മൃതേ ഭ്രാതരി സ ത്വ് അഗ്നിഃ പ്രിയേ വൈ ജാതവേദസി കോപേന മഹതാവിഷ്ടോ ഗാങ്ഗമ് അമ്ഭഃ സമാവിശത്
പ്രിയ സഹോദരനായ ജാതവേദാസ് മരിച്ചപ്പോൾ അഗ്നി വലിയ കോപത്തിൽ ആകൃഷ്ടനായി ഗംഗയുടെ വെള്ളത്തിൽ കടന്നു.
ഗങ്ഗാമ്ഭസി സമാവിഷ്ടേ ഹ്യ് അഗ്നൌ ദേവാശ് ച മാനുഷാഃ ജീവമ് ഉത്സര്ജയാമ് ആസുര് അഗ്നിജീവാ യതോ മതാഃ
അഗ്നി ഗംഗയുടെ വെള്ളത്തിൽ കടന്നപ്പോൾ ദേവന്മാരും മനുഷ്യരും അഗ്നിയുടെ ജീവശക്തി വിട്ടുവിട്ടു; അതുകൊണ്ടാണ് അവരെ അഗ്നിജീവന്മാർ എന്ന് വിളിക്കുന്നത്.
യത്രാഗ്നിര് ജലമ് ആവിഷ്ടസ് തം ദേശം സര്വ ഏവ തേ ആജഗ്മുര് വിബുധാഃ സര്വ ഋഷയഃ പിതരസ് തഥാ
അഗ്നി വെള്ളത്തിൽ കടന്ന സ്ഥലത്ത് എല്ലാ ദേവന്മാരും എല്ലാ മുനിമാരും പിതാക്കന്മാരും ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു.
വിനാഗ്നിനാ ന ജീവാമഃ സ്തുവന്തോ ഽഗ്നിം വിശേഷതഃ അഗ്നിം ജലഗതം ദൃഷ്ട്വാ പ്രിയം ചോചുര് ദിവൌകസഃ
അഗ്നിയില്ലാതെ നാം ജീവിക്കാനാവില്ല — അങ്ങനെ അവർ അഗ്നിയെ പ്രത്യേകിച്ച് വാഴ്ത്തി; പ്രിയപ്പെട്ട അഗ്നി വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങിയതിനെ കണ്ടു സ്വർഗ്ഗവാസികൾ ദുഃഖിച്ചു.
ദേവാഞ് ജീവയ ഹവ്യേന കവ്യേന ച പിതൄംസ് തഥാ മാനുഷാന് അന്നപാകേന ബീജാനാം ക്ലേദനേന ച
ദേവന്മാർക്ക് ഹോമംകൊണ്ടു, പിതാക്കന്മാർക്ക് പിതൃകർമ്മകൊണ്ടു, മനുഷ്യർക്കു പാചകഭക്ഷണംകൊണ്ടു, വിത്തുകൾക്ക് നനവുകൊണ്ടു ജീവൻ നൽകണം — ഇങ്ങനെ അവർ അപേക്ഷിച്ചു.
അഗ്നിര് അപ്യ് ആഹ താന് ദേവാഞ് ശക്തോ യോ മേ ഗതോ ഽനുജഃ ക്രിയമാണേ ഭവത്കാര്യേ യാ ഗതിര് ജാതവേദസഃ
അഗ്നി ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'എന്റെ അനിയൻ പോയത് കഴിവുള്ളവനായിരുന്നു; നിങ്ങളുടെ കാര്യങ്ങൾ നടക്കുമ്പോൾ ജാതവേദാസിന് സംഭവിച്ചതു സംഭവിക്കട്ടെ'.
സാ വാപി സ്യാന് മമ സുരാ നോത്സഹേ കാര്യസാധനേ കാര്യം തു സര്വതസ് തസ്യ ഭവതാം ജാതവേദസഃ
'ആ വിധി എനിക്ക് ആയാലോ ദേവന്മാർക്കായാലോ, ഞാൻ ഈ ജോലി ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല; എല്ലാം ജാതവേദാസിന്റെ കാര്യമാണ്, എന്റെതല്ല'.
ഇമാം സ്ഥിതിമ് അനുപ്രാപ്തോ ന ജാനേ മേ കഥം ഭവേത് ഇഹ ചാമുത്ര ച വ്യാപ്തൌ ശക്തിര് അപ്യ് അത്ര നോ ഭവേത്
'ഇങ്ങനെയൊരു അവസ്ഥയിലായിരിക്കുന്നു, എനിക്ക് ഇനി എന്ത് സംഭവിക്കും എന്ന് അറിയില്ല; ഇവിടെ ആയാലും മറ്റിടങ്ങളിൽ ആയാലും എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കാനുള്ള ശക്തി എനിക്ക് ഇല്ലാവാം'.
അഥാപി ക്രിയമാണേ വൈ കാര്യേ സൈവ ഗതിര് മമ ദേവാസ് തമ് ഊചുര് ഭാവേന സര്വേണ ഋഷയസ് തഥാ
എന്തായാലും, ഒരു പ്രവൃത്തി നടക്കുമ്പോൾ അതു തന്നെയാണ് എന്റെ മാർഗം; ദേവന്മാരും സകല ഋഷിമാരും മുഴുവൻ ഭക്തിയോടെ അവനോട് പറഞ്ഞു.
ആയുഃ കര്മണി ച പ്രീതിര് വ്യാപ്തൌ ശക്തിശ് ച ദീയതേ പ്രയാജാന് അനുയാജാംശ് ച ദാസ്യാമോ ഹവ്യവാഹന
നീക്ക് ദീർഘായുസും, കര്മങ്ങളിൽ സന്തോഷവും, എല്ലിടത്തും വ്യാപിക്കാൻ ശക്തിയും, ബലവും നാം നൽകാം; പ്രാരംഭവും സമാപനവും ചെയ്യുന്ന ഹോമങ്ങൾക്കും നാം സമ്മാനിക്കും, ഹവ്യവാഹനേ.
ദേവാനാം ത്വം മുഖം ശ്രേഷ്ഠമ് ആഹുത്യഃ പ്രഥമാസ് തവ ത്വയാ ദത്തം തു യദ് ദ്രവ്യം ഭോക്ഷ്യാമഃ സുരസത്തമ
ദേവന്മാരിൽ നീ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട വായാണ്; ആദ്യമായി ഹോമം സ്വീകരിക്കുന്നതും നീയാണു്. നീയാൽ സമർപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ദ്രവ്യം ഞങ്ങൾ അനുഭവിക്കും, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.
തതസ് തുഷ്ടോ ഽഭവദ് വഹ്നിര് ദേവവാക്യാദ് യഥാക്രമമ് ഇഹ ചാമുത്ര ച വ്യാപ്തൌ ഹവ്യേ വാ ലൌകികേ തഥാ
അതിനുശേഷം ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അഗ്നി സന്തോഷിച്ചു; ഇവിടെയും പരലോകത്തും, യാഗങ്ങളിലും ലോകവ്യവഹാരങ്ങളിലും അഗ്നി തൃപ്തനായി.
സര്വത്ര വഹ്നിര് അഭയഃ സമര്ഥോ ഽഭൂത് സുരാജ്ഞയാ ജാതവേദാ ബൃഹദ്ഭാനുഃ സപ്താര്ചിര് നീലലോഹിതഃ
ദേവന്മാരുടെ ആജ്ഞയാൽ ജാതവേദാസായ അഗ്നി, വലിയ പ്രകാശമുള്ളവൻ, ഏഴു ജ്വാലകളോടും നീലയും ചുവപ്പും നിറങ്ങളോടും, എല്ലിടത്തും ഭയമില്ലാതെ ശക്തനായവനായി.
ജലഗര്ഭഃ ശമീഗര്ഭോ യജ്ഞഗര്ഭഃ സ ഉച്യതേ ജലാദ് ആകൃഷ്യ വിബുധാ അഭിഷിച്യ വിഭാവസുമ്
ജലത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതും, ശമീമരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതും, യാഗത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതും അവനാണ്; ജലത്തിൽ നിന്ന് അഗ്നിയെ എടുത്ത് ദേവന്മാർ അവനെ അഭിഷേകം ചെയ്തു.
ഉഭയത്ര പദേ വാസഃ സര്വഗോ ഽഗ്നിസ് തതോ ഽഭവത് യഥാഗതം സുരാ ജഗ്മുര് വഹ്നിതീര്ഥം തദ് ഉച്യതേ
ഇരുവശത്തും അഗ്നി എല്ലിടത്തും വ്യാപിച്ചവനായി; ദേവന്മാർ വന്നപോലെ തിരിച്ചു പോയി; അതാണ് അഗ്നിതീർത്ഥം എന്നു അറിയപ്പെടുന്നത്.
തത്ര സപ്ത ശതാന്യ് ആസംസ് തീര്ഥാനി ഗുണവന്തി ച തേഷു സ്നാനം ച ദാനം ച യഃ കരോതി ജിതാത്മവാന്
അവിടെ ഏഴു നൂറ് പുണ്യതീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു, ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നമായവ. അവിടെ ആത്മസംയമനം പാലിച്ച് സ്നാനം ചെയ്യുകയും ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നവൻ
അശ്വമേധഫലം സാഗ്രം പ്രാപ്നോത്യ് അവികലം ശുഭമ് ദേവതീര്ഥം ച തത്രൈവ ആഗ്നേയം ജാതവേദസമ്
അശ്വമേധയാഗത്തിന്റെ പൂർണ്ണവും കുഴപ്പമില്ലാത്തതുമായ ഫലം ലഭിക്കും; അവിടെയും ജാതവേദസായ അഗ്നിയുടെ ദൈവതീർത്ഥം ഉണ്ട്.
അഗ്നിപ്രതിഷ്ഠിതം ലിങ്ഗം തത്രാസ്തേ ഽനേകവര്ണവത് തദ്ദേവദര്ശനാദ് ഏവ സര്വക്രതുഫലം ലഭേത്
അവിടെ അഗ്നി സ്ഥാപിച്ച, പല നിറങ്ങളുള്ള ഒരു ലിംഗം നിലകൊള്ളുന്നു; ആ ദൈവത്തെ ദർശിച്ചാൽ മാത്രം സകല യാഗഫലവും ലഭിക്കും.
ഋണപ്രമോചനം നാമ തീര്ഥം വേദവിദോ വിദുഃ തസ്യ സ്വരൂപം വക്ഷ്യാമി ശൃണു നാരദ തന്മനാഃ
വേദം അറിയുന്നവർ അതിനെ ഋണമുക്തി തീർത്ഥം എന്നു വിളിക്കുന്നു; അതിന്റെ സ്വഭാവം ഞാൻ നിനക്ക് പറയാം—ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കു, നാരദാ.
ആസീത് പൃഥുശ്രവാ നാമ പ്രിയഃ കക്ഷീവതഃ സുതഃ ന ദാരസംഗ്രഹം ലേഭേ വൈരാഗ്യാന് നാഗ്നിപൂജനമ്
പ്രിയനായ കക്ഷീവതിന്റെ മകനായ പൃഥുശ്രവാ എന്നവൻ ഉണ്ടായിരുന്നു; വൈരാഗ്യത്താൽ അവൻ വിവാഹം കഴിച്ചില്ല, അഗ്നിപൂജയും ചെയ്തില്ല.
കനീയാംസ് തു സമര്ഥോ ഽപി പരിവിത്തിഭയാന് മുനേ നാകരോദ് ദാരകര്മാദി നൈവാഗ്നീനാമ് ഉപാസനമ്
കുറഞ്ഞവയസ്സുകാരൻ കഴിവുള്ളവനായിരുന്നു എങ്കിലും, പാരമ്പര്യഭയത്താൽ വിവാഹചടങ്ങുകളും അഗ്നിപൂജയും ചെയ്തില്ല.
തതഃ പ്രോചുഃ പിതൃഗണാഃ പുത്രം കക്ഷീവതഃ ശുഭമ് ജ്യേഷ്ഠം ചൈവ കനിഷ്ഠം ച പൃഥക് പൃഥഗ് ഇദം വചഃ
അതിനുശേഷം പിതൃഗണങ്ങൾ കക്ഷീവതിന്റെ നല്ല മക്കളായ മൂത്തവനോടും ഇളയവനോടും വേർതിരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഋണത്രയാപനോദായ ക്രിയതാം ദാരസംഗ്രഹഃ
മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ഋണം നീക്കാൻ വിവാഹം കഴിക്കണം.
നേത്യ് ഉവാച തതോ ജ്യേഷ്ഠഃ കിമ് ഋണം കേന യുജ്യതേ കനീയാംസ് തു പിതൄന് പ്രാഹ ന യോഗ്യോ ദാരസംഗ്രഹഃ
അപ്പോൾ മൂത്തവൻ പറഞ്ഞു: 'ഇല്ല; എന്ത് ഋണം, ആരാണ് അത് ഏറ്റെടുക്കുന്നത്?' എന്നാൽ ഇളയവൻ പിതാക്കന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'വിവാഹം എനിക്ക് യോജിച്ചതല്ല.'
ജ്യേഷ്ഠേ സതി മഹാപ്രാജ്ഞഃ പരിവിത്തിഭയാദ് ഇതി താവ് ഉഭൌ പുനര് അപ്യ് ഏവമ് ഊചുസ് തേ വൈ പിതാമഹാഃ
മൂത്തവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ പാരമ്പര്യഭയത്താലാണ്, മഹാപണ്ഡിതനേ; അങ്ങനെ ഇരുവരും വീണ്ടും പിതാക്കന്മാരോട് അതേപോലെ പറഞ്ഞു.
യാതാമ് ഉഭൌ ഗൌതമീം തു പുണ്യാം കക്ഷീവതഃ സുതൌ കുരുതാം ഗൌതമീസ്നാനം സര്വാഭീഷ്ടപ്രദായകമ്
കക്ഷീവതിന്റെ രണ്ടു മക്കളും ഗൗതമീ എന്ന പുണ്യനദിയിലേക്ക് പോകട്ടെ; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും ലഭിക്കും.
ഗച്ഛതാം ഗൌതമീം ഗങ്ഗാം ലോകത്രിതയപാവനീമ് സ്നാനം ച തര്പണം തസ്യാം കുരുതാം ശ്രദ്ധയാന്വിതൌ
മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന ഗൗതമീ ഗംഗയിലേക്കു പോകുന്നവർ അവിടെ വിശ്വാസത്തോടെ സ്നാനം ചെയ്ത് തർപ്പണം നടത്തണം.
ദൃഷ്ടാവനാമിതാ ധ്യാതാ ഗൌതമീ സര്വകാമദാ ന ദേശകാലജാത്യാദിനിയമോ ഽത്രാവഗാഹനേ ജ്യേഷ്ഠോ ഽനൃണസ് തതോ ഭൂയാത് പരിവിത്തിര് ന ചേതരഃ
ഗൗതമിയെ കാണുകയോ നമസ്കരിക്കുകയോ ധ്യാനിക്കുകയോ ചെയ്താൽ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറും. അവളിൽ കടക്കാൻ ദേശം, കാലം, ജാതി മുതലായവയ്ക്ക് യാതൊരു നിയന്ത്രണവും ഇല്ല. മുതിർന്നവൻ കടമകളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നത് അങ്ങനെ മാത്രമേയുള്ളൂ, അല്ലാതെ മറ്റെന്തുകൊണ്ടും അല്ല.
തതഃ പൃഥുശ്രവാ ജ്യേഷ്ഠഃ കൃത്വാ സ്നാനം സതര്പണമ് ത്രയാണാമ് അപി ലോകാനാം കാക്ഷീവതോ ഽനൃണോ ഽഭവത്
അതിനുശേഷം, മുതിർന്നവനായ പൃഥുശ്രവാസ് സ്നാനവും തർപ്പണവും നടത്തി മൂന്നു ലോകങ്ങളോടുള്ള കടമകളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, കാക്ഷീവതിന്റെ വംശജനായവനേ.
തതഃ പ്രഭൃതി തത് തീര്ഥമ് ഋണമോചനമ് ഉച്യതേ ശ്രൌതസ്മാര്ത-ഋണേഭ്യശ് ച ഇതരേഭ്യശ് ച നാരദ തത്ര സ്നാനേന ദാനേന ഋണീ മുക്തഃ സുഖീ ഭവേത്
അതിനുശേഷം ആ തീർഥം കടമകളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുന്ന സ്ഥലം എന്നാണു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. നാരദാ, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയും ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്താൽ, വേദപരമായും പിതൃകൃതമായും മറ്റു കടമകളിൽ നിന്നുമുള്ള ബന്ധനം വിട്ട് സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കാം.