പുനസ് താമ് അബ്രവം ദേവീം കര്മഭൂഃ ക്വ വിധീയതേ തദാ നാരദ നൈവാസീദ് ഭാഗീരഥ്യ് അഥ നര്മദാ
പിന്നീട് ഞാൻ ആ ദേവിയെ ചോദിച്ചു: 'കർമ്മഭൂമി എവിടെയാണ് സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നത്?' അപ്പോൾ, നാരദാ, ഭാഗീരതി പോലും നർമദയും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല.
യമുനാ നൈവ താപീ സാ സരസ്വത്യ് അഥ ഗൌതമീ സമുദ്രോ വാ നദഃ കശ്ചിന് ന സരഃ സരിതോ ഽമലാഃ സാ ശക്തിഃ പുനര് അപ്യ് ഏവം മാമ് ഉവാച പുനഃ പുനഃ
യമുനയും താപിയും, സരസ്വതിയും ഗൗതമിയും, സമുദ്രം, മറ്റേതെങ്കിലും നദി, ശുദ്ധമായ തടാകം, ഒഴുകുന്ന വെള്ളം ഒന്നും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ആ ശക്തി വീണ്ടും വീണ്ടും ഇങ്ങനെ എന്നോട് പറഞ്ഞു.
സുമേരോര് ദക്ഷിണേ പാര്ശ്വേ തഥാ ഹിമവതോ ഗിരേഃ ദക്ഷിണേ ചാപി വിന്ധ്യസ്യ സഹ്യാച് ചൈവാഥ ദക്ഷിണേ സര്വസ്യ സര്വകാലേ തു കര്മഭൂമിഃ ശുഭോദയാ
സുമേരു പർവതത്തിന്റെ തെക്കുവശത്തും, ഹിമവാന്റെ തെക്കുവശത്തും, വിന്ധ്യയും സഹ്യപർവതവും തെക്കുവശത്തും എല്ലായ്പ്പോഴും, എല്ലാ കാലത്തും, ശുഭമായ കർമ്മഭൂമി ഉദയം ചെയ്യുന്നു.
തത് തു വാക്യമ് അഥോ ശ്രുത്വാ ത്യക്ത്വാ മേരും മഹാഗിരിമ് തം പ്രദേശമ് അഥാഗത്യ സ്ഥാതവ്യം ക്വേത്യ് അചിന്തയമ് തതോ മാമ് അബ്രവീത് സൈവ വിഷ്ണോര് വാണ്യ് അശരീരിണീ
ആ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം ഞാൻ മഹാമലയായ മേരു വിട്ട് ആ പ്രദേശത്ത് എത്തി, എവിടെ നിൽക്കണമെന്ന് ആലോചിച്ചു. അപ്പോൾ വിഷ്ണുവിന്റെ ശരീരമില്ലാത്ത ശബ്ദം എന്നോട് പറഞ്ഞു.
ഇതോ ഗച്ഛ ഇതസ് തിഷ്ഠ തഥോപവിശ ചാത്ര ഹി സംകല്പം കുരു യജ്ഞസ്യ സ തേ യജ്ഞഃ സമാപ്യതേ
'ഇവിടെ നിന്ന് പോവോ, ഇവിടെ തന്നെ നിൽക്കോ, അല്ലെങ്കിൽ ഇവിടെ ഇരിക്കോ; ഇവിടെ തന്നെ യജ്ഞത്തിനായി മനസ്സിൽ നിർണ്ണയം ചെയ്യൂ. നിന്റെ യജ്ഞം പൂർത്തിയാകും.'
കൃതേ ചൈവാഥ സംകല്പേ യജ്ഞാര്ഥേ സുരസത്തമ യദ് വദന്ത്യ് അഖിലാ വേദാ വിധേ തത് തത് സമാചര
നീ യജ്ഞത്തിനായി നിർണ്ണയം ചെയ്തപ്പോൾ, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, എല്ലാ വേദങ്ങളും പറയുന്ന വിധം ആ ആചാരങ്ങൾ നീ അനുസരിക്കണം.
ഇതിഹാസപുരാണാനി യദ് അന്യച് ഛബ്ദഗോചരമ് സ്വതോ മുഖേ മമ പ്രായാദ് അഭൂച് ച സ്മൃതിഗോചരമ്
ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും, വാക്കുകൾക്കുള്ളിൽ വരുന്ന മറ്റെല്ലാം കാര്യങ്ങളും എന്റെ വായിൽ നിന്നാണ് പുറത്ത് വന്നത്, അവ സ്മരണയിൽ പ്രവേശിച്ചു.
വേദാര്ഥശ് ച മയാ സര്വോ ജ്ഞാതോ ഽസൌ തത്ക്ഷണേന ച തതഃ പുരുഷസൂക്തം തദ് അസ്മരം ലോകവിശ്രുതമ്
വേദങ്ങളുടെ അർത്ഥം മുഴുവൻ ആ സമയത്തുതന്നെ എനിക്ക് അറിയാമായി; പിന്നെ ലോകത്തിൽ പ്രശസ്തമായ പുരുഷസൂക്തം ഞാൻ ഓർമ്മിച്ചു.
യജ്ഞോപകരണം സര്വം തദ് ഉക്തം ച ത്വ് അകല്പയമ് തദുക്തേന പ്രകാരേണ യജ്ഞപാത്രാണ്യ് അകല്പയമ്
അവിടെ പറയുന്ന യജ്ഞോപകരണങ്ങൾ എല്ലാം ഞാൻ ഒരുക്കി; അവിടെ നിർദ്ദേശിച്ച വിധത്തിൽ യജ്ഞപാത്രങ്ങൾ ഒരുക്കി.
അഹം സ്ഥിത്വാ യത്ര ദേശേ ശുചിര് ഭൂത്വാ യതാത്മവാന് ദീക്ഷിതോ വിപ്രദേശോ ഽസൌ മന്നാമ്നാ തു പ്രകീര്തിതഃ
ആ സ്ഥലത്ത് ഞാൻ ശുദ്ധനും ആത്മസംയമനമുള്ളവനുമായി, ദീക്ഷയെടുത്ത് നിന്നു; അതിനാൽ ആ പ്രദേശം എന്റെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
മദ്ദേവയജനം പുണ്യം നാമ്നാ ബ്രഹ്മഗിരിഃ സ്മൃതഃ ചതുരശീതിപര്യന്തം യോജനാനി മഹാമുനേ
എന്റെ ദേവാരാധനാസ്ഥലം ബ്രഹ്മഗിരി എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്, മഹാമുനേ, അതിന് എൺപത്തിനാലു യോജന ദൂരം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
മദ്ദേവയജനം പുണ്യം പൂര്വതോ ബ്രഹ്മണോ ഗിരേഃ തത്ര മധ്യേ വേദികാ സ്യാദ് ഗാര്ഹപത്യോ ഽസ്യ ദക്ഷിണേ
എന്റെ ദേവാരാധനാസ്ഥലം ബ്രഹ്മഗിരിയുടെ കിഴക്കുഭാഗത്താണ്; അതിന്റെ നടുവിൽ വേദികയും, അതിന്റെ തെക്കുവശത്ത് ഗാർഹപത്യാഗ്നിയും ഉണ്ട്.
തത്ര ചാഹവനീയസ്യ ഏവമ് അഗ്നീംസ് ത്വ് അകല്പയമ് വിനാ പത്ന്യാ ന സിധ്യേത യജ്ഞഃ ശ്രുതിനിദര്ശനാത്
അവിടെ ഞാൻ ആഹവനീയാഗ്നിയും ഒരുക്കി; ഭാര്യയില്ലാതെ യജ്ഞം ഫലപ്രദമാകില്ലെന്ന് വേദങ്ങൾ വ്യക്തമാക്കുന്നു.
ശരീരമ് ആത്മനോ ഽഹം വൈ ദ്വേധാ ചാകരവം മുനേ പൂര്വാര്ധേന തതഃ പത്നീ മമാഭൂദ് യജ്ഞസിദ്ധയേ
എന്റെ ശരീരം ഞാൻ രണ്ടായി വിഭജിച്ചു, മഹർഷേ; ആദ്യഭാഗത്തിൽ നിന്നാണ് എന്റെ ഭാര്യ യജ്ഞസിദ്ധിക്കായി ജനിച്ചത്.
ഉത്തരേണ ത്വ് അഹം തദ്വദ് അര്ധോ ജായാ ഇതി ശ്രുതേഃ കാലം വസന്തമ് ഉത്കൃഷ്ടമ് ആജ്യരൂപേണ നാരദ
മറ്റൊരു ഭാഗം ഞാൻ തന്നെ ഭർത്താവായി, ശാസ്ത്രത്തിൽ പറയുന്നതുപോലെ; ഉത്തമമായ വസന്തകാലം ഞാൻ അജ്യം ആയി ഒരുക്കി, നാരദാ.
അകല്പയം തഥാ ചേധ്മം ഗ്രീഷ്മം ചാപി ശരദ് ധവിഃ ഋതും ച പ്രാവൃഷം പുത്ര തദാ ബര്ഹിര് അകല്പയമ്
അങ്ങനെ ഞാൻ ഇന്ധനമായി വേനലിനെ, ഹവിയായി ശരദ്കാലത്തെ, പ്രാവൃത് ഋതുവിനെ ബർഹിരായി, മകനേ, ഒരുക്കി.
ഛന്ദാംസി സപ്ത വൈ തത്ര തദാ പരിധയോ ഽഭവന് കലാകാഷ്ഠാനിമേഷാ ഹി സമിത്പാത്രകുശാഃ സ്മൃതാഃ
അവിടെ ആഴ്ചു മീറ്ററുകൾ ഏഴും യജ്ഞത്തിലെ ചുറ്റുപാടായി മാറി. കാലം, കഷ്ടം, നിമിഷം എന്നിവ ഇന്ധനവും പാത്രവും ദർഭയും ആയി കണക്കാക്കി.
യോ ഽനാദിശ് ച ത്വ് അനന്തശ് ച സ്വയം കാലോ ഽഭവത് തദാ യൂപരൂപേണ ദേവര്ഷേ യോക്ത്രം ച പശുബന്ധനമ്
ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്ത സ്വയം കാലം, അന്നവസരം, യജ്ഞകോളായും, ദേവർഷേ, യജ്ഞത്തിൽ പശുവിനെ കെട്ടുന്ന കയറായും പ്രത്യക്ഷമായി.
സത്ത്വാദിത്രിഗുണാഃ പാശാ നൈവ തത്രാഭവത് പശുഃ തതോ ഽഹമ് അബ്രവം വാചം വൈഷ്ണവീമ് അശരീരിണീമ്
സത്ത്വം മുതലായ മൂന്ന് ഗുണങ്ങളുടെ ബന്ധങ്ങൾ അവിടെ കെട്ടുകളായി മാറി. പക്ഷേ, യജ്ഞത്തിലെ പശു അവിടെ ഇല്ലായിരുന്നു. അപ്പോൾ ഞാൻ ശരീരമില്ലാത്ത വൈഷ്ണവ വാക്ക് ഉച്ചരിച്ചു.
വിനൈവ പശുനാ നായം യജ്ഞഃ പരിസമാപ്യതേ തതോ മാമ് അവദദ് ദേവീ സൈവ നിത്യാശരീരിണീ
പശുവില്ലാതെ ഈ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കാൻ കഴിയില്ല. അപ്പോൾ സദാ ശരീരമില്ലാത്ത ദേവി എന്നോട് പറഞ്ഞു.
പൌരുഷേണാഥ സൂക്തേന സ്തുഹി തം പുരുഷം പരമ്
പുരുഷസൂക്തം ഉപയോഗിച്ച് ആ പരമപുരുഷനെ ഉത്സാഹത്തോടെ സ്തുതിക്കൂ.
തഥേത്യ് ഉക്ത്വാ സ്തൂയമാനേ ദേവദേവേ ജനാര്ദനേ മമ ചോത്പാദകേ ഭക്ത്യാ സൂക്തേന പുരുഷസ്യ ഹി
"ശരി" എന്ന് പറഞ്ഞ്, ദേവദേവനായ ജനാർദ്ദനനെ, എന്നെ സൃഷ്ടിച്ചവനെ, ഞാൻ ഭക്തിയോടെ പുരുഷസൂക്തം ഉപയോഗിച്ച് സ്തുതിച്ചു.
സാ ച മാമ് അബ്രവീദ് ദേവീ ബ്രഹ്മന് മാം ത്വം പശും കുരു തദാ വിജ്ഞായ പുരുഷം ജനകം മമ ചാവ്യയമ്
അപ്പോൾ ദേവി എന്നോട് പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മനേ, പുരുഷനെ എന്റെ ശാശ്വത പിതാവായി തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, എന്നെ യജ്ഞത്തിലെ പശുവാക്കൂ.
കാലയൂപസ്യ പാര്ശ്വേ തം ഗുണപാശൈര് നിവേശിതമ് ബര്ഹിസ്ഥിതമ് അഹം പ്രൌക്ഷം പുരുഷം ജാതമ് അഗ്രതഃ
കാലയജ്ഞകോളിന്റെ അരികിൽ ഗുണങ്ങളുടെ കെട്ടുകളാൽ ബന്ധിപ്പിച്ച് ദർഭയിൽ ഇരുത്തിയ പുരുഷനെ, എന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷമായവനെ, ഞാൻ അഭിഷേകം ചെയ്തു.
ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ തത്ര തസ്മാത് സര്വമ് അഭൂദ് ഇദമ് ബ്രാഹ്മണാസ് തു മുഖാത് തസ്യ ഽഭവന് ബാഹ്വോശ് ച ക്ഷത്രിയാഃ
അന്നവസരം അവനിൽ നിന്ന് ഈ സകലവും ഉദിച്ചുവന്നു. അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് ബ്രാഹ്മണന്മാർ, കൈകളിൽ നിന്ന് ക്ഷത്രിയർ ജനിച്ചു.
മുഖാദ് ഇന്ദ്രസ് തഥാഗ്നിശ് ച ശ്വസനഃ പ്രാണതോ ഽഭവത് ദിശഃ ശ്രോത്രാത് തഥാ ശീര്ഷ്ണഃ സര്വഃ സ്വര്ഗോ ഽഭവത് തദാ
അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും, ശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് വായുവും, ചെവികളിൽ നിന്ന് ദിശകളും, തലയിൽ നിന്ന് സ്വർഗ്ഗവും ഉദിച്ചു.
മനസശ് ചന്ദ്രമാ ജാതഃ സൂര്യോ ഽഭൂച് ചക്ഷുഷസ് തഥാ അന്തരിക്ഷം തഥാ നാഭേര് ഊരുഭ്യാം വിശ ഏവ ച
അവന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ചന്ദ്രനും, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് സൂര്യനും, നാഭിയിൽ നിന്ന് അന്തരീക്ഷവും, തൊണ്ടികളിൽ നിന്ന് ജനങ്ങളും ജനിച്ചു.
പദ്ഭ്യാം ശൂദ്രശ് ച സംജാതസ് തഥാ ഭൂമിര് അജായത ഋഷയോ രോമകൂപേഭ്യ ഓഷധ്യഃ കേശതോ ഽഭവന്
അവന്റെ കാലുകളിൽ നിന്ന് ശൂദ്രനും ഭൂമിയും ജനിച്ചു. രോമകൂപങ്ങളിൽ നിന്ന് ഋഷിമാർ, മുടിയിൽ നിന്ന് ഔഷധികൾ ഉദിച്ചു.
ഗ്രാമ്യാരണ്യാശ് ച പശവോ നഖേഭ്യഃ സര്വതോ ഽഭവന് കൃമികീടപതംഗാദി പായൂപസ്ഥാദ് അജായത
അവന്റെ നഖങ്ങളിൽ നിന്ന് വീട്ടുമൃഗങ്ങളും കാട്ടുമൃഗങ്ങളും ജനിച്ചു. പായു, ഉപസ്ഥം എന്നിവയിൽ നിന്ന് കീടങ്ങൾ, പുഴുക്കൾ, പറക്കുന്ന ജീവികൾ എന്നിവയും ഉദിച്ചു.
സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം കിംചിദ് ദൃശ്യാദൃശ്യം ച കിംചന തസ്മാത് സര്വമ് അഭൂദ് ദേവാ മത്തശ് ചാപ്യ് അഭവന് പുനഃ ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ സൈവ വിഷ്ണോര് വാഗ് അബ്രവീച് ച മാമ്
നിലയ്ക്കുന്നതും ചലിക്കുന്നതും, കാണാവുന്നതും കാണാനാകാത്തതും എല്ലാം അവനിൽ നിന്ന് ഉദിച്ചു. എന്നിൽ നിന്ന് ദേവന്മാർ വീണ്ടും ജനിച്ചു. അപ്പോൾ വിഷ്ണുവിന്റെ വാക്ക് എന്നോട് പറഞ്ഞു.