൃദ്ധിവിവര്ജിതഃ നിര്ലേപോ നിര്ഗുണഃ സൂക്ഷ്മോ നിര്വികാരോ നിരഞ്ജനഃ
അവൻ ക്ഷയമില്ലാത്തവൻ, ശാശ്വതൻ, അനന്തൻ, വർദ്ധിയും ക്ഷയവും ഇല്ലാത്തവൻ, അശുദ്ധി സ്പർശിക്കാത്തവൻ, ഗുണരഹിതൻ, സൂക്ഷ്മൻ, മാറ്റമില്ലാത്തവൻ, മലിനതയില്ലാത്തവൻ.