സത്ത്വാദിയോഗസ് ത്രിവിധോ ഽപി യസ്യ ശക്രാദിഭിര് വക്തുമ് അശക്യ ഏവ വിചിത്രവൃത്തിം പരിചിന്ത്യ സോമം സുഖീ സദാ ദാനപരോ വരേണ്യഃ
സത്ത്വം മുതലായ ഗുണങ്ങളുടെ മൂന്നുവിധ ഐക്യത്തെ ഇന്ദ്രനും മറ്റുള്ള ദേവന്മാർക്കും വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അത്ഭുതകരമായ പ്രവർത്തികൾ ചിന്തിച്ചാൽ, നീ എപ്പോഴും സന്തോഷവാനും ദാനശീലനും ഉത്തമനുമാണ്, സോമനെപ്പോലെ.
ഇത്യാദിസ്തുതിഭിര് ദേവഃ സ്തുതോ ഗൌരീപതിഃ ശിവഃ പ്രസന്നോ ഹ്യ് അദദാച് ഛംഭുഃ കശ്യപായ വരാന് ബഹൂന്
ഇങ്ങനെ മറ്റു സ്തുതികളാലും ഗൗരിപതിയായ ശിവൻ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, സന്തോഷത്തോടെ ശംഭു കശ്യപനു അനേകം വരങ്ങൾ നൽകി.
ഭാര്യാര്ഥിനം തു തം പ്രാഹ സ്യാതാം ഭാര്യേ ഉഭേ തു തേ നദീസ്വരൂപേ പത്ന്യൌ യേ ഗങ്ഗാം പ്രാപ്യ സരിദ്വരാമ്
ഭാര്യകൾക്കായി പ്രാർത്ഥിച്ച കശ്യപനോട്, 'നദിരൂപത്തിൽ ഇരുവരും നിന്റെ ഭാര്യമാരാകും; ഗംഗയെ, അതായത് നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ അവളെ പ്രാപിച്ചവരാണ് അവർ,' എന്നു പറഞ്ഞു.
തത്സംഗമനമാത്രേണ താഭ്യാം ഭൂയാത് സ്വകം വപുഃ തേ ഗര്ഭിണ്യൌ പുനര് ജാതേ ഗങ്ഗായാശ് ച പ്രസാദതഃ
അവരുമായി സംഗമിച്ചാൽ മാത്രം നിന്റെ ശരീരം പുനഃപ്രാപിക്കും; ഗംഗയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ഇരുവരും വീണ്ടും ഗർഭിണികളാകും.
തതഃ പ്രജാപതിഃ പ്രീതോ ഭാര്യേ പ്രാപ്യ മഹാമനാഃ ആഹ്വയാമ് ആസ താന് വിപ്രാന് ഗൌതമീതീരമ് ആശ്രിതാന്
അതിനുശേഷം, സന്തോഷത്തോടെ ഭാര്യമാർ ലഭിച്ച പ്രജാപതി, ഗൗതമീയുടെ തീരത്ത് പാർക്കുന്ന മഹർഷിമാരെ വിളിച്ചു.
സീമന്തോന്നയനം ചക്രേ താഭ്യാം പ്രീതഃ പ്രജാപതിഃ ബ്രാഹ്മണാന് പൂജയാമ് ആസ വിധിദൃഷ്ടേന കര്മണാ
സന്തോഷത്തോടെ പ്രജാപതി ഇരുവർക്കും സീമന്തം നടത്തി, ആചാരപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആദരിച്ചു.
ഭുക്തവത്സ്വ് അഥ വിപ്രേഷു കശ്യപസ്യാഥ മന്ദിരേ ഭര്തൃസമീപോപവിഷ്ടാ കദ്രൂര് വിപ്രാന് നിരീക്ഷ്യ ച
ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിന് ശേഷം, കശ്യപന്റെ വീട്ടിൽ ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തിരുന്ന് കദ്രു ബ്രാഹ്മണന്മാരെ നോക്കി.
തതഃ കദ്രൂര് ഋഷീന് അക്ഷ്ണാ പ്രാഹസത് തേ ച ചുക്ഷുഭുഃ യേനാക്ഷ്ണാ ഹസിതാ പാപേ ഭജ്യതാം തേ ഽക്ഷി പാപവത്
അപ്പോൾ കദ്രു തന്റെ കണ്ണുകൊണ്ട് മഹർഷിമാരെ നോക്കി ചിരിച്ചു; അതോടെ അവർ അസ്വസ്ഥരായി. 'പാപിനി, നീ കണ്ണുകൊണ്ട് ചിരിച്ചതിനാൽ, നിന്റെ കണ്ണിന് പാപികളുടെ വിധി വരട്ടെ,' എന്നു അവർ പറഞ്ഞു.
കാണാഭവത് തതഃ കദ്രൂഃ സര്പമാതേതി യോച്യതേ തതഃ പ്രസാദയാമ് ആസ കശ്യപോ ഭഗവാന് ഋഷീന്
അതിനുശേഷം കദ്രു കാഴ്ചക്കുറവുള്ളവളായി; അതുകൊണ്ടാണ് അവളെ സർപ്പങ്ങളുടെ അമ്മ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. പിന്നെ കശ്യപൻ മഹർഷിമാരെ മനസ്സിലാക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
തതഃ പ്രസന്നാസ് തേ പ്രോചുര് ഗൌതമീ സരിതാം വരാ അപരാധസഹസ്രേഭ്യോ രക്ഷിഷ്യതി ച സേവനാത്
പിന്നീട് സന്തോഷപ്പെട്ട അവർ പറഞ്ഞു: 'നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗൗതമിയെ സേവിച്ചാൽ, ആയിരക്കണക്കിന് പാപങ്ങളിൽ നിന്നു അവൾ രക്ഷപ്പെടും.'
ഭാര്യാന്വിതസ് തഥാ ചക്രേ കശ്യപോ മുനിസത്തമഃ തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥമ് ഉഭയോഃ സംഗമം വിദുഃ സര്വപാപപ്രശമനം സര്വക്രതുഫലപ്രദമ്
ഭാര്യകളോടൊപ്പം മഹർഷി കശ്യപൻ അങ്ങനെ ചെയ്തു. അന്നുമുതൽ, ആ തീർഥം ഇരുവരുടെയും സംഗമം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതു സർവ്വപാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും സർവ്വയാഗഫലങ്ങൾ നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു.
പുരൂരവസമ് ആഖ്യാതം തീര്ഥം വേദവിദോ വിദുഃ സ്മരണാദ് ഏവ പാപാനാം നാശനം കിം തു ദര്ശനാത്
പുരൂരവസെന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആ തീർഥം വേദജ്ഞന്മാർക്ക് അറിയാമാണ്; അതിനെ ഓർത്താൽ പോലും പാപങ്ങൾ നശിക്കും, കാണുമ്പോൾ അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ഫലം ലഭിക്കും.
പുരൂരവാ ബ്രഹ്മസദഃ പ്രാപ്യ തത്ര സരസ്വതീമ് യദൃച്ഛയാ ദേവനദീം ഹസന്തീം ബ്രഹ്മണോ ഽന്തികേ താം ദൃഷ്ട്വാ രൂപസംപന്നാമ് ഉര്വശീം പ്രാഹ ഭൂപതിഃ
പുരൂരവൻ ബ്രഹ്മയുടെ സഭയിൽ എത്തി. അവിടെ ദേവനദിയായ ശരസ്വതിയെ, ബ്രഹ്മയുടെ അടുത്ത് നിൽക്കുമ്പോൾ ചിരിക്കുന്നതായി കണ്ടു. അവളെ അത്യന്തം മനോഹരിയായി കണ്ട രാജാവു ഉർവശിയോട് പറഞ്ഞു.
കേയം രൂപവതീ സാധ്വീ സ്ഥിതേയം ബ്രഹ്മണോ ഽന്തികേ സര്വാസാമ് ഉത്തമാ യോഷിദ് ദീപയന്തീ സഭാമ് ഇമാമ്
ബ്രഹ്മയുടെ അടുത്ത് നിൽക്കുന്ന ഈ സുന്ദരിയും സദാചാരവതിയുമായ സ്ത്രീ ആരാണ്? ഇവിടെയുള്ള എല്ലാ സ്ത്രീകളിലും ഇവൾ ഉജ്ജ്വലമായി ഈ സഭയെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.
ഉര്വശീ പ്രാഹ രാജാനമ് ഇയം ദേവനദീ ശുഭാ സരസ്വതീ ബ്രഹ്മസുതാ നിത്യമ് ഏതി ച യാതി ച തച് ഛ്രുത്വാ വിസ്മിതോ രാജാ ആനയേമാം മമാന്തികമ്
ഉർവശി രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'ഇവൾ ദൈവനദിയായ ശരസ്വതിയാണ്, ബ്രഹ്മയുടെ മകളാണ്. അവൾ ഇവിടെ എല്ലായ്പ്പോഴും വരികയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു.' ഇത് കേട്ട രാജാവു അത്ഭുതപ്പെട്ടു: 'അവളെ എന്റെ അടുത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരിക.'
ഉര്വശീ പുനര് അപ്യ് ആഹ രാജാനം ഭൂരിദക്ഷിണമ്
ഉർവശി വീണ്ടും ദാനശീലനായ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
ആനീയതേ മഹാരാജ തസ്യാഃ സര്വം നിവേദ്യ ച
'മഹാരാജാവേ, അവളെ കൊണ്ടുവരും, അവളെക്കുറിച്ചുള്ള എല്ലാം അവൾക്കു അറിയിക്കും.'
തതസ് താം പ്രാഹിണോത് തത്ര രാജാ പ്രീത്യാ തദോര്വശീമ് സാ ഗത്വാ രാജവചനം ന്യവേദയദ് അഥോര്വശീ
അതിനുശേഷം സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് ഉർവശിയെ അവിടേക്ക് അയച്ചു. അവൾ പോയി രാജാവിന്റെ സന്ദേശം ശരസ്വതിക്ക് അറിയിച്ചു.
സരസ്വത്യ് അപി തന് മേനേ ഉര്വശ്യാ യന് നിവേദിതമ് സാ തഥേതി പ്രതിജ്ഞായ പ്രായാദ് യത്ര പുരൂരവാഃ
ഉർവശി പറഞ്ഞതെല്ലാം ശരസ്വതി അംഗീകരിച്ചു. അതിന് സമ്മതം പറഞ്ഞ് അവൾ പുരൂരവന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി.
സരസ്വത്യാസ് തതസ് തീരേ സ രേമേ ബഹുലാഃ സമാഃ സരസ്വാന് അഭവത് പുത്രോ യസ്യ പുത്രോ ബൃഹദ്രഥഃ
ശരസ്വതിയുടെ തീരത്ത് പുരൂരവൻ അനേകം വർഷങ്ങൾ താമസിച്ചു. അവനു ശരസ്വന്ത് എന്ന മകൻ ജനിച്ചു. ശരസ്വന്തിന്റെ മകൻ ബൃഹദ്രഥൻ ആയിരുന്നു.
താം ഗച്ഛന്തീം നൃപഗൃഹം നിത്യമ് ഏവ സരസ്വതീമ് സരസ്വന്തം തതോ ലക്ഷ്മ ജ്ഞാത്വാന്യേഷു തഥാ കൃതമ്
ശരസ്വതി എല്ലായ്പ്പോഴും രാജാവിന്റെ വീട്ടിലേക്ക് പോകുന്നതു കൊണ്ടാണ്, ലക്ഷ്മാ, ശരസ്വന്ത് എന്ന പേര് അവനു ലഭിച്ചത്.
തസ്യൈ ദദാവ് അഹം ശാപം ഭൂയാ ഇതി മഹാനദീ മച്ഛാപഭീതാ വാഗീശാ പ്രാഗാദ് ദേവീം ച ഗൌതമീമ്
ഞാൻ അവളെ ശപിച്ചു: 'നീ വീണ്ടും മഹാനദിയായി മാറുക.' എന്റെ ശാപം ഭയന്ന് വാഗ്ദേവി കിഴക്കോട്ട് പോയി, അവൾ ഗൗതമിയായായി.
കമണ്ഡലുഭവാം പൂതാം മാതരം ലോകപാവനീമ് താപത്രയോപശമനീമ് ഐഹികാമുഷ്മികപ്രദാമ്
കമണ്ഡലുവിൽ നിന്ന് ജനിച്ച, വിശുദ്ധിയും ലോകങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുമായ, മൂന്ന് തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ അകറ്റുന്നതുമായ, ഇഹലോകവും പരലോകവും നൽകുന്നതുമായ അമ്മയാണ് അവൾ.
സാ ഗത്വാ ഗൌതമീം ദേവീം പ്രാഹ മച്ഛാപമ് ആദിതഃ ഗങ്ഗാപി മാമ് ഉവാചേദം വിശാപാം കര്തുമ് അര്ഹസി
അവൾ ഗൗതമി ദേവിയുടെ അടുത്ത് പോയി എന്റെ ശാപം ആദ്യം മുതൽ പറഞ്ഞു. ഗംഗയും എന്നോട് പറഞ്ഞു: 'നീ ഈ ശാപം നീക്കണം.'
ന യുക്തം യത് സരസ്വത്യാഃ ശാപം ത്വം ദത്തവാന് അസി സ്ത്രീണാമ് ഏഷ സ്വഭാവോ വൈ പുംസ്കാമാ യോഷിതോ യതഃ
'ശരസ്വതിക്ക് നീ ശാപം നൽകിയത് ശരിയല്ല. സ്ത്രീകൾക്ക് പുരുഷന്മാരോടുള്ള ആഗ്രഹം സ്വാഭാവികമാണ്.'
സ്വഭാവചപലാ ബ്രഹ്മന് യോഷിതഃ സകലാ അപി ത്വം കഥം തു ന ജാനീഷേ ജഗത്സ്രഷ്ടാമ്ബുജാസന
'ബ്രഹ്മാ, സ്ത്രീകൾക്ക് സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ചഞ്ചലതയുണ്ട്. ലോകസ്രഷ്ടാവായ കമലാസന, നീ ഇതറിയുന്നില്ലേ?'
വിഡമ്ബയതി കം വാ ന കാമോ വാപി സ്വഭാവതഃ തതോ വിശാപമ് അവദം ദൃശ്യാപി സ്യാത് സരസ്വതീ
'സ്വാഭാവികമായുള്ള ആഗ്രഹം ആരെയും വഞ്ചിക്കാറുണ്ട്. അതുകൊണ്ട് ഞാൻ പറഞ്ഞു: ശരസ്വതി ദൃശ്യയാകട്ടെ.'
തസ്മാച് ഛാപാന് നദീ മര്ത്യേ ദൃശ്യാദൃശ്യാ സരസ്വതീ യത്രൈഷാ സംഗതാ ദേവീ ഗങ്ഗായാം ശാപവിഹ്വലാ
അതിനാൽ, ശാപം മൂലം ശരസ്വതി മനുഷ്യലോകത്ത് ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമാണ്. ശാപബാധയാൽ ദേവിയായ അവൾ ഗംഗയിൽ ചേർന്നിടത്താണ്—
തത്ര പ്രായാന് നൃപവരോ ധാര്മികഃ സ പുരൂരവാഃ തപസ് തപ്ത്വാ സമാരാധ്യ ദേവം സിദ്ധേശ്വരം ഹരമ്
അവിടെ ധാർമ്മികനായ രാജാവ് പുരൂരവൻ പോയി, കഠിനതപം ചെയ്തു, സിദ്ധനായ ഹരനെ ആരാധിച്ചു.
സര്വാന് കാമാന് അഥാവാപ ഗങ്ഗായാശ് ച പ്രസാദതഃ തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥം പുരൂരവസമ് ഉച്യതേ
ഗംഗയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ അവൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടി. അതിനുശേഷം ആ തീർത്ഥം പുരൂരവസം എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്.