അസ്മന്മഖവിനാശായ രാക്ഷസാഃ പ്രേഷിതാ യതഃ തസ്മാദ് ഭവദ്ഭ്യഃ പാപിഷ്ഠാ രാക്ഷസാഃ സന്തു ശത്രവഃ
ഞങ്ങളുടെ യാഗം നശിപ്പിക്കാൻ രാക്ഷസന്മാരെ അയച്ചതിനാൽ, അവരിൽ ഏറ്റവും ദുഷ്ടന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ നിങ്ങൾക്ക് ശത്രുക്കളാകട്ടെ.
തതഃ പ്രഭൃതി ദേവാനാം രാക്ഷസാ വൈരിണോ ഽഭവന് കൃത്യാം ച വഡവാം തത്ര ദേവാശ് ച ഋഷയോ ഽമലാഃ
അത് മുതൽ ദേവന്മാർക്ക് രാക്ഷസന്മാർ ശത്രുക്കളായി; അവിടെ ദേവന്മാരും പാവനമായ ഋഷിമാരും കൃത്യാമയി വടവാമാരിയെ സൃഷ്ടിച്ചു.
മൃത്യോര് ഭാര്യാ ഭവ ത്വം താമ് ഇത്യ് ഉക്ത്വാ തേ ഽഭ്യഷേചയന് അഭിഷേകോദകം യത് തു സാ നദീ വഡവാഭവത്
‘നീ മൃത്യുവിന്റെ ഭാര്യയാകൂ’ എന്ന് പറഞ്ഞ് അവർ അവളെ അഭിഷേകം ചെയ്തു; ആ അഭിഷേകജലം വടവാനദിയായി മാറി.
മൃത്യുനാ സ്ഥാപിതം ലിങ്ഗം മഹാനലമ് ഇതി ശ്രുതമ് തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥം വഡവാസംഗമം വിദുഃ
മൃത്യു സ്ഥാപിച്ച ലിംഗം മഹാനലമെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു; അപ്പോൾ മുതൽ ആ തീർഥം വടവാസംഗമം എന്നാണു അറിയപ്പെടുന്നത്.
മഹാനലോ യത്ര ദേവസ് തത് തീര്ഥം ഭുക്തിമുക്തിദമ് സഹസ്രം തത്ര തീര്ഥാനാം സര്വാഭീഷ്ടപ്രദായിനാമ് ഉഭയോസ് തീരയോസ് തത്ര സ്മരണാദ് അഘഘാതിനാമ്
മഹാനലൻ ദേവൻ ഉള്ളിടത്ത് ആ തീർഥം ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു; ഇരുവശത്തും ആയിരം തീർഥങ്ങൾ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നു; അവിടെ സ്മരണ ചെയ്താൽ പാപങ്ങൾ എല്ലാം നശിക്കും.
ആത്മതീര്ഥമ് ഇതി ഖ്യാതം ഭുക്തിമുക്തിപ്രദം നൃണാമ് തസ്യ പ്രഭാവം വക്ഷ്യാമി യത്ര ജ്ഞാനേശ്വരഃ ശിവഃ
ആത്മതീർഥം എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഈ സ്ഥലം മനുഷ്യർക്കു ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്നു; അവിടെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ നാഥനായ ശിവൻ വസിക്കുന്നതിന്റെ മഹത്വം ഞാൻ പറയാം.
ദത്ത ഇത്യ് അപി വിഖ്യാതഃ സോ ഽത്രിപുത്രോ ഹരപ്രിയഃ ദുര്വാസസഃ പ്രിയോ ഭ്രാതാ സര്വജ്ഞാനവിശാരദഃ സ ഗത്വാ പിതരം പ്രാഹ വിനയേന പ്രണമ്യ ച
അത്രിയുടെ മകനായ ദത്തൻ എന്നും, ഹരനു പ്രിയനായവനും, ദുർവാസസിന്റെ പ്രിയ സഹോദരനും, സർവ്വജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു; അവൻ അച്ഛനോടു വിനയത്തോടെ നമസ്കരിച്ച് പറഞ്ഞു.
ബ്രഹ്മജ്ഞാനം കഥം മേ സ്യാത് കം പൃച്ഛാമി ക്വ യാമി ച
ബ്രഹ്മജ്ഞാനം എങ്ങനെ ലഭിക്കും? ആരോടാണ് ചോദിക്കേണ്ടത്? എവിടേക്കാണ് പോകേണ്ടത്?
തച് ഛ്രുത്വാത്രിഃ പുത്രവാക്യം ധ്യാത്വാ വചനമ് അബ്രവീത്
മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടു, അത്രി ധ്യാനിച്ചു, പിന്നെ പറഞ്ഞു.
ഗൌതമീം പുത്ര ഗച്ഛ ത്വം തത്ര സ്തുഹി മഹേശ്വരമ് സ തു പ്രീതോ യദൈവ സ്യാത് തദാ ജ്ഞാനമ് അവാപ്സ്യസി
മകനേ, നീ ഗൗതമിയിലേക്കു പോകൂ; അവിടെ മഹേശ്വരനെ സ്തുതിച്ചാൽ, അവൻ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചാൽ, നീ ജ്ഞാനം നേടും.
തഥേത്യ് ഉക്ത്വാ തദാത്രേയോ ഗങ്ഗാം ഗത്വാ ശുചിര് യതഃ കൃതാഞ്ജലിപുടോ ഭൂത്വാ ഭക്ത്യാ തുഷ്ടാവ ശംകരമ്
‘അങ്ങനെ തന്നെ’ എന്ന് പറഞ്ഞ് ദത്തൻ ഗംഗയിലേക്കു പോയി, ശുദ്ധനും നിയന്ത്രിതനും ആയി, കയ്യുകൂപ്പി ഭക്തിയോടെ ശംകരനെ സ്തുതിച്ചു.
സംസാരകൂപേ പതിതോ ഽസ്മി ദൈവാന് മോഹേന ഗുപ്തോ ഭവദുഃഖപങ്കേ അജ്ഞാനനാമ്നാ തമസാവൃതോ ഽഹം പരം ന വിന്ദാമി സുരാധിനാഥ
ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛയാൽ മായയിൽ ആടിപ്പൊങ്ങി, ഭവദുഃഖത്തിന്റെ ചതുക്കളിൽ മുങ്ങി, അജ്ഞാനമെന്ന ഇരുട്ടിൽ മറഞ്ഞ്, ഞാൻ സംസാരകുഴിയിൽ വീണിരിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ നാഥാ, പരമാർത്ഥം ഞാൻ കണ്ടെത്തുന്നില്ല.
ഭിന്നസ് ത്രിശൂലേന ബലീയസാഹം പാപേന ചിന്താക്ഷുരപാടിതശ് ച തപ്തോ ഽസ്മി പഞ്ചേന്ദ്രിയതീവ്രതാപൈഃ ശ്രാന്തോ ഽസ്മി സംതാരയ സോമനാഥ
ശക്തനായവന്റെ ത്രിശൂലത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ കുത്തേറ്റു, പാപത്തിന്റെ ചിന്ത എന്ന കത്തിയാൽ ഞാൻ കീറപ്പെട്ടു, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ കഠിനമായ വേദനകളാൽ ഞാൻ ദഹിച്ചു, ഞാൻ തളർന്നു പോയിരിക്കുന്നു — സോമനാഥാ, എന്നെ രക്ഷിക്കണമേ.
ബദ്ധോ ഽസ്മി ദാരിദ്ര്യമയൈശ് ച ബന്ധൈര് ഹതോ ഽസ്മി രോഗാനലതീവ്രതാപൈഃ ക്രാന്തോ ഽസ്മ്യ് അഹം മൃത്യുഭുജംഗമേന ഭീതോ ഭൃശം കിം കരവാണി ശംഭോ
ദാരിദ്ര്യത്തിന്റെ കെട്ടുകളാൽ ഞാൻ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, രോഗത്തിന്റെ കഠിനമായ തീയിൽ ഞാൻ ദഹിക്കപ്പെടുന്നു, മരണത്തിന്റെ പാമ്പ് എന്നെ പിടിച്ചിരിക്കുന്നു, ഞാൻ അതിയായി ഭയപ്പെടുന്നു — ശംഭോ, ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?
ഭവാഭവാഭ്യാമ് അതിപീഡിതോ ഽഹം തൃഷ്ണാക്ഷുധാഭ്യാം ച രജസ്തമോഭ്യാമ് ഈദൃക്ഷയാ ജരയാ ചാഭിഭൂതഃ പശ്യാവസ്ഥാം കൃപയാ മേ ഽദ്യ നാഥ
ജന്മവും അജന്മവും കൊണ്ടും, ദാഹവും വിശപ്പും കൊണ്ടും, രാജസ്സും തമസ്സും കൊണ്ടും, കഷ്ടമായ വൃദ്ധാവസ്ഥ കൊണ്ടും ഞാൻ അതിയായി പീഡിക്കപ്പെടുന്നു — നാഥാ, ഇന്നെന്റെ അവസ്ഥ ദയയോടെ കാണണമേ.
കാമേന കോപേന ച മത്സരേണ ദമ്ഭേന ദര്പാദിഭിര് അപ്യ് അനേകൈഃ ഏകൈകശഃ കഷ്ടഗതോ ഽസ്മി വിദ്ധസ് ത്വം നാഥവദ് വാരയ നാഥ ശത്രൂന്
കാമം, കോപം, അസൂയ, കപടം, അഹങ്കാരം മുതലായ അനേകം ദോഷങ്ങൾ ഓരോന്നായി എന്നെ വേദനിപ്പിച്ചു — നാഥാ, രക്ഷകനായി നീ എന്റെ ശത്രുക്കളെ അകറ്റണമേ.
കസ്യാപി കശ്ചിത് പതിതസ്യ പുംസോ ദുഃഖപ്രണോദീ ഭവതീതി സത്യമ് വിനാ ഭവന്തം മമ സോമനാഥ കുത്രാപി കാരുണ്യവചോ ഽപി നാസ്തി
പതിച്ചവർക്കു ദു:ഖം അകറ്റുന്നവൻ ആരെങ്കിലും ഉണ്ടാകുമെന്നത് സത്യമാണു, പക്ഷേ സോമനാഥാ, നിന്നില്ലാതെ എനിക്കു എവിടെയും കാരുണ്യവാക്ക് പോലും ഇല്ല.
താവത് സ കോപോ ഭയമോഹദുഃഖാന്യ് അജ്ഞാനദാരിദ്ര്യരുജസ് തഥൈവ കാമാദയോ മൃത്യുര് അപീഹ യാവന് നമഃ ശിവായേതി ന വച്മി വാക്യമ്
ഞാൻ 'ശിവായ് നമഃ' എന്ന വാക്ക് ഉച്ചരിക്കാത്തിടത്തോളം, കോപം, ഭയം, മോഹം, ദു:ഖം, അജ്ഞാനം, ദാരിദ്ര്യം, രോഗം, കാമം, മരണവും ഇവിടെയുണ്ടാകും.
ന മേ ഽസ്തി ധര്മോ ന ച മേ ഽസ്തി ഭക്തിര് നാഹം വിവേകീ കരുണാ കുതോ മേ ദാതാസി തേനാശു ശരണ്യ ചിത്തേ നിധേഹി സോമേതി പദം മദീയേ
എനിക്ക് ധർമ്മമില്ല, ഭക്തിയും ഇല്ല, വിവേകവും ഇല്ല — എനിക്ക് കാരുണ്യമുണ്ടാകാൻ എങ്ങനെ കഴിയും? അതുകൊണ്ട്, ശരണനായവാ, 'സോമ' എന്ന പദം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വേഗം സ്ഥാപിക്കണമേ.
യാചേ ന ചാഹം സുരഭൂപതിത്വം ഹൃത്പദ്മമധ്യേ മമ സോമനാഥ ശ്രീസോമപാദാമ്ബുജസംനിധാനം യാചേ വിചാര്യൈവ ച തത് കുരുഷ്വ
ദേവന്മാരുടെ രാജത്വം ഞാൻ ചോദിക്കുന്നില്ല; സോമനാഥാ, എന്റെ ഹൃദയത്തിലെ കമലത്തിൽ നിന്റെ പാദപദ്മങ്ങളുടെ സാന്നിധ്യമാണ് ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നത് — ദയവായി ആലോചിച്ച് അതു നല്കണമേ.
യഥാ തവാഹം വിദിതോ ഽസ്മി പാപസ് തഥാപി വിജ്ഞാപനമ് ആശൃണുഷ്വ സംശ്രൂയതേ യത്ര വചഃ ശിവേതി തത്ര സ്ഥിതിഃ സ്യാന് മമ സോമനാഥ
നീ എന്നെ പാപിയെന്നറിയുന്നുവെങ്കിലും, എന്നിട്ടും എന്റെ അപേക്ഷ കേൾക്കണം; 'ശിവ' എന്ന വാക്ക് കേൾക്കുന്നിടത്തൊക്കെയും, സോമനാഥാ, അവിടെയാകട്ടെ എന്റെ വാസം.
ഗൌരീപതേ ശംകര സോമനാഥ വിശ്വേശ കാരുണ്യനിധേ ഽഖിലാത്മന് സംസ്തൂയതേ യത്ര സദേതി തത്ര കേഷാമ് അപി സ്യാത് കൃതിനാം നിവാസഃ
ഗൗരിയുടെ ഭർത്താവേ, ശംകരാ, സോമനാഥാ, വിശ്വേശ്വരാ, കാരുണ്യസാഗരാ, എല്ലാം നിറഞ്ഞവാ — നീ സത്യമെന്നു സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നിടത്ത് സദാചാരികൾക്ക് വാസം ഉണ്ടാകട്ടെ.
ഇത്യ് ആത്രേയസ്തുതിം ശ്രുത്വാ തുതോഷ ഭഗവാന് ഹരഃ വരദോ ഽസ്മീതി തം പ്രാഹ യോഗിനം വിശ്വകൃദ് ഭവഃ
ഇങ്ങനെ ആത്രേയന്റെ സ്തുതി കേട്ടു, ഭഗവാൻ ഹരൻ സന്തോഷിച്ചു, ആ യോഗിക്ക് 'ഞാൻ വരദൻ, വിശ്വസ്രഷ്ടാവാണ്' എന്നു പറഞ്ഞു.
ആത്മജ്ഞാനം ച മുക്തിം ച ഭുക്തിം ച വിപുലാം ത്വയി തീര്ഥസ്യാപി ച മാഹാത്മ്യം വരോ ഽയം ത്രിദശാര്ചിത
നിനക്ക് ആത്മജ്ഞാനവും മോക്ഷവും സമൃദ്ധിയായ ഭോഗവും, ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ മഹത്വവും ഞാൻ അനുഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ വരം ദേവന്മാർ ആരാധിക്കുന്നതാണ്.
ഏവമ് അസ്ത്വ് ഇതി തം ശംഭുര് ഉക്ത്വാ ചാന്തരധീയത തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥമ് ആത്മതീര്ഥം വിദുര് ബുധാഃ തത്ര സ്നാനേന ദാനേന മുക്തിഃ സ്യാദ് ഇഹ നാരദ
അങ്ങനെ ശംഭുർ 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് പറഞ്ഞ് അദൃശ്യനായി. അന്നുമുതൽ ആ തീർത്ഥം 'ആത്മതീർത്ഥം' എന്നാണു ജ്ഞാനികൾ വിളിക്കുന്നത്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയും ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്താൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും, നാരദാ.
അശ്വത്ഥതീര്ഥമ് ആഖ്യാതം പിപ്പലം ച തതഃ പരമ് ഉത്തരേ മന്ദതീര്ഥം തു തത്ര വ്യുഷ്ടിമ് ഇതഃ ശൃണു
അശ്വത്തതീർത്ഥം പറഞ്ഞതിനു ശേഷം പിപ്പലതീർത്ഥവും, ഇനി വടക്കേ ഭാഗത്തുള്ള മണ്ഡതീർത്ഥം കുറിച്ചും അതിന്റെ മഹത്വവും കേൾക്കു.
പുരാ ത്വ് അഗസ്ത്യോ ഭഗവാന് ദക്ഷിണാശാപതിഃ പ്രഭുഃ ദേവൈസ് തു പ്രേരിതഃ പൂര്വം വിന്ധ്യസ്യ പ്രാര്ഥനം പ്രതി
പണ്ടെ, ദക്ഷിണദിശയുടെ അധിപനായ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ, ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞപ്രകാരം, വിന്ധ്യന്റെ അപേക്ഷ നിറവേറ്റാൻ അയക്കപ്പെട്ടു.
സ ശനൈര് വിന്ധ്യമ് അഭ്യാഗാത് സഹസ്രമുനിഭിര് വൃതഃ തമ് ആഗത്യ നഗശ്രേഷ്ഠം ബഹുവൃക്ഷസമാകുലമ്
അവൻ ആയിരം മുനിമാരോടൊപ്പം പതിയെ വിന്ധ്യപർവതത്തിലേക്ക് എത്തി, അനേകം വൃക്ഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞു കിടക്കുന്ന ആ മഹാപർവതത്തിലെത്തിയപ്പോൾ—
സ്പര്ധിനം മേരുഭാനുഭ്യാം വിന്ധ്യം ശൃങ്ഗശതൈര് വൃതമ് അത്യുന്നതം നഗം ധീരോ ലോപാമുദ്രാപതിര് മുനിഃ
അനേകം ശിഖരങ്ങൾകൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, മേരു പർവതത്തെയും സൂര്യനെയും മത്സരിക്കുന്ന അതി ഉയർന്ന വിന്ധ്യപർവതത്തെ ലോപാമുദ്രയുടെ ഭർത്താവായ ധീരനായ മുനി കണ്ടു.
കൃതാതിഥ്യോ ദ്വിജൈഃ സാര്ധം പ്രശസ്യ ച നഗം പുനഃ ഇദമ് ആഹ മുനിശ്രേഷ്ഠോ ദേവകാര്യാര്ഥസിദ്ധയേ
ദ്വിജന്മാരോടൊപ്പം അഗസ്ത്യൻ അതിഥിയായി സ്വീകരിക്കപ്പെട്ടു; പർവതത്തെ സ്തുതിച്ച്, ദേവന്മാരുടെ കാര്യസിദ്ധിക്കായി ആ മഹാമുനി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.