തസ്യ വൈ സംതതിര് നാഭൂദ് ഇതി ചിന്താപരോ ഽഭവത് വസിഷ്ഠം ഗൃഹമ് ആഹൂയ സംപൂജ്യ വിധിവത് തതഃ
അവനു സന്തതി ഇല്ലാത്തതുകൊണ്ട് അവൻ വിഷമിച്ചു. വസിഷ്ഠനെ വീട്ടിലേക്ക് വിളിച്ചു, യഥാവിധി ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു.
ഉവാച വചനം രാജാ സംതതേഃ കാരണം പ്രതി ഇതി തദ്വചനം ശ്രുത്വാ ധ്യാത്വാ രാജാനമ് അബ്രവീത്
രാജാവ് സന്തതിയുടെ കാര്യം ചോദിച്ചു. രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ആ മഹർഷി ആലോചിച്ചു, പിന്നെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു.
സപത്നീകഃ സദാ രാജന്ന് ഋഷിപൂജാപരോ ഭവ
രാജാവേ, നീ ഭാര്യമാരോടൊപ്പം എപ്പോഴും ഋഷികളെ ആദരിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം.
ഇത്യ് ഉക്ത്വാ സ മുനിര് വിപ്ര യഥാസ്ഥാനം ജഗാമ ഹ ഏകദാ തസ്യ രാജര്ഷേര് ഗൃഹമ് ആഗാത് തപോനിധിഃ
അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹർഷി തന്റെ സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. ഒരിക്കൽ, ആ തപസ്സിന്റെ നിധി രാജർഷിയുടെ വീട്ടിൽ എത്തിയിരുന്നു.
തസ്യര്ഷേഃ പൂജനം ചക്രേ സ സംതുഷ്ടോ ഽബ്രവീദ് വചമ് വരം ബ്രൂഹി മഹാഭാഗേത്യ് ഉക്തേ പുത്രാന് സ ചാവൃണോത്
അവൻ ആ ഋഷിയെ ആദരിച്ചു. അതിൽ സന്തുഷ്ടനായ മഹർഷി പറഞ്ഞു: 'നിനക്ക് എന്ത് വരം വേണം?' അപ്പോൾ രാജാവ് പുത്രന്മാരെ വേണമെന്ന് അപേക്ഷിച്ചു.
സ മുനിഃ പ്രാഹ രാജാനമ് ഏകസ്യാം വംശധാരകഃ പുത്രോ ഭൂയാത് തഥാന്യസ്യാം ഷഷ്ടിസാഹസ്രകം സുതാഃ
മഹർഷി രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: 'ഒരു ഭാര്യമാർക്ക് വംശം തുടരും ഒരു മകൻ ജനിക്കട്ടെ, മറ്റൊരുത്തിക്ക് അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ ജനിക്കട്ടെ.'
വരം ദത്ത്വാ മുനൌ യാതേ പുത്രാ ജാതാഃ സഹസ്രശഃ സ യജ്ഞാന് സുബഹൂംശ് ചക്രേ ഹയമേധാന് സുദക്ഷിണാന്
മഹർഷി വരം നൽകി പോയശേഷം, ആയിരക്കണക്കിന് പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു. രാജാവ് അനേകം യജ്ഞങ്ങളും വലിയ ദാനങ്ങളോടുകൂടിയ അശ്വമേധയജ്ഞങ്ങളും നടത്തി.
ഏകസ്മിന് ഹയമേധേ വൈ ദീക്ഷിതോ വിധിവന് നൃപഃ പുത്രാന് ന്യയോജയദ് രാജാ സസൈന്യാന് ഹയരക്ഷണേ
ഒരു അശ്വമേധയജ്ഞത്തിൽ, രാജാവ് യഥാവിധി ദീക്ഷയെടുത്തു. രാജാവ് പുത്രന്മാരെയും അവരുടെ സൈന്യങ്ങളെയും കുതിരയെ കാത്തിരിക്കാൻ നിയോഗിച്ചു.
ക്വചിദ് അന്തരമ് ആസാദ്യ ഹയം ജഹ്രേ ശതക്രതുഃ മാര്ഗമാണാശ് ച തേ പുത്രാ നൈവാപശ്യന് ഹയം തദാ
ഒരിടത്ത്, ഇന്ദ്രൻ ആ കുതിര പിടിച്ചു. പുത്രന്മാർ തിരഞ്ഞെങ്കിലും ആ സമയത്ത് കുതിരയെ കണ്ടില്ല.
സഹസ്രാണാം തഥാ ഷഷ്ടിര് നാനായുദ്ധവിശാരദാഃ തേഷു പശ്യത്സു രക്ഷാംസി പുത്രേഷു സഗരസ്യ ഹി
അറുപതിനായിരം പുത്രന്മാർ വിവിധ യുദ്ധകലകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ ആയിരുന്നു. അവർ നോക്കുമ്പോൾ സഗരന്റെ പുത്രന്മാരിൽ ചിലരിൽ ദാനവരെ കണ്ടു.
പ്രോക്ഷിതം തദ് ധയം നീത്വാ തേ രസാതലമ് ആഗമന് രാക്ഷസാന് മായയാ യുക്താന് നൈവാപശ്യന്ത സാഗരാഃ
അവർ ആ കുതിരയെ എടുത്ത് പാതാളത്തിലേക്ക് പോയി. എന്നാൽ സഗരന്മാർ മായാവിശേഷമുള്ള ആ ദാനവരെ കണ്ടില്ല.
ന ദൃഷ്ട്വാ തേ ഹയം പുത്രാഃ സഗരസ്യ ബലീയസഃ ഇതശ് ചേതശ് ചരന്തസ് തേ നൈവാപശ്യന് ഹയം തദാ
ശക്തനായ സഗരന്റെ പുത്രന്മാർ കുതിരയെ കാണാതെ ഇവിടെ അവിടെ തിരഞ്ഞു. എങ്കിലും ആ സമയത്ത് അവർ കുതിരയെ കണ്ടില്ല.
ദേവലോകം തദാ ജഗ്മുഃ പര്വതാംശ് ച സരാംസി ച വനാനി ച വിചിന്വന്തോ നൈവാപശ്യന് ഹയം തദാ
അവ സമയത്ത്, അവർ ദേവലോകത്തേക്കു പോയി. പർവതങ്ങളും തടാകങ്ങളും കാടുകളും എല്ലാം തിരഞ്ഞു. എങ്കിലും ആ കുതിരയെ അവർ കണ്ടില്ല.
കൃതസ്വസ്ത്യയനോ രാജാ ഋത്വിഗ്ഭിഃ കൃതമങ്ഗലഃ അദൃഷ്ട്വാ തു പശും രമ്യം രാജാ ചിന്താമ് ഉപേയിവാന്
രാജാവ്, യാഗവിദികൾ പൂർത്തിയാക്കി, പുരോഹിതന്മാരുടെ അനുഗ്രഹം നേടിയശേഷം, ആ മനോഹരമായ യാഗപശുവിനെ കാണാതിരുന്നതുകൊണ്ട് വിഷമിച്ചു.
അടന്തഃ സാഗരാഃ സര്വേ ദേവലോകമ് ഉപാഗമന് ഹയം തമ് അനുചിന്വന്തസ് തത്രാപി ന ഹയോ ഽഭവത്
എല്ലാ സമുദ്രങ്ങളും കുതിരയെ അന്വേഷിച്ചു ദേവലോകത്തേക്ക് പോയി. അവിടെ പോലും ആ കുതിരയെ കണ്ടില്ല.
തതോ മഹീം സമാജഗ്മുഃ പര്വതാംശ് ച വനാനി ച തത്രാപി ച ഹയം നൈവ ദൃഷ്ടവന്തോ നൃപാത്മജാഃ
അതിനുശേഷം അവർ ഭൂമിയിലേക്കും പർവതങ്ങളിലേക്കും കാടുകളിലേക്കും തിരിച്ചുവന്നു. അവിടെയും രാജകുമാരന്മാർക്ക് ആ കുതിരയെ കാണാനായില്ല.
ഏതസ്മിന്ന് അന്തരേ തത്ര ദൈവീ വാഗ് അഭവത് തദാ രസാതലേ ഹയോ ബദ്ധ ആസ്തേ നാന്യത്ര സാഗരാഃ
അപ്പോൾ അവിടെ ദൈവീകമായ ഒരു ശബ്ദം ഉയർന്നു: 'കുതിര അടിയന്തിരലോകത്തിൽ ബന്ധിച്ചിരിക്കുന്നു, മറ്റൊരിടത്തുമല്ല, സമുദ്രങ്ങളേ.'
ഇതി ശ്രുത്വാ തതോ വാക്യം ഗന്തുകാമാ രസാതലമ് അഖനന് പൃഥിവീം സര്വാം പരിതഃ സാഗരാസ് തതഃ
ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടു, അടിയന്തിരലോകത്തേക്കു പോകാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, സമുദ്രങ്ങൾ ഭൂമി മുഴുവൻ ചുറ്റും തുഴച്ചു.
തേ ക്ഷുധാര്താ മൃദം ശുഷ്കാം ഭക്ഷയന്തസ് ത്വ് അഹര്നിശമ് ന്യഖനംശ് ചാപി ജഗ്മുശ് ച സത്വരാസ് തേ രസാതലമ്
അവർ വിശപ്പോടെ, പുഴുങ്ങിയ മണ്ണ് പകലും രാത്രിയും തിന്നുകയും, തുഴഞ്ഞു തുഴഞ്ഞു വേഗത്തിൽ അടിയന്തിരലോകത്തിലെത്തുകയും ചെയ്തു.
താന് ആഗതാന് ഭൂപസുതാന് സാഗരാന് ബലിനഃ കൃതീന് ശ്രുത്വാ രക്ഷാംസി സംത്രസ്താ വ്യഗമന് കപിലാന്തികമ്
ശക്തരും ധൈര്യശാലികളുമായ രാജകുമാരന്മാരായ സമുദ്രങ്ങൾ എത്തിയെന്നറിഞ്ഞ്, ഭയപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ കപിലന്റെ അടുക്കൽ ഓടി രക്ഷപെട്ടു.
കപിലോ ഽപി മഹാപ്രാജ്ഞസ് തത്ര ശേതേ രസാതലേ പുരാ ച സാധിതം തേന ദേവാനാം കാര്യമ് ഉത്തമമ്
കപിലൻ, മഹാപണ്ഡിതൻ, അവിടെ അടിയന്തിരലോകത്തിൽ വിശ്രമിച്ചു കിടക്കുകയായിരുന്നു. പുരാതനകാലത്ത് ദേവന്മാർക്കായി മഹത്തായ ഒരു പ്രവർത്തി അദ്ദേഹം നിർവഹിച്ചു.
വിനിദ്രേണ തതഃ ശ്രാന്തഃ സിദ്ധേ കാര്യേ സുരാന് പ്രതി അബ്രവീത് കപിലഃ ശ്രീമാന് നിദ്രാസ്ഥാനം പ്രയച്ഛഥ
ദേവന്മാരുടെ ജോലി പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, ഉറക്കം കിട്ടാതെ ക്ഷീണിച്ച കപിലൻ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് ഉറങ്ങാൻ ഒരു സ്ഥലം തരിക.'
രസാതലം ദദുസ് തസ്മൈ പുനര് ആഹ സുരാന് മുനിഃ യോ മാമ് ഉത്ഥാപയേന് മന്ദോ ഭസ്മീ ഭൂയാച് ച സത്വരമ്
അവർ അദ്ദേഹത്തിന് അടിയന്തിരലോകം നൽകി. പിന്നെ കപിലൻ ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു: 'ആർക്കെങ്കിലും എനിക്ക് ഉണരാൻ ഇടയാക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ഉടൻ ചാരമാകട്ടെ.'
തതഃ ശയേ തലഗതോ നോ ചേന് ന സ്വപ്ന ഏവ ഹി തഥേത്യ് ഉക്തഃ സുരഗണൈസ് തത്ര ശേതേ രസാതലേ
അവിടെ അടിയന്തിരലോകത്തിൽ കിടന്നുകൊണ്ടു, 'ഞാൻ ഉറങ്ങുന്നില്ലെങ്കിൽ, സ്വപ്നം കാണുന്നതുപോലെയാണ്,' എന്ന് പറഞ്ഞു. ദേവഗണങ്ങൾ അതിനെ അംഗീകരിച്ചു, അവിടെ കപിലൻ വിശ്രമിച്ചു.
തസ്യ പ്രഭാവം തേ ജ്ഞാത്വാ രാക്ഷസാ മായയാ യുതാഃ സാഗരാണാം ച സര്വേഷാം വധോപായം പ്രചക്രിരേ
കപിലന്റെ ശക്തി മനസ്സിലാക്കി, മായാവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള രാക്ഷസന്മാർ സമുദ്രങ്ങളെ നശിപ്പിക്കാൻ ഉപായം ആലോചിച്ചു.
വിനാ യുദ്ധേന തേ ഭീതാ രാക്ഷസാഃ സത്വരാസ് തദാ ആഗത്യ യത്ര സ മുനിഃ കപിലഃ കോപനോ മഹാന്
യുദ്ധം ഒഴിവാക്കാൻ ഭയപ്പെട്ട രാക്ഷസന്മാർ വേഗത്തിൽ കപിലൻ മഹർഷിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു.
ശിരോദേശേ ഹയം തേ വൈ ബദ്ധ്വാഥ ത്വരയാന്വിതാഃ ദൂരേ സ്ഥിത്വാ മൌനിനശ് ച പ്രേക്ഷന്തഃ കിം ഭവേദ് ഇതി
അവർ കുതിരയെ കപിലന്റെ തലക്കരികിൽ ബന്ധിച്ചു, വേഗത്തിൽ അകലെ നിന്നു, മിണ്ടാതിരുത്തി എന്ത് സംഭവിക്കുമെന്നു നോക്കി കാത്തുനിന്നു.
തതസ് തു സാഗരാഃ സര്വേ നിര്വിശന്തോ രസാതലമ് ദദൃശുസ് തേ ഹയം ബദ്ധം ശയാനം പുരുഷം തഥാ
അതിനുശേഷം, സമുദ്രങ്ങൾ എല്ലാവരും അടിയന്തിരലോകം കടന്നു, അവിടെ കുതിരയെ ബന്ധിച്ച നിലയിലും ഒരാൾ കിടക്കുന്നതും കണ്ടു.
തം മേനിരേ ച ഹര്താരം ക്രതുഹന്താരമ് ഏവ ച ഏനം ഹത്വാ മഹാപാപം നയാമോ ഽശ്വം നൃപാന്തികമ്
അവർ അവനെ കള്ളനും യാഗം നശിപ്പിച്ചവനുമാണെന്ന് കരുതി, 'ഈ മഹാപാപിയെ കൊല്ലാം, പിന്നെ കുതിരയെ രാജാവിന്റെ അടുക്കൽ കൊണ്ടുപോകാം,' എന്ന് പറഞ്ഞു.
കേചിദ് ഊചുഃ പശും ബദ്ധം നയാമോ ഽനേന കിം ഫലമ് തദാഹുര് അപരേ ശൂരാ രാജാനഃ ശാസകാ വയമ്
ചിലർ പറഞ്ഞു: 'കുതിരയെ കൊണ്ടുപോകാം, ഇതിൽ കൂടുതൽ എന്ത് പ്രയോജനം?' മറ്റുചില ധീരരും രാജകുമാരന്മാരും പറഞ്ഞു: 'നാം തന്നെ ഭരണാധികാരികൾ.'