അപോ ജ്യേഷ്ഠതമാഃ കേചിന് മേനിരേ ഽഗ്നിം തഥാപരേ ഏവം ബ്രുവന്തോ മുനയഃ സംവാദം ചാഗ്നിവാരിണോഃ
അവിടെയുള്ള ചിലർ ജലത്തെ ഏറ്റവും വലിയതെന്ന് കരുതുകയും, മറ്റുള്ളവർ അഗ്നിയെ അങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു; അങ്ങനെ ഋഷിമാർ അഗ്നിയും ജലവും തമ്മിലുള്ള മഹത്വം ചർച്ച ചെയ്തു.
വിനാഗ്നിം ജീവനം ക്വ സ്യാജ് ജീവഭൂതോ യതോ ഽനലഃ ആത്മഭൂതോ ഹവ്യഭൂതശ് ചാഗ്നിനാ ജായതേ ഽഖിലമ്
അഗ്നി ഇല്ലാതെ ജീവൻ എവിടെയാണ്? അഗ്നിയാണ് ജീവന്റെ സാരവും; ഹവ്യവും ആത്മാവും അഗ്നിയിലാണ്; സകലവും അഗ്നിയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
അഗ്നിനാ ധ്രിയതേ ലോകോ ഹ്യ് അഗ്നിര് ജ്യോതിര്മയം ജഗത് തസ്മാദ് അഗ്നേഃ പരം നാസ്തി പാവനം ദൈവതം മഹത്
ലോകം അഗ്നിയാൽ നിലനിൽക്കുന്നു. അഗ്നിയാണ് ഈ സകല ജഗത്തിന്റെ പ്രകാശം. അതുകൊണ്ട് അഗ്നിക്കു മേൽ ശുദ്ധിയുള്ളതോ മഹത്തായ ദൈവമായതോ ഒന്നുമില്ല.
അന്തര്ജ്യോതിഃ സ ഏവോക്തഃ പരം ജ്യോതിഃ സ ഏവ ഹി വിനാഗ്നിനാ കിംചിദ് അസ്തി യസ്യ ധാമ ജഗത്ത്രയമ്
അവനെയാണ് ആന്തരികപ്രകാശം എന്നും പരമപ്രകാശം എന്നും വിളിക്കുന്നത്. അഗ്നി ഇല്ലാതെ, മൂന്നു ലോകത്തെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതൊന്നും ഉണ്ടാകില്ല.
തസ്മാദ് അഗ്നേഃ പരം നാസ്തി ഭൂതാനാം ജ്യൈഷ്ഠ്യഭാജനമ് യോഷിത്ക്ഷേത്രേ ഽര്പിതം ബീജം പുരുഷേണ യഥാ തഥാ
അതിനാൽ അഗ്നിക്കു മേൽ വലിയതൊന്നുമില്ല; സകല ജീവികളിലും പ്രാധാന്യത്തിന്റെ പാത്രം അഗ്നിയാണ്. പുരുഷൻ സ്ത്രീയുടെ വയറ്റിൽ വിത്ത് ഇടുന്നതുപോലെയാണ് ഇതും.
തസ്യ ദേഹാദികാ ശക്തിഃ കൃശാനോര് ഏവ നാന്യഥാ ദേവാനാം ഹി മുഖം വഹ്നിസ് തസ്മാന് നാതഃ പരം വിദുഃ
അവന്റെ ശരീരാദി ശക്തി അഗ്നിക്കു മാത്രമാണ്, മറ്റൊന്നിനുമല്ല. ദേവന്മാരുടെ വായ് അഗ്നിയാണ്; അതിനാൽ ഇതിന് മേൽ ഒന്നുമില്ലെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
അപരേ തു ഹ്യ് അപാം ജ്യൈഷ്ഠ്യം മേനിരേ വേദവാദിനഃ അദ്ഭിഃ സംപത്സ്യതേ ഹ്യ് അന്നം ശുചിര് അദ്ഭിഃ പ്രജായതേ
പക്ഷേ, ചിലർ വേദങ്ങൾ പഠിച്ചവർ ജലമാണ് പ്രധാനം എന്ന് കരുതുന്നു. അന്നം ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; ശുദ്ധിയും ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്.
അദ്ഭിര് ഏവ ധൃതം സര്വമ് ആപോ വൈ മാതരഃ സ്മൃതാഃ ത്രൈലോക്യജീവനം വാരി വദന്തീതി പുരാവിദഃ
സകലവും ജലത്താൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ജലങ്ങളെ മാതാക്കൾ എന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു. പുരാതന ജ്ഞാനികൾ ജലമാണ് മൂന്നു ലോകത്തെയും ജീവൻ എന്ന് പറയുന്നു.
ഉത്പന്നമ് അമൃതം ഹ്യ് അദ്ഭ്യസ് താഭ്യശ് ചൌഷധിസംഭവഃ അഗ്നിര് ജ്യേഷ്ഠ ഇതി പ്രാഹുര് ആപോ ജ്യേഷ്ഠതമാഃ പരേ
അമൃതം ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്; ഔഷധികളും അതിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്. ചിലർ അഗ്നിയാണ് മൂത്തതെന്ന് പറയുന്നു; മറ്റുചിലർ ജലമാണ് ഏറ്റവും പഴയതെന്ന് പറയുന്നു.
ഏവം മീമാംസമാനാസ് തേ ഋഷയോ വേദവാദിനഃ വിരുദ്ധവാദിനോ മാം ച സമഭ്യേത്യേദമ് അബ്രുവന്
ഇങ്ങനെ വേദപണ്ഡിതരും വ്യത്യസ്തമായ അഭിപ്രായമുള്ള ഋഷികളും എന്നെ സമീപിച്ച് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
അഗ്നേര് അപാം വദ ജ്യൈഷ്ഠ്യം ത്രൈലോക്യസ്യ ഭവാന് പ്രഭുഃ
മൂന്നു ലോകത്തിന്റെയും പ്രഭുവേ, അഗ്നിയോ ജലമോ ഏതാണ് പ്രധാനം എന്ന് ഞങ്ങൾക്ക് പറയൂ.
അഹമ് അപ്യ് അബ്രവം പ്രാപ്താന് ഋഷീന് സര്വാന് യതവ്രതാന് ഉഭൌ പൂജ്യതമൌ ലോക ഉഭാഭ്യാം ജായതേ ജഗത്
അവിടെ എത്തിയ എല്ലാ വ്രതസ്ഥരായ ഋഷിമാരോടും ഞാൻ പറഞ്ഞു: ഇരുവരും ലോകത്തിൽ ഏറ്റവും ആരാധ്യരാണ്; ഇരുവരിൽ നിന്നാണ് ലോകം ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
ഉഭാഭ്യാം ജായതേ ഹവ്യം കവ്യം ചാമൃതമ് ഏവ ച ഉഭാഭ്യാം ജീവനം ലോകേ ശരീരസ്യ ച ധാരണമ്
ദേവന്മാർക്കും പിതൃകൾക്കും അർപ്പിക്കുന്ന ഹവ്യവും കാവ്യവും, അമൃതവും ഇരുവരിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ലോകത്തിലെ ജീവനും ശരീരത്തിന്റെ നിലനില്പും ഇരുവരിൽ നിന്നാണ്.
നാനയോശ് ച വിശേഷോ ഽസ്തി തതോ ജ്യൈഷ്ഠ്യം സമം മതമ് തതോ മദ്വചനാജ് ജ്യൈഷ്ഠ്യമ് ഉഭയോര് നൈവ കസ്യചിത്
ഇരുവർക്കും വ്യത്യാസമില്ല; അതുകൊണ്ട് ഇരുവരുടെയും പ്രാധാന്യം തുല്യമാണ് എന്ന് കരുതുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ വാക്കുപോലെ, ഇരുവർക്കും പ്രത്യേകമായ പ്രാധാന്യമില്ല.
ജ്യൈഷ്ഠ്യമ് അന്യതരസ്യേതി മേനിരേ ഋഷിസത്തമാഃ ന തൃപ്താ മമ വാക്യേന ജഗ്മുര് വായും തപസ്വിനഃ
എന്നാൽ മഹാനായ ഋഷിമാർ ഒരാളുടെ പ്രാധാന്യമാണെന്ന് കരുതി. എന്റെ ഉത്തരം തൃപ്തികരമല്ലാതെ, ആ തപസ്സുകാർ വായുവിനോട് പോയി ചോദിച്ചു.
കസ്യ ജ്യൈഷ്ഠ്യം ഭവാന് പ്രാണോ വായോ സത്യം ത്വയി സ്ഥിതമ്
വായുവേ, ആരുടെ പ്രാധാന്യമാണിത്? പ്രാണനേ, സത്യം നിന്റെ ഉള്ളിലാണ്.
വായുര് ആഹാനലോ ജ്യേഷ്ഠഃ സര്വമ് അഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതമ് നേത്യ് ഉക്ത്വാന്യോന്യമ് ഋഷയോ ജഗ്മുസ് തേ ഽപി വസുംധരാമ്
വായു പറഞ്ഞു: അഗ്നിയാണ് മൂത്തത്; എല്ലാം അഗ്നിയിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്. എന്നാൽ, 'അത് അല്ല' എന്ന് പറഞ്ഞ് ഋഷിമാർ ഭൂമിയിലേക്കു പോയി.
സത്യം ഭൂമേ വദ ജ്യൈഷ്ഠ്യമ് ആധാരാസി ചരാചരേ
ഭൂമിയേ, സത്യം പറയൂ: ആരുടെ പ്രാധാന്യമാണിത്? നീയല്ലേ സകല ചലനസ്ഥിരങ്ങളുടെയും ആധാരം.
ഭൂമിര് അപ്യ് ആഹ വിനയാദ് ആഗതാംസ് താന് ഋഷീന് ഇദമ്
ഭൂമി വിനയപൂർവ്വം അവിടെ എത്തിയ ഋഷിമാരോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു.
മമാപ്യ് ആധാരഭൂതാഃ സ്യുര് ആപോ ദേവ്യഃ സനാതനാഃ അദ്ഭ്യസ് തു ജായതേ സര്വം ജ്യൈഷ്ഠ്യമ് അപ്സു പ്രതിഷ്ഠിതമ്
എനിക്കു പോലും ആധാരമായത് ശാശ്വതമായ ദേവിയായ ജലങ്ങളാണ്. എല്ലാം ജലത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; പ്രാധാന്യം ജലത്തിലാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
നേത്യ് ഉക്ത്വാന്യോന്യമ് ഋഷയോ ജഗ്മുഃ ക്ഷീരോദശായിനമ് തുഷ്ടുവുര് വിവിധൈഃ സ്തോത്രൈഃ ശങ്ഖചക്രഗദാധരമ്
അവരവരോടു 'അല്ല' എന്നു പറഞ്ഞ്, ഋഷിമാർ അവിടം വിട്ടുപോയി, ക്ഷീരസമുദ്രത്തിൽ വിശ്രമിക്കുന്നവനെയും ശംഖവും ചക്രവും ഗദയും കൈവശമുള്ളവനെയും വിവിധ സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിച്ചു.
യോ വേദ സര്വം ഭുവനം ഭവിഷ്യദ് യജ് ജായമാനം ച ഗുഹാനിവിഷ്ടമ് ലോകത്രയം ചിത്രവിചിത്രരൂപമ് അന്തേ സമസ്തം ച യമ് ആവിവേശ
സകല ലോകങ്ങളും ഭാവിയതും ജനിക്കുന്നതും ഹൃദയത്തിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, അത്ഭുതരൂപങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ മൂന്ന് ലോകങ്ങളും ഒടുവിൽ പ്രവേശിച്ചവനെയും എല്ലാം അറിയുന്നവനാണ് അവൻ.
യദ് അക്ഷരം ശാശ്വതമ് അപ്രമേയം യം വേദവേദ്യമ് ഋഷയോ വദന്തി യമ് ആശ്രിതാഃ സ്വേപ്സിതമ് ആപ്നുവന്തി തദ് വസ്തു സത്യം ശരണം വ്രജാമഃ
അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമായ അളക്കാനാകാത്തതുമായ, വേദങ്ങൾ അറിയേണ്ടതെന്ന് ഋഷിമാർ പറയുന്നവനെയും, അവനെ ആശ്രയിച്ചാൽ ആഗ്രഹിച്ചതു നേടാമെന്നും, ആ സത്യം, ആ ശരണം, ഞങ്ങൾ അഭയമായി സ്വീകരിക്കുന്നു.
ഭൂതം മഹാഭൂതജഗത്പ്രധാനം ന വിന്ദതേ യോഗിനോ വിഷ്ണുരൂപമ് തദ് വക്തുമ് ഏതേ ഋഷയോ ഽത്ര യാതാഃ സത്യം വദസ്വേഹ ജഗന്നിവാസ
ഭൂതങ്ങളും മഹാഭൂതങ്ങളും ലോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവും ആയിരിക്കുന്നവന്റെ വിഷ്ണുരൂപം യോഗികൾക്കു കണ്ടെത്താൻ കഴിയുന്നില്ല; അതിനെക്കുറിച്ച് പറയാനാണ് ഈ ഋഷിമാർ ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. സത്യമായത് പറയേണം, ലോകത്തിന്റെ അധിവസം.
ത്വമ് അന്തരാത്മാഖിലദേഹഭാജാം ത്വമ് ഏവ സര്വം ത്വയി സര്വമ് ഈശ തഥാപി ജാനന്തി ന കേഅപി കുത്രാപി അഹോ ഭവന്തം പ്രകൃതിപ്രഭാവാത്
സകല ശരീരധാരികളുടെയും അകത്തുള്ള ആത്മാവും, എല്ലാം നീയുമാണ്, എല്ലാം നിനക്കുള്ളിലുമാണ്, ഭഗവനേ. എന്നിരുന്നാലും, നിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, ആരും എവിടെയും നിന്നെ യഥാർത്ഥത്തിൽ അറിയുന്നില്ല.
തതഃ പ്രാഹ ജഗദ്ധാത്രീ ദൈവീ വാഗ് അശരീരിണീ
അപ്പോൾ ലോകത്തിന്റെ മാതാവായ ദൈവീകവും ശരീരമില്ലാത്തതുമായ വാക്ക് പ്രസ്താവിച്ചു.
ഉഭാവ് ആരാധ്യ തപസാ ഭക്ത്യാ ച നിയമേന ച യസ്യ സ്യാത് പ്രഥമം സിദ്ധിസ് തദ് ഭൂതം ജ്യേഷ്ഠമ് ഉച്യതേ
രണ്ടിലേതാണെങ്കിലും, തപസ്സും ഭക്തിയും നിയമാനുസൃതമായുള്ള പരിശ്രമവുംകൊണ്ട് ആദ്യം സിദ്ധിയെത്തുന്നുവോ, അതാണ് മൂത്തതും പ്രധാനവുമെന്നു പറയുന്നു.
തഥേത്യ് തഥാ യയുഃ സര്വേ ഋഷയോ ലോകപൂജിതാഃ ശ്രാന്താഃ ഖിന്നാന്തരാത്മാനഃ പരം വൈരാഗ്യമ് ആശ്രിതാഃ
'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞ്, ലോകം ആദരിക്കുന്ന ഋഷിമാർ എല്ലാവരും, ക്ഷീണിച്ചും മനസ്സിൽ വിഷണ്ണരായും പരമവൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ചും അവിടം വിട്ടുപോയി.
സര്വലോകൈകജനനീം ഭുവനത്രയപാവനീമ് ഗൌതമീമ് അഗമന് സര്വേ തപസ് തപ്തും യതവ്രതാഃ
സകല ലോകങ്ങളുടെയും ഏക മാതാവും മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നവളുമായ ഗൗതമിയെ, തപസ്സിനായി വ്രതശീലരായി, അവർ എല്ലാവരും സമീപിച്ചു.
അബ്ദൈവതം തഥാഗ്നിം ച പൂജനായോദ്യതാസ് തദാ അഗ്നേശ് ച പൂജകാ യേ ച അപാം വൈ പൂജനേ സ്ഥിതാഃ തത്ര വാഗ് അബ്രവീദ് ദൈവീ വേദമാതാ സരസ്വതീ
അപ്പോൾ, ജലദേവതയെയും അഗ്നിയെയും ആരാധിക്കാൻ തയ്യാറായവരും, അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നവരും ജലാരാധനയിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരും, അവിടെ വേദമാതാവായ ദൈവീകവാക്ക് സരസ്വതിയും പ്രസ്താവിച്ചു.