താം ഗച്ഛന്തീം നൃപഗൃഹം നിത്യമ് ഏവ സരസ്വതീമ് സരസ്വന്തം തതോ ലക്ഷ്മ ജ്ഞാത്വാന്യേഷു തഥാ കൃതമ്
ശരസ്വതി എല്ലായ്പ്പോഴും രാജാവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോകുന്നതു കൊണ്ടാണ്, ലക്ഷ്മാ, ശരസ്വന്ത് എന്ന പേര് അവനു ലഭിച്ചത്.
തസ്യൈ ദദാവ് അഹം ശാപം ഭൂയാ ഇതി മഹാനദീ മച്ഛാപഭീതാ വാഗീശാ പ്രാഗാദ് ദേവീം ച ഗൌതമീമ്
ഞാൻ അവളെ ശപിച്ചു: 'നീ വീണ്ടും മഹാനദിയായി മാറുക.' എന്റെ ശാപം ഭയന്ന് വാഗ്ദേവി കിഴക്കോട്ട് പോയി, അവൾ ഗൗതമിയായായി.
കമണ്ഡലുഭവാം പൂതാം മാതരം ലോകപാവനീമ് താപത്രയോപശമനീമ് ഐഹികാമുഷ്മികപ്രദാമ്
കമണ്ഡലുവിൽ നിന്ന് ജനിച്ച, വിശുദ്ധിയും ലോകങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുമായ, മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ അകറ്റുന്നതുമായ, ഇഹലോകവും പരലോകവും നൽകുന്നതുമായ അമ്മയാണ് അവൾ.
സാ ഗത്വാ ഗൌതമീം ദേവീം പ്രാഹ മച്ഛാപമ് ആദിതഃ ഗങ്ഗാപി മാമ് ഉവാചേദം വിശാപാം കര്തുമ് അര്ഹസി
അവൾ ഗൗതമി ദേവിയുടെ അടുത്ത് പോയി എന്റെ ശാപം ആദ്യം മുതൽ പറഞ്ഞു. ഗംഗയും എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'നീ ഈ ശാപം നീക്കണം.'
ന യുക്തം യത് സരസ്വത്യാഃ ശാപം ത്വം ദത്തവാന് അസി സ്ത്രീണാമ് ഏഷ സ്വഭാവോ വൈ പുംസ്കാമാ യോഷിതോ യതഃ
'ശരസ്വതിക്ക് നീ ശാപം നൽകിയത് ശരിയല്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് പുരുഷന്മാരോടുള്ള ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണ്.'
സ്വഭാവചപലാ ബ്രഹ്മന് യോഷിതഃ സകലാ അപി ത്വം കഥം തു ന ജാനീഷേ ജഗത്സ്രഷ്ടാമ്ബുജാസന
'ബ്രഹ്മാ, സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ചഞ്ചലതയുണ്ട്. ലോകസ്രഷ്ടാവായ കമലാസന, നീ ഇതറിയുന്നില്ലേ?'
വിഡമ്ബയതി കം വാ ന കാമോ വാപി സ്വഭാവതഃ തതോ വിശാപമ് അവദം ദൃശ്യാപി സ്യാത് സരസ്വതീ
'സ്വാഭാവികമായുള്ള ആഗ്രഹം ആരെയും വഞ്ചിക്കാറുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പറഞ്ഞു: ശരസ്വതി ദൃശ്യയാകട്ടെ.'
തസ്മാച് ഛാപാന് നദീ മര്ത്യേ ദൃശ്യാദൃശ്യാ സരസ്വതീ യത്രൈഷാ സംഗതാ ദേവീ ഗങ്ഗായാം ശാപവിഹ്വലാ
അതിനാൽ, ശാപം മൂലം ശരസ്വതി മനുഷ്യലോകത്ത് ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമാണ്. ശാപബാധയാൽ ദേവിയായ അവൾ ഗംഗയിൽ ചേർന്നിടത്താണ്—
തത്ര പ്രായാന് നൃപവരോ ധാര്മികഃ സ പുരൂരവാഃ തപസ് തപ്ത്വാ സമാരാധ്യ ദേവം സിദ്ധേശ്വരം ഹരമ്
അവിടെ ധാർമ്മികനായ രാജാവ് പുരൂരവൻ പോയി, കഠിനതപം ചെയ്തു, സിദ്ധനായ ഹരനെ ആരാധിച്ചു.
സര്വാന് കാമാന് അഥാവാപ ഗങ്ഗായാശ് ച പ്രസാദതഃ തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥം പുരൂരവസമ് ഉച്യതേ
ഗംഗയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടി. അതിനുശേഷം ആ തീർത്ഥം പുരൂരവസം എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.
സരസ്വതീസംഗമം ച ബ്രഹ്മതീര്ഥം തദ് ഉച്യതേ സിദ്ധേശ്വരോ യത്ര ദേവഃ സര്വകാമപ്രദം തു തത്
സരസ്വതിയുടെ സംഗമം ബ്രഹ്മതീർഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെ സിദ്ധേശ്വരൻ വസിക്കുന്നു; ആ സ്ഥലം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നു.
സാവിത്രീ ചൈവ ഗായത്രീ ശ്രദ്ധാ മേധാ സരസ്വതീ ഏതാനി പഞ്ച തീര്ഥാനി പുണ്യാനി മുനയോ വിദുഃ
സാവിത്രി, ഗായത്രി, ശ്രദ്ദ, മെഡ, സരസ്വതി — ഈ അഞ്ചു പുണ്യതീർത്ഥങ്ങൾ മഹർഷിമാർ വിശുദ്ധമെന്നു അറിയുന്നു.
തത്ര സ്നാത്വാ തു പീത്വാ തു മുച്യതേ സര്വകല്മഷാത് സാവിത്രീ ചൈവ ഗായത്രീ ശ്രദ്ധാ മേധാ സരസ്വതീ
അവിടെ കുളിച്ചും വെള്ളം കുടിച്ചും ചെയ്താൽ എല്ലാ പാപങ്ങളും നീങ്ങും; സാവിത്രി, ഗായത്രി, ശ്രദ്ദ, മെഡ, സരസ്വതി.
ഏതാ മമ സുതാ ജ്യേഷ്ഠാ ധര്മസംസ്ഥാനഹേതവഃ സര്വാസാമ് ഉത്തമാം കാംചിന് നിര്മമേ ലോകസുന്ദരീമ്
ഇവരാണ് എന്റെ മൂത്ത പുത്രിമാർ, ധർമ്മം നിലനിൽക്കാൻ സൃഷ്ടിച്ചവർ. അവരിൽ ഒരുത്തിയെ ഞാൻ ലോകസുന്ദരിയായി ഉന്നതയാക്കി സൃഷ്ടിച്ചു.
താം ദൃഷ്ട്വാ വികൃതാ ബുദ്ധിര് മമാസീന് മുനിസത്തമ ഗൃഹ്യമാണാ മയാ ബാലാ സാ മാം ദൃഷ്ട്വാ പലായിതാ
അവളെ കണ്ടപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് അശാന്തമായി, മഹർഷിയേ. ഞാൻ ആ ബാലയെ പിടിക്കാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോൾ, അവൾ എന്നെ കണ്ടു ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു.
മൃഗീഭൂതാ തു സാ ബാലാ മൃഗോ ഽഹമ് അഭവം തദാ മൃഗവ്യാധോ ഽഭവച് ഛംഭുര് ധര്മസംരക്ഷണായ ച
ആ ബാല മൃഗിയായി മാറി, ഞാൻ അപ്പോൾ മൃഗമായി. ശംഭു ധർമ്മം രക്ഷിക്കാൻ വേട്ടക്കാരനായി.
താ മദ്ഭീതാഃ പഞ്ച സുതാ ഗങ്ഗാമ് ഈയുര് മഹാനദീമ് തതോ മഹേശ്വരഃ പ്രായാദ് ധര്മസംരക്ഷണായ സഃ
എന്നെ ഭയന്ന് എന്റെ അഞ്ചു പുത്രിമാർ മഹാനദിയായ ഗംഗയിലേക്കു പോയി. പിന്നെ മഹേശ്വരൻ ധർമ്മം രക്ഷിക്കാൻ പുറപ്പെട്ടു.
ധനുര് ഗൃഹീത്വാ സശരമ് ഈശോ ഽപി മൃഗരൂപിണമ് മാമ് ഉവാച വധിഷ്യേ ത്വാം മൃഗവ്യാധസ് തദാ ഹരഃ
വില്ലും അമ്പും എടുത്ത്, ഈശ്വരൻ മൃഗമായ എന്നെ നോക്കി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും' എന്ന് ഹരൻ, വേട്ടക്കാരൻ, പറഞ്ഞു.
തത്കര്മണോ നിവൃത്തോ ഽഹം പ്രാദാം കന്യാം വിവസ്വതേ സാവിത്ര്യാദ്യാഃ പഞ്ച സുതാ നദീരൂപേണ സംഗതാഃ
ആ പ്രവർത്തനം ഞാൻ നിർത്തി, ആ കന്യയെ വിവസ്വാനെക്ക് നൽകി. സാവിത്രി മുതലായ അഞ്ചു പുത്രിമാർ നദികളായി ഒന്നിച്ചു ചേർന്നു.
താ ആഗതാഃ പുനശ് ചാപി സ്വര്ഗം ലോകം മമാന്തികമ് യത്ര താഃ സംഗതാ ദേവ്യാ പഞ്ച തീര്ഥാനി നാരദ
അവൾമാർ വീണ്ടും സ്വർഗ്ഗലോകത്തേക്ക്, എന്റെ അടുക്കൽ എത്തി. അവിടെയാണ് ആ ദേവികൾ ഒന്നിച്ചിരിക്കുന്ന അഞ്ചു തീർത്ഥങ്ങൾ, നാരദാ.
സംഗതാനി ച പുണ്യാനി പഞ്ച നദ്യഃ സരസ്വതീ തേഷു സ്നാനം തഥാ ദാനം യത് കിംചിത് കുരുതേ നരഃ
അഞ്ചു നദികൾ, സരസ്വതി ഉൾപ്പെടെ, വിശുദ്ധമാണ്. അവിടെ മനുഷ്യൻ കുളിച്ചാലോ, ദാനം ചെയ്താലോ, എന്ത് ചെയ്താലും,
സര്വകാമപ്രദം തത് സ്യാന് നൈഷ്കര്മ്യാന് മുക്തിദം സ്മൃതമ് തത്രാഭവന് മൃഗവ്യാധം തീര്ഥം സര്വാര്ഥദം നൃണാമ് സ്വര്ഗമോക്ഷഫലം ചാന്യദ് ബ്രഹ്മതീര്ഥഫലം സ്മൃതമ്
ആ സ്ഥലം എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നു; അഹങ്കാരമില്ലാതെ പ്രവർത്തിച്ചാൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും എന്നും പറയുന്നു. അവിടെ വേട്ടക്കാരൻ എന്ന തീർത്ഥം എല്ലാ ഉദ്ദേശങ്ങൾക്കും ഫലപ്രദമാണ്. മറ്റൊന്ന് സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന ബ്രഹ്മതീർഥം എന്നും പറയുന്നു.
ശമീതീര്ഥമ് ഇതി ഖ്യാതം സര്വപാപോപശാന്തിദമ് തസ്യാഖ്യാനം പ്രവക്ഷ്യാമി ശൃണു യത്നേന നാരദ
ശമിതീർഥം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ഈ സ്ഥലം എല്ലാ പാപങ്ങളും അകറ്റുന്നു. അതിന്റെ കഥ ഞാൻ പറയാം, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു, നാരദാ.
ആസീത് പ്രിയവ്രതോ നാമ ക്ഷത്രിയോ ജയതാം വരഃ ഗൌതമ്യാ ദക്ഷിണേ തീരേ ദീക്ഷാം ചക്രേ പുരോധസാ
പ്രിയവ്രതൻ എന്ന രാജാവുണ്ടായിരുന്നു, ജയത്തിൽ ഏറ്റവും മുൻപുള്ളവൻ. ഗൗതമിയുടെ തെക്കേ കരയിൽ തന്റെ പുരോഹിതനോടൊപ്പം ദീക്ഷയെടുത്തു.
ഹയമേധ ഉപക്രാന്തേ ഋത്വിഗ്ഭിര് ഋഷിഭിര് വൃതേ തസ്യ രാജ്ഞോ മഹാബാഹോര് വസിഷ്ഠസ് തു പുരോഹിതഃ
അശ്വമേധയാഗം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ, ഋത്വിക്മാരും ഋഷിമാരും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. ആ മഹാബാഹുവായ രാജാവിന് വസിഷ്ഠൻ പുരോഹിതനായിരുന്നു.
തദ്യജ്ഞവാടമ് അഗമദ് ദാനവോ ഽഥ ഹിരണ്യകഃ തം ദാനവമ് അഭിപ്രേക്ഷ്യ ദേവാസ് ത്വ് ഇന്ദ്രപുരോഗമാഃ
അപ്പോൾ ഹിരണ്യക എന്ന ദാനവൻ യാഗശാലയിൽ എത്തി. ആ ദാനവനെ കണ്ടു ദേവന്മാർ, ഇന്ദ്രൻ മുന്നിൽ നിന്ന്,
ഭീതാഃ കേചിദ് ദിവം ജഗ്മുര് ഹവ്യവാട് ശമിമ് ആവിശത് അശ്വത്ഥം വിഷ്ണുര് അഗമദ് ഭാനുര് അര്കം വടം ശിവഃ
ഭയന്ന് ചിലർ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി; ഹവ്യവാട് ശമി വൃക്ഷത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; വിഷ്ണു അശ്വത്ത്വിൽ, സൂര്യൻ അർക്കയിൽ, ശിവൻ വടവൃക്ഷത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.
സോമഃ പലാശമ് അഗമദ് ഗങ്ഗാമ്ഭോ ഹവ്യവാഹനഃ അശ്വിനൌ തു ഹയം ഗൃഹ്യ വായസോ ഽഭൂദ് യമഃ സ്വയമ്
സോമൻ പലാശത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു, ഹവ്യവാട് ഗംഗയുടെ വെള്ളത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അശ്വിനികൾ കുതിരയെ എടുത്ത് വായുവായി, യമൻ തന്നെ കാക്കയായി.
ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ തത്ര വസിഷ്ഠോ ഭഗവാന് ഋഷിഃ യഷ്ടിമ് ആദായ ദൈതേയാന് ന്യവാരയദ് അഥാജ്ഞയാ
അതിനിടയിൽ മഹർഷിയായ വസിഷ്ഠൻ തന്റെ ദണ്ഡം എടുത്ത് ദൈത്യന്മാരെ തന്റെ ആജ്ഞയാൽ തടഞ്ഞു.
തതഃ പ്രവൃത്തഃ പുനര് ഏവ യജ്ഞോ ദൈത്യോ ഗതഃ സ്വേന ബലേന യുക്തഃ ഇമാനി തീര്ഥാനി തതഃ ശുഭാനി ദശാശ്വമേധസ്യ ഫലാനി ദദ്യുഃ
അതിനുശേഷം യാഗം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു; ദൈത്യൻ തന്റെ ശക്തിയിൽ തോറ്റു പോയി. അതിനുശേഷം ഈ തീർത്ഥങ്ങൾ പത്തു അശ്വമേധ യാഗഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു.