ഭഗവന് കേന ദോഷേണ തപോ ഽസ്മാകം ന സിധ്യതി നാനാവിധൈര് അപ്യ് ഉപായൈഃ കുര്വതാം ച പുനഃ പുനഃ
"ഭഗവനെ, ഞങ്ങളുടെ തപസ്സ് പലവിധമായി വീണ്ടും വീണ്ടും ചെയ്തിട്ടും വിജയിക്കാത്തത് ഏത് ദോഷം കൊണ്ടാണെന്ന് ദയവായി പറയേണം."
കിം കുര്മഃ കഃ പ്രകാരോ ഽത്ര തപസ്യ് ഏവ ഭവാമ കിമ് ഉപായം ബ്രൂഹി വിപ്രേന്ദ്ര ജ്യേഷ്ഠോ ഽസി തപസാ ധ്രുവമ്
"ഞങ്ങൾ എന്ത് ചെയ്യണം? ഇവിടെ തപസ്സിന് എന്താണ് മാർഗം? മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോരു ബ്രാഹ്മണനേ, ദയവായി മാർഗം കാണിച്ചു തരിക; തപസ്സിൽ നിങ്ങൾ ഏറ്റവും മുന്നിലാണ്."
ജ്ഞാതാസി ജ്ഞാനിനാം ബ്രഹ്മന് വക്താസി വദതാം വരഃ ശാന്തോ ഽസി യമിനാം നിത്യം ദയാവാന് പ്രിയകൃത് തഥാ
"ജ്ഞാനികളിൽ പ്രശസ്തനാണ് നിങ്ങൾ, ബ്രാഹ്മണനേ; സംസാരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും, എപ്പോഴും ശാന്തനും, സ്വയം നിയന്ത്രിക്കുന്നവരിൽ മുൻപന്തിയിലും, കരുണയുള്ളവനും, സദാ നല്ലത് ചെയ്യുന്നവനുമാണ് നിങ്ങൾ."
അക്രോധനശ് ച ന ദ്വേഷ്ടാ തസ്മാദ് ബ്രൂഹി വിവക്ഷിതമ് സാഹംകാരാ ദയാഹീനാ ഗുരുസേവാവിവര്ജിതാഃ അസത്യവാദിനഃ ക്രൂരാ ന തേ തത്ത്വം വിജാനതേ
"കോപമോ ദ്വേഷമോ ഇല്ലാത്തവനാണ് നിങ്ങൾ; അതുകൊണ്ട് നിങ്ങൾക്ക് പറയാൻ മനസ്സുള്ളത് പറയുക. അഹങ്കാരമുള്ളവരും, കരുണയില്ലാത്തവരും, ഗുരുസേവനത്തിൽ അശ്രദ്ധരായവരും, അസത്യവാദികളും ക്രൂരരും സത്യം അറിയുന്നില്ല."
അഗസ്ത്യഃ പ്രാഹ താന് സര്വാന് ക്ഷണം ധ്യാത്വാ ശനൈഃ ശനൈഃ
അഗസ്ത്യൻ ഒരു നിമിഷം ധ്യാനിച്ച്, ശാന്തമായി എല്ലാവരോടും പറഞ്ഞു.
ശാന്താത്മാനോ ഭവന്തോ വൈ സ്രഷ്ടാരോ ബ്രഹ്മണാ കൃതാഃ ന പര്യാപ്തം തപശ് ചാഭൂത് സ്മരധ്വം സ്മയകാരണമ്
"നിങ്ങൾ ശാന്തചിത്തരായവരാണ്, ബ്രഹ്മാവിനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട പ്രജാപതികളുമാണ്. എങ്കിലും നിങ്ങളുടെ തപസ്സ് മതിയായിരുന്നില്ല—നിങ്ങളുടെ പരാജയത്തിന് കാരണമെന്താണെന്ന് ഓർക്കുക."
ബ്രഹ്മണാ നിര്മിതാഃ പൂര്വം യേ ഗതാഃ സുഖമ് ഏധതേ യേ ഗതാഃ പുനര് അന്വേഷ്ടും തേ ച ത്വ് ആങ്ഗിരസോ ഽഭവന്
"ബ്രഹ്മാവിനാൽ മുമ്പ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവരും, സന്തോഷം നേടിയവരും, വീണ്ടും അന്വേഷിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടവരും, അവർ എല്ലാവരും അംഗിരസരുടെ സന്തതികളായി."
തേ യൂയം ച പുനഃ കാലേ യാതാ യാതാഃ ശനൈഃ ശനൈഃ പ്രജാപതേര് അപ്യ് അധികാ ഭവിതാരോ ന സംശയഃ
"നിങ്ങളും വീണ്ടും വീണ്ടും സമയമെത്തുമ്പോൾ പുറപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്; നിങ്ങൾ പ്രജാപതിയെക്കാൾ വലിയവരാകും, അതിൽ സംശയമില്ല."
ഇതോ യാന്തു തപസ് തപ്തും ഗങ്ഗാം ത്രൈലോക്യപാവനീമ് നോപായോ ഽന്യോ ഽസ്തി സംസാരേ വിനാ ഗങ്ഗാം ശിവപ്രിയാമ്
"ഇനി നിങ്ങൾ മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ഗംഗയിൽ പോയി തപസ്സ് ചെയ്യുക; ഈ ലോകത്തിൽ ഗംഗയെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട മറ്റൊരു മാർഗം ഇല്ല, ശിവന്റെ പ്രിയമായ ഗംഗ മാത്രമാണ് മാർഗം."
തത്രാശ്രമേ പുണ്യദേശേ ജ്ഞാനദം പൂജയിഷ്യഥ സ ച്ഛേദയിഷ്യത്യ് അഖിലം സംശയം വോ മഹാമതിഃ ന സിദ്ധിഃ ക്വാപി കേഷാംചിദ് വിനാ സദ്ഗുരുണാ യതഃ
"അവിടെ പുണ്യഭൂമിയായ ആശ്രമത്തിൽ ജ്ഞാനം നൽകുന്നവനെ ആരാധിക്കുക; ആ മഹാത്മാവ് നിങ്ങളുടെ എല്ലാ സംശയങ്ങളും നീക്കും, കാരണം സത്യഗുരുവില്ലാതെ ആര്ക്കും എവിടെയും സിദ്ധി ലഭിക്കില്ല."
തേ തമ് ഊചുര് മുനിവരം ജ്ഞാനദഃ കോ ഽഭിധീയതേ ബ്രഹ്മാ വിഷ്ണുര് മഹേശോ വാ ആദിത്യോ വാപി ചന്ദ്രമാഃ
അവർ ആ മഹാനായ മുനിയെ ചോദിച്ചു: 'ജ്ഞാനം നൽകുന്നവൻ ആരാണ്? ബ്രഹ്മാവോ, വിഷ്ണുവോ, മഹേശ്വരനോ, സൂര്യനോ, അല്ലെങ്കിൽ ചന്ദ്രനോ?'
അഗ്നിശ് ച വരുണഃ കഃ സ്യാജ് ജ്ഞാനദോ മുനിസത്തമ അഗസ്ത്യഃ പുനര് അപ്യ് ആഹ ജ്ഞാനദഃ ശ്രൂയതാമ് അയമ്
'അഗ്നിയോ, വരുണനോ ആണോ ജ്ഞാനം നൽകുന്നവൻ, മഹാനായ മുനിയേ?' അഗസ്ത്യൻ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'ജ്ഞാനം നൽകുന്നവൻ ആരാണെന്ന് കേൾക്കൂ.'
യാ ആപഃ സോ ഽഗ്നിര് ഇത്യ് ഉക്തോ യോ ഽഗ്നിഃ സൂര്യഃ സ ഉച്യതേ യശ് ച സൂര്യഃ സ വൈ വിഷ്ണുര് യശ് ച വിഷ്ണുഃ സ ഭാസ്കരഃ
'ജലം അഗ്നിയാണ് എന്ന് പറയുന്നു; അഗ്നി സൂര്യനാണ് എന്ന് പറയുന്നു; സൂര്യൻ വിഷ്ണുവാണ്; വിഷ്ണു ഭാസ്കരനാണ്.'
യശ് ച ബ്രഹ്മാ സ വൈ രുദ്രോ യോ രുദ്രഃ സര്വമ് ഏവ തത് യസ്യ സര്വം തു തജ് ജ്ഞാനം ജ്ഞാനദഃ സോ ഽത്ര കീര്ത്യതേ
'ബ്രഹ്മാവ് രുദ്രനാണ്; രുദ്രൻ എല്ലാം തന്നെയാണ്. എല്ലാം അവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; ആ ജ്ഞാനം, അതാണ് ഇവിടെ ജ്ഞാനദാതാവെന്ന് പറയുന്നത്.'
ദേശികപ്രേരകവ്യാഖ്യാകൃദുപാധ്യായദേഹദാഃ ഗുരവഃ സന്തി ബഹവസ് തേഷാം ജ്ഞാനപ്രദോ മഹാന്
പഠിപ്പിക്കുന്നവരും പ്രചോദിപ്പിക്കുന്നവരും വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നവരും ഉപദേശിക്കുന്നവരും ഗുരുക്കന്മാരും പലരും ഉണ്ട്; ഇവരിൽ ജ്ഞാനം നൽകുന്നവൻ ഏറ്റവും ഉന്നതനാണ്.
തദ് ഏവ ജ്ഞാനമ് അത്രോക്തം യേന ഭേദോ വിഹന്യതേ ഏക ഏവാദ്വയഃ ശംഭുര് ഇന്ദ്രമിത്രാഗ്നിനാമഭിഃ വദന്തി ബഹുധാ വിപ്രാ ഭ്രാന്തോപകൃതിഹേതവേ
ഇവിടെ ഭേദം ഇല്ലാതാക്കുന്ന ജ്ഞാനമേ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനമാണ്. ഏകത്വവും അദ്വൈതവും ഉള്ള ശംഭുവിനെ, വ്യത്യാസങ്ങൾ മൂലമുണ്ടാകുന്ന ഭ്രമം കാരണം, പണ്ഡിതന്മാർ ഇന്ദ്രൻ, മിത്രൻ, അഗ്നി എന്നിങ്ങനെ പല പേരിൽ വിളിക്കുന്നു.
ഏതച് ഛ്രുത്വാ മുനേര് വാക്യം ഗാഥാ ഗായന്ത ഏവ തേ ജഗ്മുഃ പഞ്ചോത്തരാം ഗങ്ഗാം പഞ്ച ജഗ്മുശ് ച ദക്ഷിണാമ്
മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടു അവർ ഗാഥകൾ പാടിക്കൊണ്ടു മുന്നോട്ട് പോയി; അഞ്ചുപേർ വടക്കേ ഗംഗയിലേക്കും അഞ്ചുപേർ തെക്കേ ഗംഗയിലേക്കും പോയി.
അഗസ്ത്യേനോദിതാന് ദേവാന് പൂജയന്തോ യഥാവിധി ആസനേഷു വിശേഷേണ ഹ്യ് ആസീനാസ് തത്ത്വചിന്തകാഃ
അഗസ്ത്യൻ ഉപദേശിച്ച പ്രകാരം ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ച് അവർ പ്രത്യേകമായി ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ ഇരുന്നു, സത്യത്തെ ചിന്തിച്ചു.
തേഷാം സര്വേ സുരഗണാഃ പ്രീതിമന്തോ ഽഭവന് മുനേ സ്രഷ്ടൃത്വം തു യുഗാദൌ യത് കല്പിതം വിശ്വയോനിനാ
അവരെ കണ്ടു എല്ലാ ദേവതകളും സന്തോഷിച്ചു, മഹാമുനിയേ; സൃഷ്ടാവിന്റെ സ്ഥാനം യುಗാരംഭത്തിൽ വിശ്വയോനി സ്ഥാപിച്ചിരുന്നു.
അധര്മാണാം നിവൃത്ത്യര്ഥം വേദാനാം സ്ഥാപനായ ച ലോകാനാമ് ഉപകാരാര്ഥം ധര്മകാമാര്ഥസിദ്ധയേ
അധർമ്മം നീക്കാനും, വേദങ്ങൾ നിലനിറുത്താനും, ലോകങ്ങൾക്ക് ഉപകാരത്തിനും, ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവ നേടുന്നതിനും വേണ്ടി.
പുരാണസ്മൃതിവേദാര്ഥധര്മശാസ്ത്രാര്ഥനിശ്ചയേ സ്രഷ്ടൃത്വം ജഗതാമ് ഇഷ്ടം താദൃഗ്രൂപാ ഭവിഷ്യഥ
പുരാണങ്ങൾ, സ്മൃതികൾ, വേദങ്ങൾ, ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ അർത്ഥം നിർണയിക്കുമ്പോൾ, ലോകങ്ങളുടെ സൃഷ്ടാവിന്റെ സ്ഥാനം ആഗ്രഹിക്കപ്പെടുന്നു; നിങ്ങൾക്ക് അത്തരമൊരു രൂപം ലഭിക്കും.
പ്രജാപതിത്വം തേഷാം വൈ ഭവിഷ്യതി ശനൈഃ ക്രമാത് യദാ ഹ്യ് അധര്മോ ഭവിതാ വേദാനാം ച പരാഭവഃ
അവർക്കു ക്രമേണ പ്രജാപതിയുടെ സ്ഥാനം ലഭിക്കും; അപ്പോൾ അധർമ്മം ഉയരും, വേദങ്ങൾ ക്ഷയിക്കും.
വേദാനാം വ്യസനം തേഭ്യോ ഭാവിവ്യാസാസ് തതസ് തു തേ യദാ യദാ തു ധര്മസ്യ ഗ്ലാനിര് വേദസ്യ ദൃശ്യതേ
വേദങ്ങൾക്ക് ദുർഗതിയുണ്ടാകുമ്പോൾ, ഭാവിയിൽ അവരിൽ നിന്ന് വ്യാസന്മാർ ഉദിക്കും; ധർമ്മം ക്ഷയിക്കുമ്പോഴും വേദം ക്ഷയിക്കുമ്പോഴും അങ്ങനെ സംഭവിക്കും.
തദാ തദാ തു തേ വ്യാസാ ഭവിഷ്യന്ത്യ് ഉപകാരിണഃ തേഷാം യത് തപസഃ സ്ഥാനം ഗങ്ഗായാസ് തീരമ് ഉത്തമമ്
അപ്പോൾ അപ്പോൾ ആ വ്യാസന്മാർ ലോകത്തിന് ഉപകാരത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കും; അവരുടെ തപസ്സിന്റെ സ്ഥലം ഗംഗയുടെ ഉത്തമമായ തീരമാണ്.
തത്ര തത്ര ശിവോ വിഷ്ണുര് അഹമ് ആദിത്യ ഏവ ച അഗ്നിര് ആപഃ സര്വമ് ഇതി തത്ര സംനിഹിതം സദാ
അവിടെ ശിവനും വിഷ്ണുവും ഞാനും ആദിത്യനും അഗ്നിയും ജലവും എല്ലാം എല്ലായിടത്തും സദാ നിലകൊള്ളുന്നു.
നൈതേഭ്യഃ പാവനം കിംചിന് നൈതേഭ്യസ് ത്വ് അധികം ക്വചിത് തത്തദാകാരതാം പ്രാപ്തം പരം ബ്രഹ്മൈവ കേവലമ്
ഇവയേക്കാൾ വിശുദ്ധമോ ഉന്നതമോ ഒന്നുമില്ല; അവയുടെ രൂപം പ്രാപിച്ചാൽ പരബ്രഹ്മം മാത്രമേ അവിടെ നിലനിൽക്കൂ.
സര്വാത്മകഃ ശിവോ വ്യാപീ സര്വഭാവസ്വരൂപധൃക് വിശേഷതസ് തത്ര തീര്ഥേ സര്വപ്രാണ്യനുകമ്പയാ
എല്ലാവരുടെയും ആത്മാവായ ശിവൻ, സർവ്വഭാവങ്ങൾ ഉൾക്കൊള്ളുന്നവൻ, പ്രത്യേകിച്ച് ആ തീർത്ഥത്തിൽ എല്ലാ ജീവികൾക്കും കരുണയാൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വൈര് ദേവൈര് അനുവൃതസ് തദനുഗ്രഹകാരകഃ ധര്മവ്യാസാസ് തു തേ ജ്ഞേയാ വേദവ്യാസാസ് തഥൈവ ച
എല്ലാ ദേവതകളും അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു; അവൻ അവിടെ അനുഗ്രഹം നൽകുന്നു; അവരെ ധർമ്മവ്യാസന്മാരും വേദവ്യാസന്മാരും എന്ന് അറിയണം.
തേഷാം തീര്ഥം തേന നാമ്നാ വ്യപദിഷ്ടം ജഗത്ത്രയേ പാപപങ്കക്ഷാലനാമ്ഭോ മോഹധ്വാന്തമദാപഹമ് സര്വസിദ്ധിപ്രദം പുംസാം വ്യാസതീര്ഥമ് അനുത്തമമ്
ആ തിര്ഥം ആ പേരിൽ തന്നെ മൂന്നു ലോകത്തിലും പ്രശസ്തമായിരിക്കുന്നു. അതിന്റെ വെള്ളം പാപങ്ങളുടെ മലിനതയെ കഴുകിക്കളയുന്നു, മായയും അഹങ്കാരവും അകറ്റുന്നു, മനുഷ്യർക്കു എല്ലാ സിദ്ധികളും നൽകുന്നു. അതാണ് അതുല്യമായ വ്യാസതിര്ഥം.
വഞ്ജരാസംഗമം നാമ തീര്ഥം ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമ് ഋഷിഭിഃ സേവിതം നിത്യം സിദ്ധൈ രാജര്ഷിഭിസ് തഥാ
വഞ്ചരാസംഗമം എന്ന പേരിൽ ഒരു തിര്ഥം മൂന്നു ലോകത്തിലും പ്രശസ്തമാണ്. അതിനെ സദാ ഋഷിമാർ, സിദ്ധന്മാർ, രാജർഷിമാർ എന്നിവർ സേവിക്കുന്നു.