പ്രോചുര് മഹേശ്വരം സര്വാഃ ഖാദാമസ് ത്വ് അസുരാന് ഇതി തതഃ പ്രോവാച ഭഗവാന് സര്വൈഃ സുരഗണൈര് വൃതഃ
എല്ലാ മാതാക്കളും മഹേശ്വരനോട് പറഞ്ഞു: "അസുരന്മാരെ ഞങ്ങൾ തിന്നട്ടെ." അപ്പോൾ ദേവസംഘങ്ങൾക്കിടയിൽ ഭഗവാൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
സ്വര്ഗാദ് ഭുവമ് അനുപ്രാപ്താ രാക്ഷസാസ് തേ രസാതലമ് അനുപ്രാപ്താസ് തതഃ സര്വാഃ ശൃണ്വന്തു മമ ഭാഷിതമ്
"സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കും, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് പാതാളത്തിലേക്കും എത്തിയ രാക്ഷസന്മാർ, എല്ലാവരും എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കട്ടെ."
യത്ര യത്ര ദ്വിഷോ യാന്തി തത്ര ഗച്ഛന്തു മാതരഃ രസാതലമ് അനുപ്രാപ്താ ഇദാനീം മദ്ഭയാദ് ദ്വിഷഃ ഭവത്യോ ഽപ്യ് അനുഗച്ഛന്തു രസാതലമ് അനു ദ്വിഷഃ
"ശത്രുക്കൾ പോകുന്നിടത്തൊക്കെയും മാതാക്കൾ അവിടേക്ക് പോകണം; എന്റെ ഭയത്താൽ പാതാളത്തിലേക്ക് പോയവരെ, നിങ്ങൾയും അവരെ പിന്തുടർന്ന് അവിടേക്ക് പോവണം."
താശ് ച ജഗ്മുര് ഭുവം ഭിത്ത്വാ യത്ര തേ ദൈത്യദാനവാഃ താന് ഹത്വാ മാതരഃ സര്വാന് ദേവാരീന് അതിഭീഷണാന്
അപ്പോൾ ആ മാതാക്കൾ ഭൂമിയെ തുളച്ച് ദൈത്യന്മാരും ദാനവന്മാരും ഉണ്ടായിരുന്നിടത്തേക്ക് ചെന്നു; ദേവന്മാരുടെ അതിഭീകരമായ ശത്രുക്കളെ അവർ സംഹരിച്ചു.
പുനര് ദേവാന് ഉപാജഗ്മുഃ പഥാ തേനൈവ മാതരഃ ഗതാശ് ച മാതരോ യാവദ് യാവച് ച പുനര് ആഗതാഃ
മറുവർഷം ദേവന്മാർ വീണ്ടും സമീപിച്ചു. അതേ വഴി തന്നെയാണ് അമ്മമാർ പുറപ്പെട്ടത്; അവർ എത്ര ദൂരം പോയോ, അത്രയും ദൂരം തിരികെ വന്നു.
താവദ് ദേവാഃ സ്ഥിതാ ആസന് ഗൌതമീതീരമ് ആശ്രിതാഃ പ്രസ്ഥാനാത് തത്ര മാതൄണാം സുരാണാം ച പ്രതിഷ്ഠിതേഃ
ദേവന്മാർ ഗൗതമീ നദിയുടെ തീരത്ത് അഭയം തേടി അവിടെ തന്നെ നിന്നു, അമ്മമാരും ദേവന്മാരും ആ സ്ഥലത്ത് നിന്ന് പൂർണ്ണമായി പുറപ്പെട്ടതുവരെ.
പ്രതിഷ്ഠാനം തു തത് ക്ഷേത്രം പുണ്യം വിജയവര്ധനമ് മാതൄണാം യത്ര ചോത്പത്തിര് മാതൃതീര്ഥം പൃഥക് പൃഥക്
അമ്മമാർ ഉൽഭവിച്ച ആ സ്ഥലം പുണ്യമായ ഒരു ക్షേത്രമാണ്, വിജയത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതും. ഓരോ അമ്മയ്ക്കും തങ്ങളുടെ സ്വന്തം തീർത്ഥമുണ്ട്.
തത്ര തത്ര ബിലാന്യ് ആസന് രസാതലഗതാനി ച സുരാസ് താഭ്യോ വരാന് പ്രോചുര് ലോകേ പൂജാം യഥാ ശിവഃ
അവിടവിടെയായി ഭൂമിയിലേക്ക് പോകുന്ന കുഴികൾ ഉണ്ടായിരുന്നു. ദേവന്മാർ അമ്മമാർക്ക് വരങ്ങൾ നൽകി, ലോകത്ത് ശിവനെപോലെ തന്നെ അവർക്ക് പൂജ ലഭിക്കുമെന്ന് ഉറപ്പു നൽകി.
പ്രാപ്നോതി തദ്വന് മാതൃഭ്യഃ പൂജാ ഭവതു സര്വദാ ഇത്യ് ഉക്ത്വാന്തര്ദധുര് ദേവാ ആസംസ് തത്രൈവ മാതരഃ
ശിവനെപോലെ അമ്മമാർക്കും എല്ലായ്പ്പോഴും പൂജ ലഭിക്കട്ടെ എന്ന് പറഞ്ഞ്, ദേവന്മാർ അപ്രത്യക്ഷരായി; അമ്മമാർ അവിടെയായിരുന്നു.
യത്ര യത്ര സ്ഥിതാ ദേവ്യോ മാതൃതീര്ഥം തതോ വിദുഃ സുരാണാമ് അപി സേവ്യാനി കിം പുനര് മാനുഷാദിഭിഃ
ദേവികൾ എവിടെയുണ്ടോ, അവിടെയാണ് അമ്മമാരുടെ തീർത്ഥം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നത്. ദേവന്മാർ പോലും അവിടെ സേവനം ചെയ്യണം, മനുഷ്യർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ആവശ്യമാണ്.
തേഷു സ്നാനമ് അഥോ ദാനം പിതൄണാം ചൈവ തര്പണമ് സര്വം തദ് അക്ഷയം ജ്ഞേയം ശിവസ്യ വചനം യഥാ
അവിടെയുള്ള തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം, ദാനം, പിതൃകർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയൊക്കെ ശിവൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അക്ഷയഫലമുള്ളവയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
യസ് ത്വ് ഇദം ശൃണുയാന് നിത്യം സ്മരേദ് അപി പഠേത് തഥാ ആഖ്യാനം മാതൃതീര്ഥാനാമ് ആയുഷ്മാന് സ സുഖീ ഭവേത്
അമ്മമാരുടെ തീർത്ഥങ്ങളേക്കുറിച്ചുള്ള ഈ കഥ ആരെങ്കിലും ദിവസേന കേൾക്കുകയോ ഓർക്കുകയോ വായിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ ദീർഘായുസ്സും സന്തോഷവും നേടും.
ഇദമ് അപ്യ് അപരം തീര്ഥം ദേവാനാമ് അപി ദുര്ലഭമ് ബ്രഹ്മതീര്ഥമ് ഇതി ഖ്യാതം ഭുക്തിമുക്തിപ്രദം നൃണാമ്
ഇവിടെ മറ്റൊരു തീർത്ഥവും ഉണ്ട്, ദേവന്മാർക്കു പോലും പ്രാപിക്കാനാവാത്തത്. അതാണ് ബ്രഹ്മതീർത്ഥം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നത്; മനുഷ്യർക്കു ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന സ്ഥലം.
സ്ഥിതേഷു ദേവസൈന്യേഷു പ്രവിഷ്ടേഷു രസാതലമ് ദൈത്യേഷു ച മുനിശ്രേഷ്ഠ തഥാ മാതൃഷു താന് അനു
ദേവസൈന്യം നിലനിൽക്കുമ്പോഴും, ദാനവന്മാർ ഭൂമിയിലേക്ക് കടക്കുമ്പോഴും, മഹർഷിയേ, അമ്മമാരും അവരെ പിന്തുടർന്നു.
മദീയം പഞ്ചമം വക്ത്രം ഗര്ദഭാകൃതി ഭീഷണമ് തദ് വക്ത്രം ദേവസൈന്യേഷു മയി തിഷ്ഠത്യ് ഉവാച ഹ
എന്റെ അഞ്ചാമത്തെ വായ്, ഭയങ്കരമായ കഴുതയുടെ രൂപത്തിൽ, ദേവസൈന്യത്തിനിടയിൽ ഞാൻ നില്ക്കുമ്പോൾ സംസാരിച്ചു.
ഹേ ദൈത്യാഃ കിം പലായന്തേ ന ഭയം വോ ഽസ്തു സത്വരമ് ആഗച്ഛന്തു സുരാന് സര്വാന് ഭക്ഷയിഷ്യേ ക്ഷണാദ് ഇതി
ദാനവരേ, നിങ്ങൾ എന്തിന് ഓടുന്നു? നിങ്ങൾക്ക് ഭയമൊന്നുമില്ല. വേഗം വരൂ; ഞാൻ ദേവന്മാരെ ഒറ്റനിമിഷത്തിൽ ഉണ്ണും!
നിവാരയന്തം മാമ് ഏവം ഭക്ഷണായോദ്യതം തഥാ തം ദൃഷ്ട്വാ വിബുധാഃ സര്വേ വിത്രസ്താ വിഷ്ണുമ് അബ്രുവന്
എന്നെ അങ്ങനെ ദേവന്മാരെ ഉണ്ണാൻ തയ്യാറായി തടയുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, എല്ലാ ദേവന്മാരും ഭയന്ന് വിഷ്ണുവിനോട് പറഞ്ഞു.
ത്രാഹി വിഷ്ണോ ജഗന്നാഥ ബ്രഹ്മണോ ഽസ്യ മുഖം ലുന ചക്രധൃഗ് വിബുധാന് ആഹ ച്ഛേദ്മി ചക്രേണ വൈ ശിരഃ
വിഷ്ണുവേ, ലോകനാഥാ, ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കൂ! ഇത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായാണ്. ചക്രധാരിയായ ദേവനേ, ഞങ്ങൾ അതിന്റെ തല ചക്രംകൊണ്ട് വെട്ടും എന്നു പറഞ്ഞു.
കിം തു തച് ഛിന്നമ് ഏവേദം സംഹരേത് സചരാചരമ് മന്ത്രം ബ്രൂമോ ഽത്ര വിബുധാഃ ശ്രൂയതാം സര്വമ് ഏവ ഹി
പക്ഷേ, ആ തല വെട്ടിയാൽ, അതെല്ലാം ചതുര്ജീവികളെയും അകജങ്ങളെയും ഉണ്ണും. ദേവന്മാരേ, നമുക്ക് ഇവിടെ ഒരു മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കാം; എല്ലാം ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
ത്രിനേത്രഃ കശിരശ് ഛേത്താ സ ച ധത്തേ ന സംശയഃ മയാ ച ശംഭുഃ സര്വൈശ് ച സ്തുതഃ പ്രോക്തസ് തഥൈവ ച
മൂന്നു കണ്ണുള്ളവൻ കഴുതയുടെ തല വെട്ടും, അതും അവൻ തന്നെ ചുമക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഞാൻ ശംഭുവാണ്; എല്ലാവരും എന്നെ ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കുകയും വിളിക്കുകയും ചെയ്തു.
യാഗഃ ക്ഷണീ ദൃഷ്ടഫലേ ഽസമര്ഥഃ സ നൈവ കര്തുഃ ഫലതീതി മത്വാ ഫലസ്യ ദാനേ പ്രതിഭൂര് ജടീതി നിശ്ചിത്യ ലോകഃ പ്രതികര്മ യാതഃ
ക്ഷണികമായ യാഗം, ഉടൻ ഫലം കാണുന്നവ, യജമാനനു ഫലപ്രദമല്ല. അതിനാൽ ഫലം ലഭിക്കില്ലെന്ന് കരുതി, ജടിയാണ് ഫലത്തിന് ഉത്തരവാദി എന്നു ഉറപ്പിച്ച്, ലോകം മറ്റു കർമങ്ങളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞു.
തതഃ സുരേശഃ സംതുഷ്ടോ ദേവാനാം കാര്യസിദ്ധയേ ലോകാനാമ് ഉപകാരാര്ഥം തഥേത്യ് ആഹ സുരാന് പ്രതി
അതിനുശേഷം ദേവേന്ദ്രൻ സന്തോഷത്തോടെ, ദേവന്മാരുടെ ലക്ഷ്യം സാധിക്കാനും ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനും വേണ്ടി, 'അങ്ങനെയാകട്ടെ' എന്ന് ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു.
തദ്വക്ത്രം പാപരൂപം യദ് ഭീഷണം ലോമഹര്ഷണമ് നികൃത്യ നഖശസ്ത്രൈശ് ച ക്വ സ്ഥാപ്യം ചേത്യ് അഥാബ്രവീത്
അത് ഭയാനകവും രോമാഞ്ചം വരുത്തുന്നതുമായ പാപസ്വരൂപമായ മുഖം, നഖങ്ങളും ആയുധങ്ങളും കൊണ്ട് വേർതിരിച്ചതിനുശേഷം, 'ഇത് എവിടെ വയ്ക്കണം?' എന്നു അവർ ചോദിച്ചു.
തത്രേലാ വിബുധാന് ആഹ നാഹം വോഢും ശിരഃ ക്ഷമാ രസാതലമ് അഥോ യാസ്യേ ഉദധിശ് ചാപ്യ് അഥാബ്രവീത്
അപ്പോൾ എലാ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഈ തല വഹിക്കാൻ കഴിയില്ല; ഞാൻ പാതാളത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.' അതിനുശേഷം സമുദ്രവും സംസാരിച്ചു.
ശോഷം യാസ്യേ ക്ഷണാദ് ഏവ പുനശ് ചോചുഃ ശിവം സുരാഃ ത്വയൈവൈതദ് ബ്രഹ്മശിരോ ധാര്യം ലോകാനുകമ്പയാ
'ഞാൻ ഉടനെ ഉണങ്ങിപ്പോകും' എന്ന് സമുദ്രം പറഞ്ഞു. വീണ്ടും ദേവന്മാർ ശിവനോട് പറഞ്ഞു: 'ലോകങ്ങളോടുള്ള കരുണകൊണ്ട് ഈ ബ്രഹ്മാവിന്റെ തല നീയേ വഹിക്കണം.'
അച്ഛേദേ ജഗതാം നാശശ് ഛേദേ ദോഷശ് ച താദൃശഃ ഏവം വിമൃശ്യ സോമേശോ ദധാര കശിരസ് തദാ
അത് വെട്ടിയാൽ ലോകങ്ങൾ നശിക്കും; വെട്ടാതിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ അത്തരമൊരു ദോഷം ഉണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ ആലോചിച്ച ശേഷം, സോമയുടെ നാഥൻ ആ തല വഹിച്ചു.
തദ് ദൃഷ്ട്വാ ദുഷ്കരം കര്മ ഗൌതമീം പ്രാപ്യ പാവനീമ് അസ്തുവഞ് ജഗതാമ് ഈശം പ്രണയാദ് ഭക്തിതഃ സുരാഃ
അത്രേ ആ ദുഷ്കരമായ പ്രവൃത്തി കണ്ട ദേവന്മാർ, പാവനമായ ഗൗതമീ നദിയിലേയ്ക്ക് എത്തി, ലോകങ്ങളുടെ ഇശ്വരനെ സ്നേഹത്തോടും ഭക്തിയോടും കൂടി സ്തുതിച്ചു.
ദേവേഷ്വ് അമിത്രം കശിരോ ഽതിഭീമം താന് ഭക്ഷണായോപഗതം നികൃത്യ നഖാഗ്രസൂച്യാ ശകലേന്ദുമൌലിസ് ത്യാഗേ ഽപി ദോഷാത് കൃപയാനുധത്തേ
ദേവന്മാരിൽ, അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ തല അവരെ തിന്നാൻ സമീപിച്ചപ്പോൾ, ചന്ദ്രകിരീടൻ തന്റെ നഖത്തിന്റെ അഗ്രം കൊണ്ട് അതിനെ വേർതിരിച്ചു; ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിൽ ദോഷം ഉണ്ടെങ്കിലും, കരുണകൊണ്ട് അതിനെ വഹിച്ചു.
തത്ര തേ വിബുധാഃ സര്വേ സ്ഥിതാ യേ ബ്രഹ്മണോ ഽന്തികേ തുഷ്ടുവുര് വിബുധേശാനം കര്മ ദൃഷ്ട്വാതിദൈവതമ്
അവിടെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ സമീപത്തുണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും ആ അതിദൈവികമായ പ്രവൃത്തി കണ്ടു ദേവന്മാരുടെ ഇശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു.
തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥം ബ്രഹ്മതീര്ഥമ് ഇതി ശ്രുതമ് അദ്യാപി ബ്രഹ്മണോ രൂപം ചതുര്മുഖമ് അവസ്ഥിതമ്
അന്നുമുതൽ ആ തീർത്ഥം 'ബ്രഹ്മതീർഥം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു; ഇന്നും ബ്രഹ്മാവിന്റെ നാലുമുഖ രൂപം അവിടെ നിലനിൽക്കുന്നു.