നിഷ്പാദിതം മഹാസത്ത്രമ് ഋഷിഭിഃ പാരദര്ശിഭിഃ ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ തത്ര ദേവാനാം പ്രബലോ രിപുഃ
സത്യസന്ധരായ ഋഷിമാർ അവിടെ വലിയ യാഗം നടത്തി. അതിനിടയിൽ അവിടെയേയ്ക്ക് ദേവന്മാരുടെ ശക്തനായ ശത്രു ഉദിച്ചുവന്നു.
വിശ്വരൂപ ഇതി ഖ്യാതോ മുനീനാം സത്ത്രമ് അഭ്യഗാത് ബ്രഹ്മചര്യേണ തപസാ താന് ആരാധ്യ യഥാവിധി വിനയേനാഥ പപ്രച്ഛ ഋഷീന് സര്വാന് അനുക്രമാത്
വിശ്വരൂപൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവൻ ആ ഋഷിമാരുടെ യാഗശാലയിൽ എത്തി. ബ്രഹ്മചര്യവും തപസ്സും പാലിച്ച്, യഥാവിധി ആദരവോടെ അവരെ വണങ്ങി, വിനയത്തോടെ ഓരോ ഋഷിയെയും അനുക്രമമായി ചോദിച്ചു.
ധ്രുവം സര്വേ യഥാകാമം മമ സ്വാസ്ഥ്യേന ഹേതുനാ യഥാ സ്യാദ് ബലവാന് പുത്രോ ദേവാനാമ് അപി ദുര്ധരഃ യജ്ഞൈര് വാ തപസാ വാപി മുനയോ വക്തുമ് അര്ഹഥ
നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ദയവായി പറഞ്ഞുതരേണം, എനിക്ക് ദേവന്മാരെയും ജയിക്കാൻ കഴിയുന്ന ശക്തനായ ഒരു മകൻ ജനിക്കാൻ എന്താണ് വഴി—യാഗങ്ങളിലൂടെയോ തപസ്സിലൂടെയോ, എന്റെ ഇഷ്ടംപോലും ക്ഷേമവും കാത്തുകൊണ്ടോ?
തത്ര പ്രാഹ മഹാബുദ്ധിര് വിശ്വാമിത്രോ മഹാമനാഃ
അപ്പോൾ മഹാമനസ്സും മഹാബുദ്ധിയുമുള്ള വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു.
കര്മണാ താത ലഭ്യന്തേ ഫലാനി വിവിധാനി ച ത്രയാണാം കാരണാനാം ച കര്മ പ്രഥമകാരണമ്
കണിയേ, പലവിധ ഫലങ്ങൾ പ്രവർത്തിയിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു. മൂന്നു കാരണങ്ങളിൽ പ്രവർത്തി തന്നെയാണ് പ്രധാനമായത്.
തതശ് ച കാരണം കര്താ തതശ് ചാന്യത് പ്രകീര്തിതമ് ഉപാദാനം തഥാ ബീജം ന ച കര്മ വിദുര് ബുധാഃ
അതിനുശേഷം, പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ കാരണമാകുന്നു. മറ്റൊന്ന് കൂടി പറയപ്പെടുന്നു—ഉപാദാനവും വിത്തും. എന്നാൽ, ജ്ഞാനികൾ പ്രവർത്തി മാത്രം കാരണമെന്നു കരുതുന്നില്ല.
കര്മണാം കാരണത്വം ച കാരണേ പുഷ്കലേ സതി ഭാവാഭാവൌ ഫലേ ദൃഷ്ടൌ തസ്മാത് കര്മാശ്രിതം ഫലമ്
പ്രവർത്തികൾക്ക് കാരണമാകുന്നത് ആവശ്യമായ കാരണങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ മാത്രമാണ്. ഫലത്തിന്റെ ഉണ്ടാകലും ഇല്ലാതാകലും അതനുസരിച്ചാണ്. അതിനാൽ, ഫലം പ്രവർത്തിയിലാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത്.
കര്മാപി ദ്വിവിധം ജ്ഞേയം ക്രിയമാണം തഥാ കൃതമ് കര്തവ്യം ക്രിയമാണസ്യ സാധനം യദ് യദ് ഉച്യതേ
പ്രവർത്തി രണ്ടുതരത്തിൽ അറിയണം—നടത്തുന്നതും, കഴിഞ്ഞതും. ചെയ്യേണ്ടതിന്റെ മാർഗം എന്താണെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അതാണ് ഉപാധി.
തദ്ഭാവാഃ കര്മസിദ്ധൌ ച ഉഭയത്രാപി കാരണമ് യദ് യദ് ഭാവയതേ ജന്തുഃ കര്മ കുര്വന് വിചക്ഷണഃ
ആ ഉപാധികൾ ഇരുവശത്തും പ്രവർത്തി ഫലപ്രാപ്തിക്ക് കാരണമാകുന്നു. വിവേകമുള്ള ജീവി എന്തെല്ലാം ഉദ്ദേശിച്ച് പ്രവർത്തനം ചെയ്യുന്നു, അതാണ് ഫലത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.
തദ്ഭാവനാനുരൂപേണ ഫലനിഷ്പത്തിര് ഉച്യതേ കരോതി കര്മ വിധിവദ് വിനാ ഭാവനയാ യദി
ഉദ്ദേശത്തിന് അനുസരിച്ച് ഫലത്തിന്റെ സിദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നു. ഒരാൾ നിയമപ്രകാരം പ്രവർത്തനം ചെയ്താലും ഉദ്ദേശമില്ലെങ്കിൽ,
അന്യഥാ സ്യാത് ഫലം സര്വം തസ്യ ഭാവാനുരൂപതഃ തസ്മാത് തപോ വ്രതം ദാനം ജപയജ്ഞാദികാഃ ക്രിയാഃ
അപ്പോൾ ഫലങ്ങൾ എല്ലാം ഉദ്ദേശത്തിന്റെ സ്വഭാവംപോലെയാകും. അതിനാൽ, തപസ്സ്, വ്രതം, ദാനം, ജപം, യാഗം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തികൾ
കര്മണസ് ത്വ് അനുരൂപേണ ഫലം ദാസ്യന്തി ഭാവതഃ തസ്മാദ് ഭാവാനുരൂപേണ കര്മ വൈ ദാസ്യതേ ഫലമ്
പ്രവർത്തിയുടെ ഉദ്ദേശംപോലെയാണ് ഫലം നൽകുന്നത്. അതിനാൽ, ഉദ്ദേശത്തിന്റെ സ്വഭാവംപോലെയാണ് ഫലവും ഉറപ്പായി ലഭിക്കുന്നത്.
ഭാവസ് തു ത്രിവിധോ ജ്ഞേയഃ സാത്ത്വികോ രാജസസ് തഥാ താമസസ് തു തഥാ ജ്ഞേയഃ ഫലം കര്മാനുസാരതഃ
ഉദ്ദേശം മൂന്നു വിധമാണെന്ന് അറിയണം—സാത്വികം, രാജസം, താമസം. ഫലം പ്രവർത്തിയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ചാണ്.
ഭാവനാനുഗുണം ചേതി വിചിത്രാ കര്മണാം സ്ഥിതിഃ തസ്മാദ് ഇച്ഛാനുസാരേണ ഭാവം കുര്യാദ് വിചക്ഷണഃ
ഉദ്ദേശംപോലെയാണ് പ്രവർത്തികളുടെ നിലയും പലവിധമാണ്. അതിനാൽ, വിവേകമുള്ളവൻ താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ ഉദ്ദേശം രൂപപ്പെടുത്തണം.
പശ്ചാത് കര്മാപി കര്തവ്യം ഫലദാതാപി തദ്വിധമ് ഫലം ദദാതി ഫലിനാം ഫലേ യദി പ്രവര്തതേ
ശേഷം പ്രവർത്തിയും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്; ഫലം നൽകുന്നവൻ ആ സ്വഭാവത്തിലുള്ള ഫലമാണ് നൽകുന്നത്, ഫലപ്രാപ്തിക്ക് അർഹനായവൻ അതിൽ ഏർപ്പെട്ടാൽ.
കര്മകാരോ ന തത്രാസ്തി കുര്യാത് കര്മ സ്വഭാവതഃ തദ് ഏവ ചോപദാനാദി സത്ത്വാദിഗുണഭേദതഃ
അവിടെ പ്രവർത്തിക്ക് വേറെയൊരു നിർമാതാവില്ല; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവംപോലെയാണ് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്. അതാണ് ഉപാദാനാദികൾക്കും സത്ത്വാദിഗുണഭേദങ്ങൾക്കുമുള്ള വ്യത്യാസം.
ഭാവാത് പ്രാരഭതേ തദ്വദ് ഭാവൈഃ ഫലമ് അവാപ്യതേ ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം കര്മ ചൈവ ഹി കാരണമ്
ഉദ്ദേശത്തിൽനിന്നാണ് പ്രവൃത്തികൾ ഉദിക്കുന്നത്; അതുപോലെ തന്നെ, ഫലങ്ങളും ഉദ്ദേശങ്ങൾക്കനുസരിച്ചാണ് ലഭിക്കുന്നത്. ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, ഇച്ഛ, മോക്ഷം എന്നിവയ്ക്കെല്ലാം പ്രവൃത്തി തന്നെയാണ് കാരണം.
ഭാവസ്ഥിതം ഭവേത് കര്മ മുക്തിദം ബന്ധകാരണമ് സ്വഭാവാനുഗുണം കര്മ സ്വസ്യൈവേഹ പരത്ര ച
ഏത് മനോഭാവത്തിൽ പ്രവൃത്തി ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ, അതനുസരിച്ച് അതിന് മോക്ഷം നൽകാനും ബന്ധനം ഉണ്ടാക്കാനും കഴിയും. ഓരോരുത്തന്റെ സ്വഭാവത്തിന് അനുയോജ്യമായ പ്രവൃത്തി, ഈ ലോകത്തും അപ്പുറത്തും ഫലം നൽകുന്നു.
ഫലാനി വിവിധാന്യ് ആശു കരോതി സമതാനുഗമ് ഏക ഏവ പദാര്ഥോ ഽസൌ ഭാവൈര് ഭേദഃ പ്രദൃശ്യതേ
മനോഭാവം അനുസരിച്ച് വിവിധവിധ ഫലങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നു. വസ്തു ഒന്നാണെങ്കിലും, വ്യത്യസ്ത മനോഭാവങ്ങൾ മൂലം അതിന് പലതരം രൂപങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു.
ക്രിയതേ ഭുജ്യതേ വാപി തസ്മാദ് ഭാവോ വിശിഷ്യതേ യഥാഭാവം കര്മ കുരു യഥേപ്സിതമ് അവാപ്സ്യസി
പ്രവൃത്തിയിലോ അനുഭവത്തിലോ, മനോഭാവം പ്രധാനമാണ്. നിന്റെ മനോഭാവം അനുസരിച്ച് പ്രവൃത്തി ചെയ്യൂ; നീ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെല്ലാം നേടും.
ഏതച് ഛ്രുത്വാ ഋഷേര് വാക്യം വിശ്വാമിത്രസ്യ ധീമതഃ തപസ് തപ്ത്വാ ബഹുകാലം താമസം ഭാവമ് ആശ്രിതഃ
വിശ്വാമിത്രമുനിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, അവൻ ദീർഘകാലം കടുത്ത തപസ്സ് ചെയ്തു, താമസികമായ മനോഭാവം സ്വീകരിച്ചു.
വിശ്വരൂപഃ കര്മ ഭീമം ചകാര സുരഭീഷണമ് പശ്യത്സു ഋഷിമുഖ്യേഷു വാര്യമാണോ ഽപി നിത്യശഃ
വിശ്വരൂപൻ ഭയാനകവും ദൈവങ്ങളെ പോലും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതുമായ ഒരു പ്രവൃത്തി ചെയ്തു. പ്രധാനമുനികൾ കാണുമ്പോഴും, അവനെ പലതവണ തടയാൻ ശ്രമിച്ചെങ്കിലും അവൻ നിന്നില്ല.
ആത്മകോപാനുസാരേണ ഭീമം കര്മ തഥാകരോത് ഭീഷണേ കുണ്ഡഖാതേ തു ഭീഷണേ ജാതവേദസി
സ്വന്തം കോപം അനുസരിച്ച്, വിശ്വരൂപൻ ആ ഭയാനക പ്രവൃത്തി ഭയപ്പെടുത്തുന്ന കുഴിയിലും ഭയങ്കരമായ യജ്ഞാഗ്നിയിലും ചെയ്തു.
ഭീഷണം രൌദ്രപുരുഷം ധ്യാത്വാത്മാനം ഗുഹാശയമ് ഏവം തപന്തമ് ആലക്ഷ്യ വാഗ് ഉവാചാശരീരിണീ
ഭയാനകവും ക്രൂരവുമായ രൂപത്തിൽ, ഹൃദയത്തിലെ ഗുഹയിൽ വസിക്കുന്നവനെന്നു സ്വയം ധ്യാനിച്ച്, അങ്ങനെ തപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കുമ്പോൾ, ഒരു ശരീരരഹിതവാണി അവനോട് സംസാരിച്ചു.
ജടാജൂടം വിനാത്മാനം ന ച വൃത്രോ വ്യജീയത വൃഥാത്മാനം വിശ്വരൂപോ ജുഹുയാജ് ജാതവേദസി
ജടാമുടി ഇല്ലാതെ, അവനെ വൃത്രനെന്നു ആരും തിരിച്ചറിയില്ല. അപ്രയോജനമായി വിശ്വരൂപൻ സ്വയം യജ്ഞാഗ്നിയിലേക്ക് സമർപ്പിച്ചു.
സ ഏവേന്ദ്രഃ സ വരുണഃ സ ച സ്യാത് സര്വമ് ഏവ ച ത്യക്ത്വാത്മാനം ജടാമാത്രം ഹുതവാന് വൃജിനോദ്ഭവഃ
അവനാണ് ഇന്ദ്രനും, അവനാണ് വരുണനും, അവൻ എല്ലാം തന്നെയാണ്. സ്വയം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജടാമാത്രം അഗ്നിയിലേക്ക് സമർപ്പിച്ചു; അതിൽ നിന്നാണ് പാപം ഉദിച്ചത്.
വൃത്ര ഇത്യ് ഉച്യതേ വേദേ സ ചാപി വൃജിനോ ഽഭവത് ഭീമസ്യ മഹിമാനം കോ ജാനാതി ജഗദീശിതുഃ
വേദങ്ങളിൽ അവനെ വൃത്രൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു; അവൻ പാപിയും ആയി. ഈ ഭയാനകമായ ലോകനാഥന്റെ മഹത്വം ആരറിയുന്നു?
സൃജത്യ് അശേഷമ് അപി യോ ന ച സങ്ഗേന ലിപ്യതേ വിരരാമേതി സംകീര്ത്യ സാ വാണ്യ് ഏനം മുനീശ്വരാഃ
എല്ലാം സൃഷ്ടിച്ചിട്ടും, ബന്ധത്തിൽ അകപ്പെടാതെ ഇരിക്കുന്നവനാണ് അവൻ. ഈ സത്യം പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, മഹാമുനികൾ അവനെ 'വിരരാമ' എന്നുപോലും സ്തുതിച്ചു.
ഭീമേശ്വരം നമസ്കൃത്യ ജഗ്മുഃ സ്വം സ്വമ് അഥാശ്രമമ് വിശ്വരൂപോ മഹാഭീമോ ഭീമകര്മാ തഥാകൃതിഃ
ഭീമേശ്വരനോട് നമസ്കരിച്ച്, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് മടങ്ങി. വിശ്വരൂപൻ ഭയാനകമായ രൂപത്തിലും പ്രവൃത്തിയിലും അവിടെ തന്നെ തുടരുന്നു.
ഭീമഭാവോ ഭീമതനും ധ്യാത്വാത്മാനം ജുഹാവ ഹ തസ്മാദ് ഭീമേശ്വരോ ദേവഃ പുരാണേ പരിപഠ്യതേ തത്ര സ്നാനം ച ദാനം ച മുക്തിദം നാത്ര സംശയഃ
ഭയാനകമായ രൂപത്തിൽ സ്വയം ധ്യാനിച്ച്, വിശ്വരൂപൻ സ്വയം അർപ്പിച്ചു. അതുകൊണ്ടാണ് ഭീമേശ്വരൻ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രശസ്തനായത്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയും ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്താൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും എന്നതിൽ സംശയമില്ല.