സഹസ്രകുണ്ഡമ് ആഖ്യാതം തീര്ഥം വേദവിദോ വിദുഃ യസ്യ സ്മരണമാത്രേണ സുഖീ സംപദ്യതേ നരഃ
സഹസ്രകുണ്ടം എന്ന പേരിൽ ഒരു തീർത്ഥം പണ്ഡിതന്മാർ അറിയുന്നു; അതിനെ ഓർക്കുന്നതു മാത്രത്തിൽ മനുഷ്യന് സന്തോഷം ലഭിക്കും.
പുരാ ദാശരഥീ രാമഃ സേതും ബദ്ധ്വാ മഹാര്ണവേ ലങ്കാം ദഗ്ധ്വാ രിപൂന് ഹത്വാ രാവണാദീന് രണേ ശരൈഃ
പണ്ടുകാലത്ത് ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ, മഹാസമുദ്രത്തിൽ പാലം പണിതു, ലങ്കയെ ദഹിപ്പിച്ചു, രാവണനും മറ്റ് ശത്രുക്കളെയും യുദ്ധത്തിൽ അമ്പുകൊണ്ട് സംഹരിച്ചു.
വൈദേഹീം ച സമാസാദ്യ രാമോ വചനമ് അബ്രവീത് പശ്യത്സു ലോകപാലേഷു തസ്യാചാര്യേ പുരഃ സ്ഥിതേ
ലോകപാലന്മാരും ഗുരുവും മുന്നിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, രാമൻ വൈദേഹിയെ സമീപിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അഗ്നൌ ശുദ്ധിഗതാം സീതാം രാമോ ലക്ഷ്മണസംനിധൌ ഏഹി വൈദേഹി ശുദ്ധാസി അങ്കമ് ആരോഢുമ് അര്ഹസി
അഗ്നിയിൽ ശുദ്ധി നേടിയ സീതയെ ലക്ഷ്മണന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ രാമൻ വിളിച്ചു: 'വൈദേഹി, നീ ശുദ്ധയാണു്; എന്റെ മടിയിൽ കയറാൻ അർഹയാണു്.'
നേത്യ് ഉവാച തദാ ശ്രീമാന് അങ്ഗദോ ഹനുമാംസ് തഥാ അയോധ്യായാം തു വൈദേഹി സാര്ധം യാമഃ സുഹൃജ്ജനൈഃ
അപ്പോൾ അങ്ങദനും ഹനുമാനും പറഞ്ഞു: 'അല്ല, നമുക്ക് സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം വൈദേഹിയെ കൂട്ടി അയോധ്യയിലേക്ക് പോകാം.'
തത്ര ശുദ്ധിമ് അവാപ്യാഥ പുനര് ഭ്രാതൃഷു മാതൃഷു ലൌകികേഷ്വ് അപി പശ്യത്സു തതഃ ശുദ്ധാ നൃപാത്മജാ
അവിടെ ശുദ്ധി നേടിയ ശേഷം, സഹോദരന്മാരും മാതാക്കളും മറ്റുള്ളവരും കാണുമ്പോൾ രാജകുമാരി ശുദ്ധയാണെന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചു.
അയോധ്യായാം സുപുണ്യേ ഽഹ്നി അങ്കമ് ആരോഢുമ് അര്ഹസി അസ്യാശ് ചരിത്രവിഷയേ സംദേഹഃ കസ്യ ജായതേ
അയോധ്യയിൽ ഏറ്റവും ശുഭദിനത്തിൽ നീ മടിയിൽ കയറാൻ അർഹയാണു്; അവളുടെ പെരുമാറ്റത്തിൽ ആര്ക്ക് സംശയമുണ്ടാകും?
ലോകാപവാദസ് തദ് അപി നിരസ്യഃ സ്വജനേഷു ഹി തയോര് വാക്യമ് അനാദൃത്യ ലക്ഷ്മണഃ സവിഭീഷണഃ
എങ്കിലും, ജനങ്ങളിൽ പടർന്ന അപവാദം സ്വന്തം ആളുകളിൽ പോലും നീക്കം ചെയ്യണം; അവരുടെ വാക്കുകൾ അവഗണിച്ച് ലക്ഷ്മണനും വിഭീഷണനും പ്രവർത്തിച്ചു.
രാമശ് ച ജാമ്ബവാംശ് ചൈവ താമ് ആഹ്വയന് നൃപാത്മജാമ് സ്വസ്തീത്യ് ഉക്താ ദേവതാഭീ രാജ്ഞോ ഽങ്കം ചാരുരോഹ സാ
രാമനും ജാംബവാനും രാജകുമാരിയെ വിളിച്ചു; ദേവതകൾ 'ക്ഷേമം' എന്നു പറഞ്ഞു, അവൾ രാജാവിന്റെ മടിയിൽ കയറി.
മുദിതാസ് തേ യയുഃ ശീഘ്രം പുഷ്പകേണ വിരാജതാ അയോധ്യാം നഗരീം പ്രാപ്യ തഥാ രാജ്യം സ്വകം തു യത്
ആനന്ദത്തോടെ, അവർ മനോഹരമായ പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു; അയോധ്യനഗരിയിലെത്തി, സ്വന്തം രാജ്യം നേടി.
മുദിതാസ് തേ ഽഭവന് സര്വേ സദാ രാമാനുവര്തിനഃ തതഃ കതിപയാഹേഷു അനാര്യേഭ്യോ വിരൂപികാമ്
അവർ എല്ലാവരും രാമനോടു എന്നും ഭക്തിയോടെ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു; കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കു ശേഷം, അശുദ്ധന്മാരിൽ നിന്ന് അപകീർത്തി പടർന്നു.
വാചം ശ്രുത്വാ സ തത്യാജ ഗുര്വിണീം താമ് അയോനിജാമ് മിഥ്യാപവാദമ് അപി ഹി ന സഹന്തേ കുലോന്നതാഃ
ആ ഭാരംകൂടിയ, അസത്യമായ അപവാദം കേട്ട്, ഗർഭിണിയായ ആ സീതയെ രാമൻ ഉപേക്ഷിച്ചു; മഹത്തായ കുടുംബങ്ങൾക്കു പോലും വ്യാജ അപവാദം സഹിക്കാൻ കഴിയില്ല.
വാല്മീകേര് മുനിമുഖ്യസ്യ ആശ്രമസ്യ സമീപതഃ തത്യാജ ലക്ഷ്മണഃ സീതാമ് അദുഷ്ടാം രുദതീം രുദന്
മഹർഷി വാല്മീകിയുടെ ആശ്രമത്തിന് സമീപം, ലക്ഷ്മണൻ കുറ്റമില്ലാത്തും കരയുന്ന സീതയെ, താനുമവളെപ്പോലെ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിച്ചു.
നോല്ലങ്ഘ്യാജ്ഞാ ഗുരൂണാമ് ഇത്യ് അസൌ തദ് അകരോദ് ഭിയാ തതഃ കതിപയാഹേഷു വ്യതീതേഷു നൃപാത്മജഃ
മൂപ്പന്മാരുടെ ആജ്ഞ ലംഘിക്കരുതെന്ന ഭയത്താൽ അവൻ അങ്ങനെ ചെയ്തു; കുറച്ച് ദിവസങ്ങൾക്കു ശേഷം രാജകുമാരൻ...
രാമഃ സൌമിത്രിണാ സാര്ധം ഹയമേധായ ദീക്ഷിതഃ തത്രൈവാജഗ്മതുര് ഉഭൌ രാമപുത്രൌ യശസ്വിനൌ
രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം അശ്വമേധയാഗത്തിനായി ദീക്ഷയെടുത്തു; അവിടെ രാമന്റെ പ്രശസ്തനായ രണ്ടു പുത്രന്മാരും എത്തി.
ലവഃ കുശശ് ച വിഖ്യാതൌ നാരദാവ് ഇവ ഗായകൌ രാമായണം സമഗ്രം തദ് ഗന്ധര്വാവ് ഇവ സുസ്വരൌ
ലവനും കുശനും നാരദൻമാരെപ്പോലെ പ്രശസ്തരായി, ഗാന്ധർവന്മാരെപ്പോലെ മനോഹരമായ സ്വരത്തിൽ മുഴുവൻ രാമായണം പാടി.
രാമസ്യ ചരിതം സര്വം ഗായമാനൌ സമീയതുഃ യജ്ഞവാടം രാജസുതൌ ഹേതുഭിര് ലക്ഷിതൌ തദാ
രാമന്റെ എല്ലാ കൃത്യങ്ങളും പാടിക്കൊണ്ട് രാജകുമാരന്മാർ യാഗശാലയിലേക്ക് സമീപിച്ചു; അവരുടെ ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ടു അവർ തിരിച്ചറിയപ്പെട്ടു.
രാമപുത്രാവ് ഉഭൌ ശൂരൌ വൈദേഹ്യാസ് തനയാവ് ഇതി താവ് ആനീയ തതഃ പുത്രാവ് അഭിഷിച്യ യഥാക്രമമ്
രാമപുത്രന്മാരായ ഈ വീരരായ വൈദേഹിയുടെ മക്കളെ അവിടെ കൊണ്ടുവന്നു; ശേഷം, അവരെ യഥാക്രമം അഭിഷേകം ചെയ്തു.
അങ്കാരൂഢൌ തതഃ കൃത്വാ സസ്വജേ തൌ പുനഃ പുനഃ സംസാരദുഃഖഖിന്നാനാമ് അഗതീനാം ശരീരിണാമ്
അവരെ മടിയിൽ ഇരുത്തി, വീണ്ടും വീണ്ടും രാമൻ അവരെ അണച്ചു; ജന്മദുഃഖത്തിൽ തളർന്ന, വഴിയില്ലാത്ത ജീവികൾക്കു...
പുത്രാലിങ്ഗനമ് ഏവാത്ര പരം വിശ്രാന്തികാരണമ് മുഹുര് ആലിങ്ഗ്യ തൌ പുത്രൌ മുഹുഃ സ്വജതി ചുമ്ബതി
ഇവിടെ, മക്കളെ അണച്ചിടുക എന്നതാണു് ഏറ്റവും വലിയ ആശ്വാസം; രാമൻ തന്റെ പുത്രന്മാരെ വീണ്ടും വീണ്ടും അണച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും സ്നേഹത്തോടെ ചുംബിച്ചു.
കിമ് അപ്യ് അന്തര് ധ്യായതി ച നിഃശ്വസത്യ് അപി വൈ മുഹുഃ ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ പ്രാപ്താ രാക്ഷസാ ലങ്കവാസിനഃ
അവൻ ആന്തരികമായി ആലോചിച്ചു, വീണ്ടും വീണ്ടും ആഹ്ശ്വാസം വിട്ടു; അപ്പോൾ തന്നെ ലങ്കയിൽ താമസിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാർ അവിടെ എത്തി.
സുഗ്രീവോ ഹനുമാംശ് ചൈവ അങ്ഗദോ ജാമ്ബവാംസ് തഥാ അന്യേ ച വാനരാഃ സര്വേ വിഭീഷണപുരഃസരാഃ
സുഗ്രീവനും ഹനുമാനും അങ്ങദനും ജാംബവാനും മറ്റു വാനരന്മാരും എല്ലാം, വിഭീഷണനെ മുന്നിൽ വെച്ച് അവിടെ എത്തി.
തേ ചാഗത്യ നൃപം പ്രാപ്താഃ സിംഹാസനമ് ഉപസ്ഥിതമ് സീതാമ് അദൃഷ്ട്വാ ഹനുമാന് അങ്ഗദഃ കനകാങ്ഗദഃ
അവർ രാജാവിന്റെ അടുത്ത് എത്തി, സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്ന രാജാവിനെ കണ്ടു; എന്നാൽ സീതയെ കാണാതിരുന്നതിൽ ഹനുമാനും പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കങ്കണങ്ങൾ ധരിച്ച അങ്ങദനും ആശ്ചര്യപ്പെട്ടു.
ക്വ ഗതായോനിജാ മാതാ ഏകോ രാമോ ഽത്ര ദൃശ്യതേ രാമേണ സാ പരിത്യക്താ ഇത്യ് ഊചുര് ദ്വാരപാലകാഃ
അവർ ചോദിച്ചു: 'ഭൂമിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച അമ്മ സീത എവിടേക്ക് പോയി? ഇവിടെ രാമൻ മാത്രം കാണുന്നു.' അതിന് വാതിൽ കാവൽക്കാരൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'അവളെ രാമൻ ഉപേക്ഷിച്ചു.'
പശ്യത്സു ലോകപാലേഷു ആര്യേ തത്ര പ്രവാദിനി അഗ്നൌ ശുദ്ധിഗതാം സീതാം കിം തു രാജാ നിരങ്കുശഃ
ലോകപാലന്മാർ കാണുന്നിടത്ത്, ആ മഹിളയെ കുറിച്ച് അവിടെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, സീത ശുദ്ധീകരണത്തിനായി അഗ്നിയിൽ കയറി; എങ്കിലും രാജാവ് നിയന്ത്രണമില്ലാതെ നിന്നു.
ഉത്പന്നൈര് ലൌകികൈര് വാക്യൈ രാമസ് ത്യജതി താം പ്രിയാമ് മരിഷ്യാവ ഇതി ഹ്യ് ഉക്ത്വാ ഗൌതമീം പുനര് ഈയതുഃ
ജനങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമൻ തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ ഉപേക്ഷിച്ചു; 'നമുക്ക് മരിക്കാം' എന്നു പറഞ്ഞു അവർ വീണ്ടും ഗൗതമിയുടെ സമീപം പോയി.
രാമസ് തൌ പൃഷ്ഠതോ ഽഭ്യേത്യ അയോധ്യാവാസിഭിഃ സഹ ആഗത്യ ഗൌതമീം തത്ര ഽകുര്വംസ് തേ പരമം തപഃ
രാമനും അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങളും ചേർന്ന് അവരെ സമീപിച്ചു; ഗൗതമിയുടെ അടുത്ത് എത്തിയ ശേഷം അവർ പരമമായ തപസ്സ് ആചരിച്ചു.
സ്മാരം സ്മാരം നിശ്വസന്തസ് താം സീതാം ലോകമാതരമ് സംസാരാസ്ഥാവിരഹിതാ ഗൌതമീസേവനോത്സുകാഃ
വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർത്ത്, ആഹ്ശ്വാസം വിട്ട്, ലോകമാതാവായ സീതയെ ആഗ്രഹിച്ചു, ലോകബന്ധങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ഗൗതമിയെ സേവിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.
ലോകത്രയപതിഃ സാക്ഷാദ് രാമോ ഽനുജസമന്വിതഃ പ്രാപ്തഃ സ്നാത്വാ ച ഗൌതമ്യാം ശിവാരാധനതത്പരഃ
മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപനായ രാമൻ സഹോദരനോടൊപ്പം അവിടെ എത്തി; ഗൗതമിയിൽ കുളിച്ച് ശിവനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു.
പരിതാപം ജഹൌ സര്വം സഹസ്രപരിവാരിതഃ യത്ര ചാസീത് സ വൃത്താന്തഃ സഹസ്രകുണ്ഡമ് ഉച്യതേ
ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകൾ ചുറ്റിപ്പറ്റിയപ്പോൾ, അവൻ എല്ലാ ദുഃഖവും വിട്ടുകളഞ്ഞു; ആ സംഭവമുണ്ടായ സ്ഥലം സഹസ്രകുണ്ടം എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്.