നേത്യ് ഉക്ത്വാന്യോന്യമ് ഋഷയോ ജഗ്മുഃ ക്ഷീരോദശായിനമ് തുഷ്ടുവുര് വിവിധൈഃ സ്തോത്രൈഃ ശങ്ഖചക്രഗദാധരമ്
അവരവരോടു 'അല്ല' എന്നു പറഞ്ഞ്, ഋഷിമാർ അവിടം വിട്ടുപോയി, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നവനെയും ശംഖവും ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ളവനെയും വിവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു.
യോ വേദ സര്വം ഭുവനം ഭവിഷ്യദ് യജ് ജായമാനം ച ഗുഹാനിവിഷ്ടമ് ലോകത്രയം ചിത്രവിചിത്രരൂപമ് അന്തേ സമസ്തം ച യമ് ആവിവേശ
സകല ലോകങ്ങളും ഭാവിയതും ജനിക്കുന്നതും ഹൃദയത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, അത്ഭുതരൂപങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ മൂന്ന് ലോകങ്ങളും ഒടുവിൽ പ്രവേശിച്ചവനെയും എല്ലാം അറിയുന്നവനാണ് അവൻ.
യദ് അക്ഷരം ശാശ്വതമ് അപ്രമേയം യം വേദവേദ്യമ് ഋഷയോ വദന്തി യമ് ആശ്രിതാഃ സ്വേപ്സിതമ് ആപ്നുവന്തി തദ് വസ്തു സത്യം ശരണം വ്രജാമഃ
അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമായ അളക്കാനാകാത്തതുമായ, വേദങ്ങൾ അറിയേണ്ടതെന്ന് ഋഷിമാർ പറയുന്നവനെയും, അവനെ ആശ്രയിച്ചാൽ ആഗ്രഹിച്ചതു നേടാമെന്നും, ആ സത്യം, ആ ശരണം, ഞങ്ങൾ അഭയമായി സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഭൂതം മഹാഭൂതജഗത്പ്രധാനം ന വിന്ദതേ യോഗിനോ വിഷ്ണുരൂപമ് തദ് വക്തുമ് ഏതേ ഋഷയോ ഽത്ര യാതാഃ സത്യം വദസ്വേഹ ജഗന്നിവാസ
ഭൂതങ്ങളും മഹാഭൂതങ്ങളും ലോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവും ആയിരിക്കുന്നവന്റെ വിഷ്ണുരൂപം യോഗികൾക്കു കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്നില്ല; അതിനെക്കുറിച്ച് പറയാനാണ് ഈ ഋഷിമാർ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. സത്യമായത് പറയേണം, ലോകത്തിന്റെ അധിവസം.
ത്വമ് അന്തരാത്മാഖിലദേഹഭാജാം ത്വമ് ഏവ സര്വം ത്വയി സര്വമ് ഈശ തഥാപി ജാനന്തി ന കേഅപി കുത്രാപി അഹോ ഭവന്തം പ്രകൃതിപ്രഭാവാത്
സകല ശരീരധാരികളുടെയും അകത്തുള്ള ആത്മാവും, എല്ലാം നീയുമാണ്, എല്ലാം നിനക്കുള്ളിലുമാണ്, ഭഗവനേ. എന്നിരുന്നാലും, നിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, ആരും എവിടെയും നിന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല.
തതഃ പ്രാഹ ജഗദ്ധാത്രീ ദൈവീ വാഗ് അശരീരിണീ
അപ്പോൾ ലോകത്തിന്റെ മാതാവായ ദൈവീകവും ശരീരമില്ലാത്തതുമായ വാക്ക് പ്രസ്താവിച്ചു.
ഉഭാവ് ആരാധ്യ തപസാ ഭക്ത്യാ ച നിയമേന ച യസ്യ സ്യാത് പ്രഥമം സിദ്ധിസ് തദ് ഭൂതം ജ്യേഷ്ഠമ് ഉച്യതേ
രണ്ടിലേതാണെങ്കിലും, തപസ്സും ഭക്തിയും നിയമാനുസൃതമായുള്ള പരിശ്രമവുംകൊണ്ട് ആദ്യം സിദ്ധിയെത്തുന്നുവോ, അതാണ് മൂത്തതും പ്രധാനവുമെന്നു പറയുന്നു.
തഥേത്യ് തഥാ യയുഃ സര്വേ ഋഷയോ ലോകപൂജിതാഃ ശ്രാന്താഃ ഖിന്നാന്തരാത്മാനഃ പരം വൈരാഗ്യമ് ആശ്രിതാഃ
'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞ്, ലോകം ആദരിക്കുന്ന ഋഷിമാർ എല്ലാവരും, ക്ഷീണിച്ചും മനസ്സിൽ വിഷണ്ണരായും പരമവൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ചും അവിടം വിട്ടുപോയി.
സര്വലോകൈകജനനീം ഭുവനത്രയപാവനീമ് ഗൌതമീമ് അഗമന് സര്വേ തപസ് തപ്തും യതവ്രതാഃ
സകല ലോകങ്ങളുടെയും ഏക മാതാവും മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവളുമായ ഗൗതമിയെ, തപസ്സിനായി വ്രതശീലരായി, അവർ എല്ലാവരും സമീപിച്ചു.
അബ്ദൈവതം തഥാഗ്നിം ച പൂജനായോദ്യതാസ് തദാ അഗ്നേശ് ച പൂജകാ യേ ച അപാം വൈ പൂജനേ സ്ഥിതാഃ തത്ര വാഗ് അബ്രവീദ് ദൈവീ വേദമാതാ സരസ്വതീ
അപ്പോൾ, ജലദേവതയെയും അഗ്നിയെയും ആരാധിക്കാൻ തയ്യാറായവരും, അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നവരും ജലാരാധനയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരും, അവിടെ വേദമാതാവായ ദൈവീകവാക്ക് സരസ്വതിയും പ്രസ്താവിച്ചു.
അഗ്നേര് ആപസ് തഥാ യോനിര് അദ്ഭിഃ ശൌചമ് അവാപ്യതേ അഗ്നേശ് ച പൂജകാ യേ ച വിനാദ്ഭിഃ പൂജനം കഥമ്
ജലമാണ് അഗ്നിയുടെ ഉത്ഭവം, ജലത്തിലൂടെയാണ് ശുദ്ധി നേടുന്നത്; അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നവർക്കും ജലാരാധകര്ക്കും ജലം ഇല്ലാതെ അഗ്നി പൂജ എങ്ങിനെ സാധിക്കും?
അപ്സു ജാതാസു സര്വത്ര കര്മണ്യ് അധികൃതോ ഭവേത് താവത് കര്മണ്യ് അനര്ഹോ ഽയമ് അശുചിര് മലിനോ നരഃ
ജലം ജനിക്കുന്നിടത്താണ് എല്ലാ കര്മ്മങ്ങള്ക്കും യോഗ്യത ഉണ്ടാകുന്നത്; അതുവരെ അശുദ്ധനും മലിനനുമായ മനുഷ്യന് കര്മ്മങ്ങള്ക്ക് യോഗ്യതയില്ല.
ന മഗ്നഃ ശ്രദ്ധയാ യാവദ് അപ്സു ശീതാസു വേദവിത് തസ്മാദ് ആപോ വരിഷ്ഠാഃ സ്യുര് മാതൃഭൂതാ യതഃ സ്മൃതാഃ തസ്മാജ് ജ്യൈഷ്ഠ്യമ് അപാമ് ഏവ ജനന്യോ ഽഗ്നേര് വിശേഷതഃ
വേദം അറിയുന്നവൻ വിശ്വാസത്തോടെ തണുത്ത ജലത്തിൽ മുങ്ങി കുളിക്കാതെ ശുദ്ധിയുണ്ടാകില്ല; അതുകൊണ്ടാണ് ജലം ഉത്തമമെന്നും മാതാവെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നതും. അതിനാൽ, അഗ്നിയേക്കാൾ ജലത്തിന്, പ്രത്യേകിച്ച് മാതൃത്വത്തിൽ, മേല്പ്രാധാന്യമുണ്ട്.
ഏതദ് വചഃ ശുശ്രുവുസ് തേ ഋഷയോ വേദവാദിനഃ നിശ്ചയം ച തതശ് ചക്രുര് ഭവേജ് ജ്യൈഷ്ഠ്യമ് അപാമ് ഇതി
ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടു, വേദം അറിയുന്ന ഋഷിമാർ തീരുമാനിച്ചു: ജലത്തിനാണ് മേല്പ്രാധാന്യം എന്നു.
യത്ര തീര്ഥേ വൃത്തമ് ഇദമ് ഋഷിസത്ത്രേ ച നാരദ തപസ്തീര്ഥം തു തത് പ്രോക്തം സത്ത്രതീര്ഥം തദ് ഉച്യതേ
ഋഷികളുടെ സംഗമത്തിൽ ഈ സംഭവം നടന്നതായിടം, നാരദാ, അതാണ് തപസ്സിന്റെ തീർത്ഥം എന്നും, സത്രതീർത്ഥം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നത്.
അഗ്നിതീര്ഥം ച തത് പ്രോക്തം തഥാ സാരസ്വതം വിദുഃ തേഷു സ്നാനം ച ദാനം ച സര്വകാമപ്രദം ശുഭമ്
അത് അഗ്നിതീർത്ഥം എന്നും, സാരസ്വതതീർത്ഥം എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു; അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്യുന്നത് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുകയും, ഉത്തമഫലം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
ചതുര്ദശ ശതാന്യ് അത്ര തീര്ഥാനാം പുണ്യദായിനാമ് തേഷു സ്നാനം ച ദാനം ച സ്വര്ഗമോക്ഷപ്രദായകമ്
അവിടെ പതിനാലായിരം പുണ്യപ്രദമായ തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവിടങ്ങളിൽ സ്നാനവും ദാനവും സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു.
കൃതം സംദേഹഹരണമ് ഋഷീണാം യത്ര ഭാഷയാ സരസ്വത്യ് അഭവത് തത്ര ഗങ്ഗയാ സംഗതാ നദീ മാഹാത്മ്യം തസ്യ കോ വക്തും സംഗമസ്യ ക്ഷമോ നരഃ
അവിടെ സരസ്വതീ വാക്കിലൂടെ ഋഷിമാരുടെ സംശയങ്ങൾ നീക്കിയപ്പോൾ, ഗംഗാനദിയും അവിടെ ചേർന്നു; ആ സംഗമത്തിന്റെ മഹത്വം ആരാണ് വിവരിക്കാൻ കഴിയുക?
ദേവതീര്ഥമ് ഇതി ഖ്യാതം ഗങ്ഗായാ ഉത്തരേ തടേ തസ്യ പ്രഭാവം വക്ഷ്യാമി സര്വപാപപ്രണാശനമ്
ഗംഗയുടെ വടക്കേ കരയിൽ ദേവതീർത്ഥം എന്നുപേരായ ഒരു സ്ഥലം പ്രശസ്തമാണ്. അതിന്റെ മഹത്വം ഞാൻ പറയാം; അതു എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു.
ആര്ഷ്ടിഷേണ ഇതി ഖ്യാതോ രാജാ സര്വഗുണാന്വിതഃ തസ്യ ഭാര്യാ ജയാ നാമ സാക്ഷാല് ലക്ഷ്മീര് ഇവാപരാ
അർഷ്ടിഷേണൻ എന്ന രാജാവിന് എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവന്റെ ഭാര്യ ജയ എന്നായിരുന്നു, അവൾ മറ്റൊരു ലക്ഷ്മി പോലെയായിരുന്നു.
തസ്യ പുത്രോ ഭരോ നാമ മതിമാന് പിതൃവത്സലഃ ധനുര്വേദേ ച വേദേ ച നിഷ്ണാതോ ദക്ഷ ഏവ ച
അവർക്കു ഭരൻ എന്നൊരു മകൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; അവൻ ബുദ്ധിമാനും പിതാവിനെ അതിപ്രിയനും ആയിരുന്നു. ധനുര്വേദത്തിലും വേദങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയവനും എല്ലാ കലകളിലും നിപുണനുമായിരുന്നു.
തസ്യ ഭാര്യാ രൂപവതീ സുപ്രഭേത്യ് അഭിവിശ്രുതാ ആര്ഷ്ടിഷേണസ് തതോ രാജാ പുത്രേ രാജ്യം നിവേശ്യ സഃ
അവന്റെ ഭാര്യ സുന്ദരിയായ സുപ്രഭ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തയായിരുന്നു. അതിനുശേഷം രാജാവായ അർഷ്ടിഷേണൻ രാജ്യം മകനായ ഭരനിൽ ഏൽപ്പിച്ചു.
പുരോധസാ ച മുഖ്യേന ദീക്ഷാം ചക്രേ നരേശ്വരഃ സരസ്വത്യാസ് തതസ് തീരേ ഹയമേധായ യത്നവാന്
പ്രധാന പുരോഹിതനോടൊപ്പം ആ രാജാവ് ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു. അതിനുശേഷം സരസ്വതി നദിയുടെ തീരത്ത്, അശ്വമേധയാഗത്തിനായി അവൻ പരിശ്രമിച്ചു.
ഋത്വിഗ്ഭിര് ഋഷിമുഖ്യൈശ് ച വേദശാസ്ത്രപരായണൈഃ ദീക്ഷിതം തം നൃപശ്രേഷ്ഠം ബ്രാഹ്മണാഗ്നിസമീപതഃ
യാഗം നടത്തുന്നതിനുള്ള പുരോഹിതന്മാരും വേദശാസ്ത്രത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള പ്രധാന ഋഷിമാരും അങ്ങോട്ട് ചേർന്നു. അങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ അഗ്നിക്കരഭാഗത്ത് ആ മഹാരാജാവിനെ ദീക്ഷയോടെ ഒരുക്കി.
മിഥുര് ദാനവരാട് ശൂരഃ പാപബുദ്ധിഃ പ്രതാപവാന് മഖം വിധ്വസ്യ നൃപതിം സഭാര്യം സപുരോഹിതമ്
മിഥുര് എന്ന ദാനവരാജാവ് ശക്തനും ധൈര്യശാലിയും ആയിരുന്നെങ്കിലും ദുഷ്ടബുദ്ധിയുമായിരുന്നു. അവൻ യാഗം തകർക്കുകയും രാജാവിനെയും ഭാര്യയെയും പുരോഹിതനെയും പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുകയും ചെയ്തു.
ആദായ വേഗാത് സ പ്രാഗാദ് രസാതലതലം മുനേ നീതേ തസ്മിന് നൃപവരേ യജ്ഞേ നഷ്ടേ തതോ ഽമരാഃ
അവരെ വേഗത്തിൽ പിടിച്ചുകൊണ്ടു പോയി, ആ ദാനവൻ അവരെ പാതാളത്തിലെ ഏറ്റവും താഴെയുള്ള ഭാഗത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി. അങ്ങനെ രാജാവിനെ കൊണ്ടുപോയി, യാഗം നശിച്ചപ്പോൾ ദേവന്മാർ—
ഋത്വിജശ് ച യയുഃ സര്വേ സ്വം സ്വം സ്ഥാനം മഖാത് തതഃ പുരോഹിതസുതോ രാജ്ഞോ ദേവാപിര് ഇതി വിശ്രുതഃ
—യാഗത്തിൽ പങ്കെടുത്ത എല്ലാ പുരോഹിതന്മാരും ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് തിരികെ പോയി. പിന്നെ പുരോഹിതന്റെ മകൻ, ദേവാപി എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായവൻ, രാജാവിനൊപ്പം അവിടെ നിന്നു.
ബാലസ് താം മാതരം ദൃഷ്ട്വാ ആത്മനഃ പിതരം ന ച ദൃഷ്ട്വാ സവിസ്മയോ ഭൂത്വാ ദുഃഖിതോ ഽതീവ ചാഭവത്
അവൻ അമ്മയെ കണ്ടു, പക്ഷേ പിതാവിനെ കാണാനായില്ല. അതുകൊണ്ട് ആ ബാലൻ അത്ഭുതത്തോടെയും അതീവ ദുഃഖത്തോടെയും നിറഞ്ഞു.
സ മാതരം തു പപ്രച്ഛ പിതാ മേ ക്വ ഗതോ ഽമ്ബികേ പിതൃഹീനോ ന ജീവേയം മാതഃ സത്യം വദസ്വ മേ
അവൻ അമ്മയോടു ചോദിച്ചു: 'എന്താ അമ്മേ, എന്റെ അച്ഛൻ എവിടേയ്ക്ക് പോയി? അച്ഛനില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കാനാവില്ല; സത്യം പറയണം.'
ധിഗ് ധിക് പിതൃവിഹീനാനാം ജീവിതം പാപകര്മണാമ് ന വക്ഷി യദി മേ മാതര് ജലമ് അഗ്നിമ് അഥാവിശേ
'അച്ഛനില്ലാത്തവരുടെ ജീവിതം, ദുഷ്കർമ്മം ചെയ്യുന്നവരുടെ ജീവിതം, ഇരട്ടിയ്ക്കും അപമാനമാണ്! നീ സത്യം പറയുന്നില്ലെങ്കിൽ, അമ്മേ, ഞാൻ വെള്ളത്തിലോ അഗ്നിയിലോ ചാടും.'