നേയം മാതാ സുരശ്രേഷ്ഠ യയാ ശപ്തോ ഽഹമ് ഈദൃശഃ അപത്യേഷു വിരുദ്ധേഷു ജനനീ നൈവ കുപ്യതേ
'ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അച്ഛനേ, എന്നെ ഇങ്ങനെ ശപിച്ചവൾ എന്റെ അമ്മയല്ല. അമ്മ മക്കൾ എതിര്ത്താലും കോപിക്കാറില്ല'.
യദ് ബാല്യാദ് അബ്രവം കിംചിദ് അഥവാ ദുഷ്കൃതം കൃതമ് നൈവ കുപ്യതി സാ മാതാ തസ്മാന് നേയം മമാമ്ബികാ
'ഞാൻ ബാല്യത്തിൽ എന്തെങ്കിലും തെറ്റായി പറഞ്ഞാലോ ചെയ്താലോ, സത്യമായ അമ്മ അതിനാൽ കോപിക്കില്ല. അതിനാൽ ഇവൾ എന്റെ അമ്മയല്ല'.
യദ് അപത്യകൃതം കിംചിത് സാധ്വ് അസാധു യഥാ തഥാ മാത്യ് അസ്യാം സര്വമ് അപ്യ് ഏതത് തസ്മാന് മാതേതി ഗീയതേ
മക്കള് ചെയ്യുന്നതെന്തും, നല്ലതോ ചീത്തയോ, എല്ലാം അമ്മയ്ക്കാണ് ചുമത്തപ്പെടുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് അവളെ 'അമ്മ' എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
പ്രധക്ഷ്യന്തീവ മാം താത നിത്യം പശ്യതി ചക്ഷുഷാ വക്ത്യ് അഗ്നികാലസദൃശാ വാചാ നേയം മദമ്ബികാ
എന്നെ നോക്കുമ്പോള് അവളുടെ കണ്ണ് എപ്പോഴും എന്നെ കത്തിക്കളയുമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു; അവളുടെ വാക്കുകള് തീപോലെയാണ്. ഇതാണ് എന്റെ അമ്മയല്ല.
തത് പുത്രവചനം ശ്രുത്വാ സവിതാചിന്തയത് തതഃ ഇയം ഛായാ നാസ്യ മാതാ ഉഷാ മാതാ തു സാന്യതഃ
മകന്റെ ആ വാക്കുകള് കേട്ട ശേഷം സവിതാവ് ചിന്തിച്ചു: 'ഈ ഛായയാണ് അവന്റെ അമ്മയല്ല; ഉഷയാണ് അവന്റെ അമ്മ, പക്ഷേ വേറെയിടത്താണ്.'
മമ ശാന്തിമ് അഭീപ്സന്തീ ദേശേ ഽന്യസ്മിംസ് തപോരതാ ഉത്തരേ ച കുരൌ ത്വാഷ്ട്രീ വഡവാരൂപധാരിണീ
എന്റെ മനസ്സിന് സമാധാനം വേണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച്, മറ്റൊരു സ്ഥലത്ത്, ഉത്തരകുരുക്കളില്, ത്വഷ്ടാവിന്റെ മകളായവള് കുതിരയുടെ രൂപം ധരിച്ച് തപസ്സില് മുഴുകി കഴിയുന്നു.
തത്രാസ്തേ സാ ഇതി ജ്ഞാത്വാ ജഗാമേശോ ദിവാകരഃ യത്ര സാ വര്തതേ കാന്താ അശ്വരൂപഃ സ്വയം തദാ
അവള് അവിടെ ഉണ്ടെന്നറിഞ്ഞ്, ദിവാകരന് സ്വയം കുതിരയുടെ രൂപം എടുത്ത്, തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവളെ കാണാനായി അവള് താമസിക്കുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി.
താം ദൃഷ്ട്വാ വഡവാരൂപാം പര്യധാവദ് ധയാകൃതിഃ കാമാതുരം ഹയം ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാ വൈ ഹേഷിതസ്വനമ്
അവളെ കുതിരയുടെ രൂപത്തില് കണ്ടു, അവന് കുതിരയുടെ രൂപത്തില് അവളെ പിന്തുടര്ന്നു; ആ മോഹഭരിതനായ കുതിരയുടെ കുരല് കേട്ടും കണ്ടും—
ഉഷാ പതിവ്രതോപേതാ പതിധ്യാനപരായണാ ഹയധര്ഷണസംഭീതാ കോ ന്വ് അയം ചേത്യ് അജാനതീ
ഉഷ, ഭര്ത്താവിനോടു പൂര്ണ്ണമായ ഭക്തിയും ധ്യാനവും ഉള്ളവളായിരുന്നു; കുതിര അടുത്തുവന്നതില് ഭയപ്പെട്ട അവള് ആരാണെന്ന് അറിയാതെ ആശങ്കയിലായി.
അപലായത് പതൌ പ്രാപ്തേ ദക്ഷിണാഭിമുഖീ ത്വരാ കോ നു മേ രക്ഷകോ ഽത്ര സ്യാദ് ഋഷയോ വാഥവാ സുരാഃ
ഭര്ത്താവ് അടുത്തുവരുമ്പോള് അവള് തെക്കോട്ട് വേഗത്തില് ഓടി; 'ഇവിടെ എന്നെ ആര് രക്ഷിക്കും? സന്യാസിമാരോ ദേവന്മാരോ?' എന്നായിരുന്നു അവളുടെ ചിന്ത.
ധാവന്തീം താം പ്രിയാമ് അശ്വാമ് അശ്വരൂപധരഃ സ്വയമ് പര്യധാവദ് യതോ യാതി ഉഷാ ഭാനുസ് തതസ് തതഃ
പ്രിയപ്പെട്ടവളായ കുതിര ഓടുമ്പോള്, സ്വയം കുതിരയുടെ രൂപം എടുത്ത്, ഭാനു അവള് പോകുന്നിടത്തൊക്കെയും അവളെ പിന്തുടര്ന്നു.
സ്മരഗ്രഹവശേ ജാതഃ കോ ദുശ്ചേഷ്ടം ന ചേഷ്ടതേ ഭാഗീരഥീം നദീശ് ചാന്യാ വനാന്യ് ഉപവനാനി ച
പ്രേമത്തിന്റെ പിടിയില്പ്പെട്ടാല് ആരാണ് തെറ്റായ പ്രവൃത്തികള് ചെയ്യാത്തത്? അവള് ഭാഗീരഥി നദിയും മറ്റു നദികളും കാടുകളും തോട്ടങ്ങളും കടന്നു.
നര്മദാം ചാഥ വിന്ധ്യം ച ദക്ഷിണാഭിമുഖാവ് ഉഭൌ അതിക്രമ്യ ഭയോദ്വിഗ്നാ ത്വാഷ്ട്ര്യ് അഭ്യഗാച് ച ഗൌതമീമ്
അവള് നര്മദയും വിന്ധ്യപര്വതവും തെക്കോട്ട് നേരിട്ട് കടന്നു; ഭയത്താല് വിറച്ച്, ത്വഷ്ടാവിന്റെ മകള് ഗൗതമി നദിയിലേക്കെത്തി.
ത്രാതാരഃ സന്തി മുനയോ ജനസ്ഥാന ഇതി ശ്രുതമ് ഋഷീണാമ് ആശ്രമം സാശ്വാ പ്രവിഷ്ടാ ഗൌതമീം തഥാ
ജനസ്ഥാനത്തില് സന്യാസിമാര് രക്ഷകര്ത്താക്കളാണെന്ന് കേട്ടിരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവള് കുതിരയോടൊപ്പം ഗൗതമി നദിക്കരയിലെ സന്യാസിമാരുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് കയറി.
അനുപ്രാപ്തസ് തഥാ ചാശ്വോ ഭാനുസ് തദ്രൂപവാംസ് തതഃ അശ്വം നിവാരയാമ് ആസുര് ജനസ്ഥാ മുനിദാരകാഃ തതഃ കോപാദ് ഋഷീംസ് താംശ് ച ശശാപോഷാപതിഃ പ്രഭുഃ
അപ്പോള് ആ കുതിരയായ ഭാനു അവിടെ എത്തി; ജനസ്ഥാനത്തിലെ സന്യാസിമാരുടെ കുട്ടികള് കുതിരയെ തടയാന് ശ്രമിച്ചു. അതില് കോപംകൊണ്ടു ഉഷയുടെ ഭര്ത്താവ് അവരെ ശപിച്ചു.
നിവാരയഥ മാം യസ്മാദ് വടാ യൂയം ഭവിഷ്യഥ
നിങ്ങള് എന്നെ തടഞ്ഞതുകൊണ്ട്, നിങ്ങള് വടമരങ്ങളാകും.
ജ്ഞാനദൃഷ്ട്യാ തു മുനയോ മേനിരേ ഽശ്വമ് ഉഷാപതിമ് സ്തുവന്തോ ദേവദേവേശം ഭാനും തം മുനയോ മുദാ
എന്നാല് ജ്ഞാനദൃഷ്ടിയാല് സന്യാസിമാര് ആ കുതിരയെ ഉഷയുടെ ഭര്ത്താവാണെന്ന് തിരിച്ചറിഞ്ഞു; സന്തോഷത്തോടെ ദേവദേവനായ ഭാനുവിനെ അവർ സ്തുതിച്ചു.
സ്തൂയമാനോ മുനിഗണൈര് അശ്വാം ഭാനുര് അഥാഗമത് വഡവായാ മുഖേ ലഗ്നം മുഖം ചാശ്വസ്വരൂപിണമ്
സന്യാസിമാരുടെ കൂട്ടം ഭാനുവിനെ സ്തുതിച്ചപ്പോള്, ഭാനു കുതിരയോടടുത്തു; കുതിരയുടെ വായും കുതിരരൂപിയായ ഭാനുവിന്റെ വായും ഒന്നിച്ചു.
ജ്ഞാത്വാ ത്വാഷ്ട്രീ ച ഭര്താരം മുഖാദ് വീര്യം പ്രസുസ്രുവേ തയോര് വീര്യേണ ഗങ്ഗായാമ് അശ്വിനൌ സമജായതാമ്
ത്വഷ്ടാവിന്റെ മകള് ഭര്ത്താവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞു; അവളുടെ വായിലൂടെ വീര്യം പുറത്ത് വന്നു. ആ വീര്യത്തില് നിന്ന് ഗംഗയില് അശ്വിനീദേവന്മാര് ജനിച്ചു.
തത്രാഗച്ഛന് സുരഗണാഃ സിദ്ധാശ് ച മുനയസ് തഥാ നദ്യോ ഗാവസ് തഥൌഷധ്യോ ദേവാ ജ്യോതിര്ഗണാസ് തഥാ
അവിടെ ദേവതകള്, സിദ്ധന്മാര്, സന്യാസിമാര്, നദികള്, പശുക്കള്, ഔഷധികള്, ദേവന്മാര്, പ്രകാശമുള്ളവര് എന്നിവരും എത്തി.
സപ്താശ്വശ് ച രഥഃ പുണ്യോ ഹ്യ് അരുണോ ഭാനുസാരഥിഃ യമോ മനുശ് ച വരുണഃ ശനിര് വൈവസ്വതസ് തഥാ
ഏഴു കുതിരകളോടുകൂടിയ പുണ്യമായ രഥം, സൂര്യന്റെ സാരഥിയായ അരുണൻ, യമൻ, മനു, വരുണൻ, വൈവസ്വതന്റെ മകൻ ശനി ഇവരും അങ്ങോട്ട് എത്തിയിരുന്നു.
യമുനാ ച നദീ പുണ്യാ താപീ ചൈവ മഹാനദീ തത്തദ്രൂപം സമാസ്ഥായ നദ്യസ് താ വിസ്മയാന് മുനേ
പുണ്യമായ യമുനയും മഹാനദിയായ താപിയും തങ്ങളുടെ രൂപം ധരിച്ച് അത്ഭുതത്തോടെ അങ്ങോട്ട് എത്തിയെന്ന് മഹർഷേ, ആ നദികൾ അങ്ങോട്ട് വന്നു.
ദ്രഷ്ടും തേ വിസ്മയാവിഷ്ടാ ആജഗ്മുഃ ശ്വശുരസ് തഥാ അഭിപ്രായം വിദിത്വാ തു ശ്വശുരം ഭാനുര് അബ്രവീത്
അവരെ കാണാൻ അത്ഭുതഭരിതരായി അവർ എത്തിയപ്പോൾ, ശ്വശുരനും അവിടെയെത്തി. ശ്വശുരന്റെ ഉദ്ദേശം മനസ്സിലാക്കി സൂര്യൻ അവനോട് പറഞ്ഞു.
ഉഷായാഃ പ്രീതയേ ത്വഷ്ടഃ കുര്വത്യാസ് തപ ഉത്തമമ് യന്ത്രാരൂഢം ച മാം കൃത്വാ ഛിന്ധി തേജാംസ്യ് അനേകശഃ യാവത് സൌഖ്യം ഭവേദ് അസ്യാസ് താവച് ഛിന്ധി പ്രജാപതേ
ഉഷയ്ക്ക് സന്തോഷം ലഭിക്കാനായി, ഉത്തമമായ തപസ്സ് ചെയ്യുന്ന അവളെ ആശ്വസിപ്പിക്കാൻ, പ്രജാപതേ, എന്നെ യന്ത്രത്തിൽ ഇരുത്തി എന്റെ പ്രകാശം പല ഭാഗങ്ങളായി ചിതറിക്കാമോ? അവൾക്ക് എത്ര ആശ്വാസം ലഭിക്കും, അത്രയും മാത്രം എന്റെ തേജസ് കുറയ്ക്കണം.
തഥേത്യ് ഉക്ത്വാ തതസ് ത്വഷ്ടാ സോമനാഥസ്യ സംനിധൌ തേജസാം ഛേദനം ചക്രേ പ്രഭാസം തു തതോ വിദുഃ
അങ്ങനെയാകട്ടെ എന്ന് പറഞ്ഞ്, ത്വഷ്ടാവ് സോമനാഥന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ സൂര്യന്റെ തേജസ് വിഭജിച്ചു. അതിനുശേഷം ആ സ്ഥലം പ്രഭാസം എന്നായി അറിയപ്പെട്ടു.
ഭര്ത്രാ ച സംഗതാ യത്ര ഗൌതമ്യാമ് അശ്വരൂപിണീ അശ്വിനോര് യത്ര ചോത്പത്തിര് അശ്വതീര്ഥം തദ് ഉച്യതേ
ഭർത്താവുമായി ഗൗതമിയിൽ കുതിരരൂപം ധരിച്ച് അവൾ ഏകീകരിച്ച സ്ഥലവും, അശ്വിനികൾ ജനിച്ച സ്ഥലവും അശ്വതീർഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
ഭാനുതീര്ഥം തദ് ആഖ്യാതം തഥാ പഞ്ചവടാശ്രമഃ താപീ ച യമുനാ ചൈവ പിതരം ദ്രഷ്ടുമ് ആഗതേ
അത് ഭാനുതീർഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. അങ്ങനെ തന്നെ പഞ്ചവടിയിലുള്ള ആശ്രമവും. താപിയും യമുനയും അച്ഛനേ കാണാൻ അങ്ങോട്ട് വന്നു.
അരുണാവരുണാനദ്യോര് ഗങ്ഗായാം സംഗമഃ ശുഭഃ ദേവാനാം തത്ര തീര്ഥാനാമ് ആഗതാനാം പൃഥക് പൃഥക്
അരുണാ, വരുണാ, ഗംഗാ എന്നീ നദികൾക്ക് ശുഭമായ സംഗമത്തിൽ, ദേവന്മാർ ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ അങ്ങോട്ട് എത്തി.
നവ ത്രീണി സഹസ്രാണി തീര്ഥാനി ഗുണവന്തി ച തത്ര സ്നാനം ച ദാനം ച സര്വമ് അക്ഷയപുണ്യദമ്
അവിടെ ഒൻപതിനായിരം ഗുണമുള്ള തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയും ദാനം നടത്തുകയും ചെയ്താൽ അക്ഷയമായ പുണ്യം ലഭിക്കും.
സ്മരണാത് പഠനാദ് വാപി ശ്രവണാദ് അപി നാരദ സര്വപാപവിനിര്മുക്തോ ധര്മവാന് സ സുഖീ ഭവേത്
ഇത് ഓർത്താലോ, വായിച്ചാലോ, കേട്ടാലോ, നാരദാ, എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി, ധാർമ്മികനും സന്തോഷവാനുമായ് ആൾ മാറും.