യുഗാനാമ് അനുഭാവേന ജാതിഭേദാശ് ച സംസ്ഥിതാഃ ഗുണേഭ്യോ ഗുണകര്തൃഭ്യോ വിചിത്രാ ധര്മസംസ്ഥിതിഃ
യുഗങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ജാതിവ്യത്യാസങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നു; ഗുണങ്ങളിലും അവയുടെ കർത്താക്കളിലും നിന്ന് ധർമ്മത്തിന്റെ വ്യത്യസ്തമായ നിലപാടുകൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ഗുണാനാമ് അനുഭാവേന ഉദ്ഭവാഭിഭവൌ തഥാ തീര്ഥാനാമ് അപി വര്ണാനാം വേദാനാം സ്വര്ഗമോക്ഷയോഃ
ഗുണങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിൽ ഉൽഭവവും നാശവും സംഭവിക്കുന്നു; അതുപോലെ തീർത്ഥങ്ങൾക്കും ജാതികൾക്കും വേദങ്ങൾക്കും സ്വർഗ്ഗത്തിനും മോക്ഷത്തിനും ഇത് ബാധകമാണ്.
താദൃഗ്രൂപപ്രവൃത്ത്യാ തു തദ് ഏവ ച വിശിഷ്യതേ കാലോ ഽഭിവ്യഞ്ജകഃ പ്രോക്തോ ദേശോ ഽഭിവ്യങ്ഗ്യ ഉച്യതേ
അങ്ങനെയുള്ള രൂപങ്ങളിലും പ്രവർത്തികളിലും നിന്നാണ് വ്യത്യാസം ഉണ്ടാകുന്നത്; കാലം വെളിപ്പെടുത്തുന്നവനാണ്, ദേശം വെളിപ്പെടുന്നവനായി അറിയപ്പെടുന്നു.
യദാ യദാ അഭിവ്യക്തിം കാലോ ധത്തേ തദാ തദാ തദ് ഏവ വ്യഞ്ജനം ബ്രഹ്മംസ് തസ്മാന് നാസ്ത്യ് അത്ര സംശയഃ
കാലം എപ്പോഴാണ് വെളിപ്പെടുത്തൽ വരുത്തുന്നത്, അപ്പോഴാണ് അതു സംഭവിക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മൻ; അതിനാൽ ഇതിൽ സംശയം ഇല്ല.
യുഗാനുരൂപാ മൂര്തിഃ സ്യാദ് ദേവാനാം വൈദികീ തഥാ കര്മണാമ് അപി തീര്ഥാനാം ജാതീനാമ് ആശ്രമസ്യ തു
യുഗത്തിന് അനുയോജ്യമായ ദേവതകളുടെ രൂപം വേദപരമാണ്; അതുപോലെ പ്രവർത്തികൾക്കും തീർത്ഥങ്ങൾക്കും ജാതികൾക്കും ആശ്രമത്തിനും.
ത്രിദൈവത്യം സത്യയുഗേ തീര്ഥം ലോകേഷു പൂജ്യതേ ദ്വിദൈവത്യം യുഗേ ഽന്യസ്മിന് ദ്വാപരേ ചൈകദൈവികമ്
സത്യയുഗത്തിൽ ലോകത്തിൽ തീർത്ഥങ്ങൾ മൂന്നു ദേവന്മാരോടൊപ്പം ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; മറ്റൊരു യുഗത്തിൽ രണ്ടു ദേവന്മാരോടൊപ്പം; ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ഒരു ദേവനോടൊപ്പം മാത്രം.
കലൌ ന കിംചിദ് വിജ്ഞേയമ് അഥാന്യദ് അപി തച് ഛൃണു ദൈവം കൃതയുഗേ തീര്ഥം ത്രേതായാമ് ആസുരം വിദുഃ
കലിയുഗത്തിൽ ഒന്നും അറിയേണ്ടതില്ല; ഇനി മറ്റൊന്ന് കേൾക്കു. കൃതയുഗത്തിൽ തീർത്ഥം ദൈവികമാണ്, ത്രേതായുഗത്തിൽ അതിനെ അസുരസ്വഭാവം ഉള്ളതെന്നു പറയുന്നു.
ആര്ഷം ച ദ്വാപരേ പ്രോക്തം കലൌ മാനുഷമ് ഉച്യതേ അഥാന്യദ് അപി വക്ഷ്യാമി ശൃണു നാരദ കാരണമ്
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ അതിനെ ഋഷിസമാനമെന്നു പറയുന്നു; കലിയുഗത്തിൽ മനുഷ്യസ്വഭാവമുള്ളതായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇനി മറ്റൊന്ന് ഞാൻ പറയും, കേൾക്കു നാരദാ, അതിന്റെ കാരണം.
ഗൌതമ്യാം യത് ത്വയാ പൃഷ്ടം തത് തേ വക്ഷ്യാമി വിസ്തരാത് യദാ ചേയം ഹരശിരഃ പ്രാപ്താ ഗങ്ഗാ മഹാമുനേ
ഗൗതമിയിൽ നീ ചോദിച്ചതെന്തെന്നു ഞാൻ വിശദമായി പറയും; മഹാമുനിയേ, ശിവന്റെ തലയിൽ നിന്ന് ഗംഗാ വന്നപ്പോൾ.
തദാ പ്രഭൃതി സാ ഗങ്ഗാ ശംഭോഃ പ്രിയതരാഭവത് തദ് ദേവസ്യ മതം ജ്ഞാത്വാ ഗജവക്ത്രമ് ഉവാച സാ
അന്നുമുതൽ ഗംഗാ ശംഭുവിന് ഏറ്റവും പ്രിയമായിത്തീർന്നു; ദേവന്റെ മനസ്സ് മനസ്സിലാക്കി അവൾ ഗജമുഖനോട് പറഞ്ഞു.
ഉമാ ലോകത്രയേശാനാ മാതാ ച ജഗതോ ഹിതാ ശാന്താ ശ്രുതിര് ഇതി ഖ്യാതാ ഭുക്തിമുക്തിപ്രദായിനീ
ഉമ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളുടെയും ഇശ്വരി, ലോകത്തിന്റെ മാതാവും ഹിതവും, ശാന്തയും ശ്രുതിയായി പ്രശസ്തയും ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നവളുമാണ്.
തന് മാതുര് വചനം ശ്രുത്വാ ഗജവക്ത്രോ ഽഭ്യഭാഷത
അമ്മയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു ഗജമുഖൻ മറുപടി പറഞ്ഞു.
കിം കൃത്യം ശാധി മാം മാതസ് തത്കര്താഹമ് അസംശയമ്
എന്ത് ചെയ്യണമെന്ന് എന്നെ പഠിപ്പിക്കണം അമ്മേ; ഞാൻ നിർബന്ധമായി അതു ചെയ്യാം.
ഉമാ സുതമ് ഉവാചേദം മഹേശ്വരജടാസ്ഥിതാ ത്വയാവതാര്യതാം ഗങ്ഗാ സത്യമ് ഈശപ്രിയാ സതീ
മഹേശ്വരന്റെ ജടയിൽ പാർക്കുന്ന മകനോട് ഉമ പറഞ്ഞു: 'നീ ഗംഗയെ ഭൂമിയിലേക്ക് കൊണ്ടുവരണം; അവൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഈശ്വരന് പ്രിയപ്പെട്ടവളാണ്.'
പുനശ് ചേശസ് തത്ര ചിത്രമ് അധ്യാസ്തേ സര്വദാ സുത ശിവോ യത്ര സുരാസ് തത്ര തത്ര വേദാഃ സനാതനാഃ
പിന്നെയും അങ്ങോട്ട് ഈശ്വരൻ അത്ഭുതരൂപത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും പാർക്കുന്നു, മകനേ; ശിവൻ എവിടെയാണോ അവിടെ ശാശ്വതമായ വേദങ്ങളും ഉണ്ടാകും.
തത്രൈവ ഋഷയഃ സര്വേ മനുഷ്യാഃ പിതരസ് തഥാ തസ്മാന് നിവര്തയേശാനം ദേവദേവം മഹേശ്വരമ്
അവിടെ എല്ലാ ഋഷികളും മനുഷ്യരും പിതാക്കളും ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ട് ഈശ്വരനായ മഹേശ്വരനെ തിരിച്ചു നിർത്തണം.
തസ്യാ നിവര്തിതേ ദേവേ ഗങ്ഗായാഃ സര്വ ഏവ ഹി നിവൃത്താസ് തേ ഭവിഷ്യന്തി ശൃണു ചേദം വചോ മമ നിവര്തയ തതസ് തസ്യാഃ സര്വഭാവേന ശംകരമ്
അവള് ഗംഗാദേവി പിന്വാങ്ങുമ്പോള് മറ്റെല്ലാവരും പിന്വാങ്ങും. എന്റെ വാക്കുകള് കേള്ക്കൂ: പൂര്ണ മനസ്സോടെ അവളെ ശങ്കരനില് നിന്നു മാറ്റാന് ശ്രമിക്കൂ.
മാതുസ് തദ് വചനം ശ്രുത്വാ പുനര് ആഹ ഗണേശ്വരഃ
അമ്മയുടെ വാക്കുകള് കേട്ടു ഗണപതി വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
നൈവ ശക്യഃ ശിവോ ദേവോ മയാ തസ്യാ നിവര്തിതുമ് അനിവൃത്തേ ശിവേ തസ്യാ ദേവാ അപി നിവര്തിതുമ്
ശിവനെ ഞാന് മാറ്റാന് കഴിയില്ല. ശിവന് അവിടെ ഇരിക്കുമ്പോള് അവളെ മാറ്റാന് കഴിയില്ല; ദേവന്മാര്ക്കും അതു സാധ്യമല്ല.
ന ശക്യാ ജഗതാം മാതര് അഥാന്യച് ചാപി കാരണമ് ഗങ്ഗാവതാരിതാ പൂര്വം ഗൌതമേന മഹാത്മനാ
ലോകങ്ങളുടെ അമ്മയെ മാറ്റാന് കഴിയില്ല. മറ്റൊരു കാരണവും ഉണ്ട്: മഹാത്മാവായ ഗൗതമന് മുന്പ് ഗംഗയെ ഭൂമിയിലേയ്ക്ക് കൊണ്ടുവന്നു.
ഋഷിണാ ലോകപൂജ്യേന ത്രൈലോക്യഹിതകാരിണാ സാമോപായേന തദ്വാക്യാത് പൂജ്യേന ബ്രഹ്മതേജസാ
ലോകം ആദരിക്കുന്ന, മൂന്നു ലോകങ്ങള്ക്കും ഉപകാരമുള്ള, ബ്രഹ്മതേജസ്സുള്ള ആ മഹർഷി സാന്ത്വനപൂർവ്വം വാക്കുകളിലൂടെ അതു നേടിയെടുത്തു.
ആരാധയിത്വാ ദേവേശം തപോഭിഃ സ്തുതിഭിര് ഭവമ് തുഷ്ടേന ശംകരേണേദമ് ഉക്തോ ഽസൌ ഗൌതമസ് തദാ
ദേവന്മാരുടെ നാഥനായ ഭവനെ കഠിനതപസ്സും സ്തുതികളും കൊണ്ട് ആരാധിച്ചപ്പോള്, സന്തുഷ്ടനായ ശങ്കരന് അന്നു ഗൗതമനോട് പറഞ്ഞു.
വരാന് വരയ പുണ്യാംശ് ച പ്രിയാംശ് ച മനസേപ്സിതാന് യദ് യദ് ഇച്ഛസി തത് സര്വം ദാതാ തേ ഽദ്യ മഹാമതേ
നിനക്ക് ഇഷ്ടമുള്ള എല്ലാ ശുഭവും പ്രിയവും വരങ്ങളായി തിരഞ്ഞെടുക്കൂ; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും ഇന്ന് ഞാന് നിനക്ക് നല്കാം, മഹാമനസ്സുള്ളവനേ.
ഏവമ് ഉക്തഃ ശിവേനാസൌ ഗൌതമോ മയി ശൃണ്വതി ഇദമ് ഏവ തദോവാച സജടാം ദേഹി ശംകര ഗങ്ഗാം മേ യാചതേ പുണ്യാം കിമ് അന്യേന വരേണ മേ
ശിവന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോള്, ഞാന് കേള്ക്കുമ്പോള് തന്നെ ഗൗതമന് പറഞ്ഞു: 'ജടാമുടിയുള്ള ശങ്കരാ, എനിക്ക് ഗംഗാദേവിയെ തന്നേ നല്കൂ; മറ്റെന്ത് വരം എനിക്ക് വേണ്ട?'
പുനഃ പ്രോവാച തം ശംഭുഃ സര്വലോകോപകാരകഃ
പിന്നീട് ലോകങ്ങള്ക്കെല്ലാം ഉപകാരമുള്ള ശംഭു വീണ്ടും അവനോട് പറഞ്ഞു.
ഉക്തം ന ചാത്മനഃ കിംചിത് തസ്മാദ് യാചസ്വ ദുഷ്കരമ്
'നിനക്ക് വേണ്ടി ഒന്നും ചോദിച്ചില്ലല്ലോ; അതിനാല് പ്രാപിക്കാനാകാത്തതൊന്നും ചോദിക്കൂ' എന്നു പറഞ്ഞു.
ഗൌതമോ ഽദീനസത്ത്വസ് തം ഭവമ് ആഹ കൃതാഞ്ജലിഃ
ദൃഢമായ മനസ്സുള്ള ഗൗതമന് കയ്യുകൂപ്പി ഭവനോട് പറഞ്ഞു.
ഏതദ് ഏവ ച സര്വേഷാം ദുഷ്കരം തവ ദര്ശനമ് മയാ തദ് അദ്യ സംപ്രാപ്തം കൃപയാ തവ ശംകര
'എല്ലാവര്ക്കും പ്രയാസമുള്ളത് നിങ്ങളെ നേരിട്ട് കാണുന്നതാണ്; ശങ്കരാ, നിങ്ങളുടെ കൃപയാല് ഞാന് ഇന്ന് അതു നേടിയിരിക്കുന്നു.'
സ്മരണാദ് ഏവ തേ പദ്ഭ്യാം കൃതകൃത്യാ മനീഷിണഃ ഭവന്തി കിം പുനഃ സാക്ഷാത് ത്വയി ദൃഷ്ടേ മഹേശ്വരേ
'നിങ്ങളുടെ പാദങ്ങള് സ്മരിച്ചാലും ജ്ഞാനികള് തൃപ്തരാവുന്നു; പിന്നെ നേരിട്ട് മഹേശ്വരനേ കാണുമ്പോള് എത്ര വലിയ അനുഗ്രഹം!'
ഏവമ് ഉക്തേ ഗൌതമേന ഭവോ ഹര്ഷസമന്വിതഃ ത്രയാണാമ് ഉപകാരാര്ഥം ലോകാനാം യാചിതം ത്വയാ
ഗൗതമന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോള് സന്തോഷത്തോടെ ഭവന് പറഞ്ഞു: 'മൂന്നു ലോകങ്ങള്ക്കും ഉപകാരത്തിനായി നീ ഈ അപേക്ഷ നടത്തി.'