സര്വം സംപൂര്ണമ് അഭവത് സൃഷ്ടിര് ജാതാ തഥേപ്സിതാ ഇദാനീം ജുഹുധി ഹ്യ് അഗ്നൌ പാത്രാണി ച സമാനി ച
എല്ലാം പൂർണ്ണമായി, സൃഷ്ടി ആഗ്രഹിച്ചപോലെ നടന്നു. ഇപ്പോൾ സാധാരണവും പ്രത്യേകവുമായ പാത്രങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ അർപ്പിക്കൂ.
വിസര്ജയ തഥാ യൂപം പ്രണീതാം ച കുശാംസ് തഥാ ഋത്വിഗ്രൂപം യജ്ഞരൂപമ് ഉദ്ദേശ്യം ധ്യേയമ് ഏവ ച
അങ്ങനെ, യജ്ഞകോളും ഒരുക്കിയ ദർഭയും, യജ്ഞത്തിൽ പങ്കാളികളായവരും യജ്ഞരൂപവും, ധ്യാന്യവിഷയങ്ങളും എല്ലാം നീക്കം ചെയ്യൂ.
സ്രുവം ച പുരുഷം പാശാന് സര്വം ബ്രഹ്മന് വിസര്ജയ
സ്രുവവും പുരുഷനെയും കെട്ടുകളെയും, ബ്രഹ്മനേ, എല്ലാം വിട്ടയക്കൂ.
തദ്വാക്യസമകാലം തു ക്രമശോ യജ്ഞയോനിഷു ഗാര്ഹപത്യേ ദക്ഷിണാഗ്നൌ തഥാ ചൈവ മഹാമുനേ
അവ വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചയുടൻ തന്നെ, യജ്ഞത്തിലെ ഗാർഹപത്യവും ദക്ഷിണാഗ്നിയും മറ്റും ക്രമമായി അർപ്പിക്കപ്പെട്ടു, മഹാമുനേ.
പൂര്വസ്മിന്ന് അപി ചൈവാഗ്നൌ ക്രമശോ ജുഹ്വതസ് തദാ തത്ര തത്ര ജഗദ്യോനിമ് അനുസംധായ പൂരുഷമ്
മുന്പത്തെ അഗ്നിയിലും, യജ്ഞഹോമം ക്രമമായി അർപ്പിക്കുമ്പോൾ, ഓരോ സ്ഥലത്തും സകലലോകത്തിന്റെയും ഉത്ഭവമായ പുരുഷനെ മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കണം.
മന്ത്രപൂതം ശുചിഃ സമ്യഗ് യജ്ഞദേവോ ജഗന്മയഃ ലോകനാഥോ വിശ്വകര്താ കുണ്ഡാനാം തത്ര സംനിധൌ
മന്ത്രശുദ്ധിയാൽ ശുദ്ധനായവൻ, യജ്ഞദേവൻ, ലോകങ്ങളുടെ നാഥനും സകലത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവും, ആ യജ്ഞകുണ്ഡങ്ങളിൽ സാക്ഷാൽ സന്നിഹിതനാകുന്നു.
ശുക്ലരൂപധരോ വിഷ്ണുര് ഭവേദ് ആഹവനീയകേ ശ്യാമോ വിഷ്ണുര് ദക്ഷിണാഗ്നേഃ പീതോ ഗൃഹപതേഃ കവേഃ
വിഷ്ണു വെള്ള നിറത്തിൽ ആഹവനീയാഗ്നിയിൽ, കറുത്ത നിറത്തിൽ ദക്ഷിണാഗ്നിയിൽ, മഞ്ഞ നിറത്തിൽ ഗൃഹപതിയായ കവി അഗ്നിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വകാലം തേഷു വിഷ്ണുര് അതോ ദേശേഷു സംസ്ഥിതഃ ന തേന രഹിതം കിംചിദ് വിഷ്ണുനാ വിശ്വയോനിനാ
എല്ലാ സമയത്തും ആ സ്ഥലങ്ങളിൽ വിഷ്ണു നിലകൊള്ളുന്നു; സകലത്തിന്റെ ഉത്ഭവമായ വിഷ്ണുവില്ലാതെ ഒന്നും ഇല്ല.
പ്രണീതായാഃ പ്രണയനം മന്ത്രൈശ് ചാകരവം തതഃ പ്രണീതോദകമ് അപ്യ് ഏതത് പ്രണീതേതി നദീ ശുഭാ
മന്ത്രങ്ങളാൽ ശുദ്ധീകരിച്ച വെള്ളം മുന്നോട്ട് കൊണ്ടുപോയ ശേഷം, അതിനെ 'പ്രണീതം' എന്നു വിളിക്കുന്നു; ആ ശുഭമായ നദിയും പ്രണീതം എന്നാണു അറിയപ്പെടുന്നത്.
വ്യസര്ജയം പ്രണീതാം താം മാര്ജയിത്വാ കുശൈര് അഥ മാര്ജനേ ക്രിയമാണേ തു പ്രണീതോദകബിന്ദവഃ
പ്രണീതം വെള്ളം കൊണ്ടുപോയ ശേഷം, കുശമുളകാൽ ശുദ്ധീകരിച്ച്, ശുദ്ധീകരണം നടക്കുമ്പോൾ പ്രണീതജലം തുള്ളികളായി വീഴുന്നു.
പതിതാസ് തത്ര തീര്ഥാനി ജാതാനി ഗുണവന്തി ച സംജാതാ മുനിശാര്ദൂല സ്നാനാത് ക്രതുഫലപ്രദാ
ആ തുള്ളികൾ വീണിടങ്ങളിൽ, ഗുണമുള്ള തീർത്ഥങ്ങൾ ഉദിച്ചുവന്നു; മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ യജ്ഞഫലം ലഭിക്കും.
യാലംകൃതാ സര്വകാലം ദേവദേവേന ശാര്ങ്ഗിണാ സോപാനപങ്ക്തിഃ സര്വേഷാം വൈകുണ്ഠാരോഹണായ സാ
ദേവദേവനായ ശാർംഗധന്വാവു എന്നും അലങ്കരിക്കുന്ന ആ തീർത്ഥം, സപാനങ്ങളോടുകൂടി, എല്ലാവർക്കും വൈകുണ്ഠത്തിലേക്കു കയറാനുള്ള മാർഗമാണ്.
സംമാര്ജിതാഃ കുശാ യത്ര പതിതാ ഭൂതലേ ശുഭേ കുശതര്പണമ് ആഖ്യാതം ബഹുപുണ്യഫലപ്രദമ്
ശുദ്ധമായ കുശമുളകൾ ശുഭഭൂമിയിൽ വീണിടം കുശതർപ്പണം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതിലൂടെ അനവധി പുണ്യഫലങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നു.
കുശൈശ് ച തര്പിതാഃ സര്വേ കുശതര്പണമ് ഉച്യതേ പശ്ചാച് ച സംഗതാ തത്ര ഗൌതമീ കാരണാന്തരാത്
കുശമുളകൊണ്ട് തൃപ്തരായ എല്ലാവർക്കും കുശതർപ്പണം ലഭിച്ചു എന്നു പറയുന്നു; പിന്നീട്, മറ്റൊരു കാരണത്താൽ ഗൗതമിയും അവിടെ ചേർന്നു.
പ്രണീതായാം മഹാബുദ്ധേ പ്രണീതാസംഗമോ ഽഭവത് കുശതര്പണദേശേ തു തത് തീര്ഥം കുശതര്പണമ്
പ്രണീതജലം ഉണ്ടായപ്പോൾ, മഹാബുദ്ധിയുള്ളവനേ, പ്രണീതസംഘം ഉണ്ടായി; കുശതർപ്പണമുള്ള സ്ഥലത്ത്, ആ തീർത്ഥം കുശതർപ്പണം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.
തത്രൈവ കല്പിതോ യൂപോ മയാ വിന്ധ്യസ്യ ചോത്തരേ വിസൃഷ്ടോ ലോകപൂജ്യോ ഽസൌ വിഷ്ണോര് ആസീത് സമാശ്രയഃ
അവിടെ ഞാൻ വിന്ധ്യയുടെ വടക്കുഭാഗത്ത് യൂപം സ്ഥാപിച്ചു; ലോകം ആരാധിക്കുന്നതും വിഷ്ണുവിന്റെ ആശ്രയവുമായിരുന്നു അത്.
അക്ഷയശ് ചാഭവച് ഛ്രീമാന് അക്ഷയോ ഽസൌ വടോ ഽഭവത് നിത്യശ് ച കാലരൂപോ ഽസൌ സ്മരണാത് ക്രതുപുണ്യദഃ
അക്ഷയവൃക്ഷം അക്ഷയവും മഹിമയുള്ളതും ആയി; അതു കാലത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അതിനെ ഓർക്കുന്നവർക്കു യജ്ഞഫലം ലഭിക്കും.
മദ്ദേവയജനം ചേദം ദണ്ഡകാരണ്യമ് ഉച്യതേ സംപൂര്ണേ തു ക്രതൌ വിഷ്ണുര് മയാ ഭക്ത്യാ പ്രസാദിതഃ
എന്റെ ദേവതയുടെ പൂജ ഈ ദണ്ഡകാരണ്യമായി അറിയപ്പെടുന്നു; യജ്ഞം പൂർത്തിയായപ്പോൾ ഞാൻ ഭക്തിയോടെ വിഷ്ണുവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു.
യോ വിരാഡ് ഉച്യതേ വേദേ യസ്മാന് മൂര്തമ് അജായത യസ്മാച് ച മമ ചോത്പത്തിര് യസ്യേദം വികൃതം ജഗത്
വേദത്തിൽ വിരാട് എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവനിൽ നിന്ന് രൂപം ഉദിച്ചുവന്നു; അവനിൽ നിന്നാണ് ഞാൻ ജനിച്ചത്, ഈ ലോകം അവൻ മാറ്റുന്നു.
തമ് അഹം ദേവദേവേശമ് അഭിവന്ദ്യ വ്യസര്ജയമ് യോജനാനി ചതുര്വിംശന് മദ്ദേവയജനം ശുഭമ്
ആ ദേവദേവേശ്വരനോട് വന്ദനം ചെയ്ത്, ഞാൻ എന്റെ ദേവതയുടെ പുണ്യസ്ഥലം, ഇരുപത്തിയൊന്ന് യോജന ദൈർഘ്യമുള്ളതായി സ്ഥാപിച്ചു.
തസ്മാദ് അദ്യാപി കുണ്ഡാനി സന്തി ച ത്രീണി നാരദ യജ്ഞേശ്വരസ്വരൂപാണി വിഷ്ണോര് വൈ ചക്രപാണിനഃ
അതുകൊണ്ട് ഇന്നും മൂന്ന് യജ്ഞകുണ്ഡങ്ങൾ അവിടെയുണ്ട്, നാരദാ, അവയൊക്കെയും യജ്ഞേശ്വരനായ ചക്രപാണി വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപങ്ങളാണ്.
തതഃ പ്രഭൃതി ചാഖ്യാതം മദ്ദേവയജനം ച തത് തത്രസ്ഥഃ കൃമികീടാദിഃ സോ ഽപ്യ് അന്തേ മുക്തിഭാജനമ്
അന്നുമുതൽ എന്റെ ദേവതയുടെ പൂജ പ്രസിദ്ധമായി; അവിടെയുണ്ടായിരിക്കുന്ന ഒരു കീടം പോലും അവസാനം മോക്ഷം നേടുന്നു.
ധര്മബീജം മുക്തിബീജം ദണ്ഡകാരണ്യമ് ഉച്യതേ വിശേഷാദ് ഗൌതമീശ്ലിഷ്ടോ ദേശഃ പുണ്യതമോ ഽഭവത്
ധർമ്മത്തിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും വിത്ത് എന്ന് ദണ്ഡകാരണ്യം അറിയപ്പെടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച് ഗൗതമിയുടെ അരികിലുള്ള പ്രദേശം അത്യന്തം പുണ്യമായതായി മാറി.
പ്രണീതാസംഗമേ ചാപി കുശതര്പണ ഏവ വാ സ്നാനദാനാദി യഃ കുര്യാത് സ ഗച്ഛേത് പരമം പദമ്
പവിത്രനദികളുടെ സംഗമത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ കുശത്താൽ അർപ്പണം ചെയ്താലും, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയോ ദാനം നടത്തുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ പരമപദം നേടുന്നു.
സ്മരണം പഠനം വാപി ശ്രവണം ചാപി ഭക്തിതഃ സര്വകാമപ്രദം പുംസാം ഭുക്തിമുക്തിപ്രദം വിദുഃ
സ്മരണം, പാരായണം, അല്ലെങ്കിൽ ഭക്തിയോടെ കേൾക്കൽ — ഇതൊക്കെ മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു; ഭോഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കും എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
ഉഭയോസ് തീരയോസ് തത്ര തീര്ഥാന്യ് ആഹുര് മനീഷിണഃ ഷഡശീതിസഹസ്രാണി തേഷു പുണ്യം പുരോദിതമ്
അവിടെ ഇരുകരകളിലും അറുപത്തിയാറായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു; അവിടെയൊക്കെയാണ് പുണ്യഫലങ്ങൾ മുമ്പ് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നത്.
വാരാണസ്യാ അപി മുനേ കുശതര്പണമ് ഉത്തമമ് നാനേന സദൃശം തീര്ഥം വിദ്യതേ സചരാചരേ
മഹർഷേ, വാരാണസിയിലും കുശതർപ്പണം ഏറ്റവും ഉന്നതമാണ്; സഞ്ചരിക്കുന്നവരിലും അചഞ്ചലരിലും ഇതുപോലൊരു തീർത്ഥം മറ്റൊന്നുമില്ല.
ബ്രഹ്മഹത്യാദിപാപാനാം സ്മരണാദ് അപി നാശനമ് തീര്ഥമ് ഏതന് മുനേ പ്രോക്തം സ്വര്ഗദ്വാരം മഹീതലേ
ബ്രഹ്മഹത്യാദിപാപങ്ങൾ പോലും ഈ തീർത്ഥത്തെ ഓർക്കുന്നതിലൂടെ നശിക്കുന്നു; മഹർഷേ, ഭൂമിയിൽ സ്വർഗ്ഗദ്വാരമായി ഈ തീർത്ഥം അറിയപ്പെടുന്നു.
മന്യുതീര്ഥമ് ഇതി ഖ്യാതം സര്വപാപപ്രണാശനമ് സര്വകാമപ്രദം നൄണാം സ്മരണാദ് അഘനാശനമ്
മന്യതീർഥം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ സ്ഥലം എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനെ സ്മരിച്ചാൽ മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും, പാപങ്ങൾ അകറ്റപ്പെടും.
തസ്യ പ്രഭാവം വക്ഷ്യാമി ശൃണുഷ്വാവഹിതോ മുനേ ദേവാനാം ദാനവാനാം ച സംഗരോ ഽഭൂന് മിഥഃ പുരാ
അതിന്റെയധിക്യം ഞാൻ പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ മഹർഷേ. ഒരു കാലത്ത് ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും തമ്മിൽ യുദ്ധം നടന്നു.