വിഷാണാഗ്രേണ വസുധാമ് ഉജ്ജഹാരാരിസൂദനഃ യഃ പുരാ പുരുഹൂതാര്ഥേ ത്രൈലോക്യമ് ഇദമ് അവ്യയമ്
ശത്രുക്കളുടെ സംഹാരകനായ അവൻ, ദന്തത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഭൂമിയെ ഉയർത്തി; പുരാഹരിയായി, ഇന്ദ്രന്റെ വേണ്ടി ഈ അവിനാശിയായ ത്രിലോകം ജയിച്ചവൻ.
ദദൌ ജിത്വാ വസുമതീം സുരാണാം സുരസത്തമഃ യേന സൈംഹവപുഃ കൃത്വാ ദ്വിധാ കൃത്വാ ച തത് പുനഃ
ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ ഭൂമിയെ ജയിച്ച് ദേവന്മാർക്ക് നൽകി; സിംഹരൂപം ധരിച്ച് അതിനെ രണ്ടായി വിഭജിച്ച് വീണ്ടും ഒന്നാക്കി.
പൂര്വദൈത്യോ മഹാവീര്യോ ഹിരണ്യകശിപുര് ഹതഃ യഃ പുരാ ഹ്യ് അനലോ ഭൂത്വാ ഔര്വഃ സംവര്തകോ വിഭുഃ
പണ്ടു മഹാവീര്യശാലിയായ പുരാതന ദാനവനായ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ സംഹരിച്ചവൻ, കാലാന്ത്യത്തിൽ അഗ്നിയായി ഔർവൻ എന്ന മഹാവിനാശകനായി മാറിയവൻ.
പാതാലസ്ഥോ ഽര്ണവരസം പപൌ തോയമയം ഹരിഃ സഹസ്രചരണം ബ്രഹ്മ സഹസ്രാംശുസഹസ്രദമ്
പാതാളത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് സമുദ്രജലം കുടിച്ച ഹരിയാണ്, ആയിരം കാലുള്ള ബ്രഹ്മസ്വരൂപിയും, ആയിരം കിരണങ്ങളും ആയിരം ദാനങ്ങളും നൽകുന്നവനും.
സഹസ്രശിരസം ദേവം യമ് ആഹുര് വൈ യുഗേ യുഗേ നാഭ്യാം പദ്മം സമുദ്ഭൂതം യസ്യ പൈതാമഹം ഗൃഹമ്
ആയിരം തലകളുള്ള ദേവനാണ് ഓരോ യുഗത്തിലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നത്; അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നാണ് പിതാമഹന്റെ ആ പദ്മം ഉദിച്ചത്.
ഏകാര്ണവേ നാഗലോകേ സദ്ധിരണ്മയപങ്കജമ് യേന തേ നിഹതാ ദൈത്യാഃ സംഗ്രാമേ താരകാമയേ
ഒറ്റ സമുദ്രത്തിൽ, നാഗലോകത്തിൽ, സ്വർണ്ണത്തണ്ടുള്ള പദ്മം ഉണ്ടായിരുന്നു; അവിടെ തന്നെയാണ് താരകാസുരനോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ദാനവന്മാർ അവനാൽ സംഹരിക്കപ്പെട്ടത്.
യേന ദേവമയം കൃത്വാ സര്വായുധധരം വപുഃ ഗുഹാസംസ്ഥേന ചോത്സിക്തഃ കാലനേമിര് നിപാതിതഃ
ആയുധങ്ങളൊക്കെയും ധരിച്ച ദൈവികരൂപം സ്വീകരിച്ച്, ഹൃദയത്തിലെ ഗുഹയില് വസിക്കുന്നവന്റെ പ്രചോദനത്തോടെ, കാലനേമിയെ കീഴടക്കിയത് ആരാണ്.
ഉത്തരാന്തേ സമുദ്രസ്യ ക്ഷീരോദസ്യാമൃതോദധൌ യഃ ശേതേ ശാശ്വതം യോഗമ് ആസ്ഥായ തിമിരം മഹത്
പാലാഴിയുടെ അറ്റത്തുള്ള അമൃതസമുദ്രത്തില്, അനന്തമായ യോഗത്തിലേര്ന്നു, മഹാന്ധകാരത്തില് വിശ്രമിക്കുന്നവനാണ് അവന്.
സുരാരണീ ഗര്ഭമ് അധത്ത ദിവ്യം തപഃപ്രകര്ഷാദ് അദിതിഃ പുരാണമ് ശക്രം ച യോ ദൈത്യഗണാവരുദ്ധം ഗര്ഭാവധാനേന കൃതം ചകാര
ദൈവികമായ തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാല് ആദിതിയും, പുരാതനമായ ഇന്ദ്രനെ ദേവരുടെ മഥനഫലമായി ഗര്ഭത്തില് ധരിച്ചു. ദാനവരുടെ ഉപദ്രവത്തില് കുടുങ്ങിയിരുന്ന ഇന്ദ്രനെ ഗര്ഭാവസ്ഥയിലൂടെ അവന് സൃഷ്ടിച്ചു.
പദാനി യോ യോഗമയാനി കൃത്വാ ചകാര ദൈത്യാന് സലിലേശയസ്ഥാന് കൃത്വാ ച ദേവാംസ് ത്രിദശേശ്വരാംസ് തു ചക്രേ സുരേശം പുരുഹൂതമ് ഏവ
യോഗത്തിന്റെ പടികള് സൃഷ്ടിച്ച്, ദാനവരെ വെള്ളത്തില് കിടക്കാന് ഇടയാക്കി, ദേവന്മാരെ മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപതികളാക്കി, പുരോഹൂതനായ ഇന്ദ്രനെ ദേവരാജാവായി സ്ഥാപിച്ചു.
ഗാര്ഹപത്യേന വിധിനാ അന്വാഹാര്യേണ കര്മണാ അഗ്നിമ് ആഹവനീയം ച വേദം ദീക്ഷാം സമിദ് ധ്രുവമ്
ഗാര്ഹപത്യാഗ്നിയുടെ കര്മ്മവും, അവാഹനീയാഗ്നിയുടെ കര്മ്മവും അനുസരിച്ച്, അഗ്നിയെ, വേദത്തെ, ദീക്ഷയെ, സമിതിനെ സ്ഥിരമായി സ്ഥാപിച്ചു.
പ്രോക്ഷണീയം സ്രുവം ചൈവ ആവഭൃഥ്യം തഥൈവ ച അവാക്പാണിസ് തു യശ് ചക്രേ ഹവ്യഭാഗഭുജസ് തഥാ
പ്രോക്ഷണപാത്രം, സ്രുവം, ആവഭൃഥം എന്നിവയും, കൈ താഴേക്ക് തിരിച്ച് ഹവ്യഭാഗം സ്വീകരിക്കുന്നവരെയും അവന് സൃഷ്ടിച്ചു.
ഹവ്യാദാംശ് ച സുരാംശ് ചക്രേ കവ്യാദാംശ് ച പിതൄന് അഥ ഭോഗാര്ഥേ യജ്ഞവിധിനാ ഽയോജയദ് യജ്ഞകര്മണി
ദേവന്മാരെ ഹവ്യങ്ങള് സ്വീകരിക്കുന്നവരാക്കി, പിതൃകളെ കാവ്യങ്ങള് സ്വീകരിക്കുന്നവരാക്കി, അനുഭവത്തിനായി യജ്ഞവിധിയനുസരിച്ച് അവരെ യജ്ഞത്തില് ഏര്പ്പെടുത്തി.
പാത്രാണി ദക്ഷിണാം ദീക്ഷാം ചരൂംശ് ചോലൂഖലാനി ച യൂപം സമിത് സ്രുവം സോമം പവിത്രാന് പരിധീന് അപി
പാത്രങ്ങള്, ദക്ഷിണ, ദീക്ഷ, ചരൂ, ഉലൂഖലം, യൂപം, സമിത്, സ്രുവം, സോമം, ശുദ്ധീകരണങ്ങള്, പരിധികള് എന്നിവയും അവന് സൃഷ്ടിച്ചു.
യജ്ഞിയാനി ച ദ്രവ്യാണി ചമസാംശ് ച തഥാപരാന് സദസ്യാന് യജമാനാംശ് ച മേധാദീംശ് ച ക്രതൂത്തമാന്
യജ്ഞസാമഗ്രികള്, വിവിധ കമസുകള്, സഹായി പുരോഹിതന്മാര്, യജമാനന്മാര്, മേധാദി ഉന്നത യാഗങ്ങള് എന്നിവയും അവന് സൃഷ്ടിച്ചു.
വിബഭാജ പുരാ യസ് തു പാരമേഷ്ഠ്യേന കര്മണാ യുഗാനുരൂപം യഃ കൃത്വാ ലോകാന് അനുപരാക്രമാത്
പുരാതനകാലത്ത് പരമോന്നത കര്മ്മംകൊണ്ട്, യുക്തിയനുസരിച്ച് യുക്തികള്ക്ക് അനുയോജ്യമായി ലോകങ്ങളെ വിഭജിച്ച് സൃഷ്ടിച്ചത് അവനാണ്.
ക്ഷണാ നിമേഷാഃ കാഷ്ഠാശ് ച കലാസ് ത്രൈകാല്യമ് ഏവ ച മുഹൂര്താസ് തിഥയോ മാസാ ദിനം സംവത്സരസ് തഥാ
ക്ഷണം, നിമിഷം, കഷ്ടം, കാലാവധി, ത്രികാലം, മുഹൂര്ത്തം, തിഥി, മാസം, ദിവസം, വര്ഷം എന്നിവയും അവന് നിര്മ്മിച്ചു.
ഋതവഃ കാലയോഗാശ് ച പ്രമാണം ത്രിവിധം ത്രിഷു ആയുഃക്ഷേത്രാണ്യ് ഉപചയോ ലക്ഷണം രൂപസൌഷ്ഠവമ്
ഋതുക്കള്, കാലയോഗങ്ങള്, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും ത്രിവിധ അളവ്, ആയുര്ഭൂമി, വര്ദ്ധന, ലക്ഷണങ്ങള്, രൂപസൗന്ദര്യം എന്നിവയും സൃഷ്ടിച്ചു.
ത്രയോ ലോകാസ് ത്രയോ ദേവാസ് ത്രൈവിദ്യം പാവകാസ് ത്രയഃ ത്രൈകാല്യം ത്രീണി കര്മാണി ത്രയോ വര്ണാസ് ത്രയോ ഗുണാഃ
മൂന്നു ലോകങ്ങള്, മൂന്നു ദേവന്മാര്, ത്രിവേദം, മൂന്നു അഗ്നികള്, ത്രികാലം, മൂന്നു കര്മ്മങ്ങള്, മൂന്നു വര്ണങ്ങള്, മൂന്നു ഗുണങ്ങള് എന്നിവയും അവന് സൃഷ്ടിച്ചു.
സൃഷ്ടാ ലോകാഃ പുരാ സര്വേ യേനാനന്തേന കര്മണാ സര്വഭൂതഗതഃ സ്രഷ്ടാ സര്വഭൂതഗുണാത്മകഃ
അനന്തമായ കര്മ്മങ്ങളാല് എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനെ, എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങള് ഉള്ക്കൊള്ളുന്ന സ്രഷ്ടാവിനെ, പുരാതനകാലത്ത് ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചത് അവനാണ്.
നൃണാമ് ഇന്ദ്രിയപൂര്വേണ യോഗേന രമതേ ച യഃ ഗതാഗതാഭ്യാം യോഗേന യ ഏവ വിധിര് ഈശ്വരഃ
മനുഷ്യരുടെ ഇന്ദ്രിയങ്ങള് മുഖേന യോഗത്തിലൂടെ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നവനും, വരവും പോകലുമായി ബന്ധപ്പെട്ട യോഗത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നവനും, നിയമവും ഈശ്വരനുമാണ്.
യോ ഗതിര് ധര്മയുക്താനാമ് അഗതിഃ പാപകര്മണാമ് ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ പ്രഭവശ് ചാതുര്വര്ണ്യസ്യ രക്ഷിതാ
ധര്മ്മമുള്ളവര്ക്ക് മാര്ഗ്ഗമായവനും, പാപകര്മ്മികള്ക്ക് മാര്ഗ്ഗരഹിതനുമാണ്. നാലു വര്ണ്ണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും, അവയുടെ രക്ഷകനുമാണ്.
ചാതുര്വിദ്യസ്യ യോ വേത്താ ചാതുരാശ്രമ്യസംശ്രയഃ ദിഗന്തരം നഭോ ഭൂമിര് വായുര് വാപി വിഭാവസുഃ
നാല് വിധങ്ങളിലുള്ള ജ്ഞാനം അറിയുന്നവനും, നാല് ആശ്രമങ്ങളില് അഭയം പ്രാപിക്കുന്നവനും, ദിശകളും, ആകാശവും, ഭൂമിയും, വായുവും, അഗ്നിയും അവനാണ്.
ചന്ദ്രസൂര്യമയം ജ്യോതിര് യുഗേശഃ ക്ഷണദാചരഃ യഃ പരം ശ്രൂയതേ ജ്യോതിര് യഃ പരം ശ്രൂയതേ തപഃ
ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ചേര്ന്ന പ്രകാശം, കാലങ്ങളുടെ അധിപന്, രാത്രിയില് സഞ്ചരിക്കുന്നവന്, പരമപ്രകാശം എന്നും, പരമതപം എന്നും കേള്ക്കപ്പെടുന്നവനാണ് അവന്.
യം പരം പ്രാഹുര് അപരം യഃ പരഃ പരമാത്മവാന് ആദിത്യാനാം തു യോ ദേവോ യശ് ച ദൈത്യാന്തകോ വിഭുഃ
അവനെ ചിലര് പരമന് എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റുചിലര് അപരന് എന്നു പറയുന്നു. അവന് പരമാത്മാവാണ്. ആദിത്യന്മാരില് ദൈവം, ദൈത്യന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നവന്, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നവന്.
യുഗാന്തേഷ്വ് അന്തകോ യശ് ച യശ് ച ലോകാന്തകാന്തകഃ സേതുര് യോ ലോകസേതൂനാം മേധ്യോ യോ മേധ്യകര്മണാമ്
യുഗങ്ങളുടെ അവസാനം എല്ലാം അവസാനിപ്പിക്കുന്നവന്, ലോകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവരെ തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നവന്, ലോകങ്ങളുടെ പാലങ്ങളിലൊന്നായ പാലം, വിശുദ്ധ കര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നവരില് ഏറ്റവും വിശുദ്ധന്.
വേദ്യോ യോ വേദവിദുഷാം പ്രഭുര് യഃ പ്രഭവാത്മനാമ് സോമഭൂതശ് ച സൌമ്യാനാമ് അഗ്നിഭൂതോ ഽഗ്നിവര്ചസാമ്
വേദം അറിയുന്നവരാല് അറിയപ്പെടേണ്ടവന്, സൃഷ്ടിയുടെ അധിപന്, സൗമ്യന്മാരില് സോമസ്വരൂപന്, അഗ്നിയുടെ തേജസ്സുള്ളവരില് അഗ്നിസ്വരൂപന്.
യഃ ശക്രാണാമ് ഈശഭൂതസ് തപോഭൂതസ് തപസ്വിനാമ് വിനയോ നയവൃത്തീനാം തേജസ് തേജസ്വിനാമ് അപി
ഇന്ദ്രന്മാരില് പ്രഭു, തപസ്സുകാരില് തപസ്സിന്റെ സാരാംശം, ശാന്തരില് വിനയം, തേജസ്സുള്ളവരില് തേജസ്.
വിഗ്രഹോ വിഗ്രഹാര്ഹാണാം ഗതിര് ഗതിമതാമ് അപി ആകാശപ്രഭവോ വായുര് വായോഃ പ്രാണാദ് ധുതാശനഃ
രൂപം പ്രാപ്തരില് അവന് തന്നെ രൂപം, ലക്ഷ്യമുള്ളവരില് ലക്ഷ്യം, ആകാശത്തില് നിന്നുള്ള വായു, വായുവില് നിന്നുള്ള പ്രാണന്, പ്രാണനില് നിന്നുള്ള ഹോമാഗ്നി.
ദിവോ ഹുതാശനഃ പ്രാണഃ പ്രാണോ ഽഗ്നിര് മധുസൂദനഃ രസാച് ഛോണിതസംഭൂതിഃ ശോണിതാന് മാംസമ് ഉച്യതേ
സ്വര്ഗത്തില് ഹോമാഗ്നിയായി, പ്രാണനായി അഗ്നിയായി, മധുസൂദനനായി, സാരത്തില് നിന്ന് രക്തം, രക്തത്തില് നിന്ന് മാംസം ഉണ്ടാകുന്നു.