സ യാതി പരമം സ്ഥാനം യത്ര യോഗേശ്വരോ ഹരിഃ ഭുക്ത്വാ ഭോഗാന് വിചിത്രാംശ് ച ദേവയോഷിത്സമന്വിതഃ
അവൻ പരമസ്ഥാനം പ്രാപിക്കും, അവിടെ യോഗേശ്വരനായ ഹരി വസിക്കുന്നു; ദേവയുവതികളോടൊപ്പം色色മായ ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചശേഷം.
കല്പാന്തേ പുനര് ആഗത്യ മര്ത്യലോകേ നരോത്തമഃ ജായതേ യോഗിനാം വിപ്രാ ജ്ഞാനജ്ഞേയോദ്യതോ ഗൃഹേ
ഒരു കല്പം കഴിഞ്ഞ് വീണ്ടും മനുഷ്യലോകത്ത് വരുമ്പോൾ, ആ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷൻ യോഗികളും ബ്രാഹ്മണന്മാരും ആയ കുടുംബത്തിൽ, ജ്ഞാനത്തിനും അതിന്റെ അഭ്യസനത്തിനും സമർപ്പിതനായി ജനിക്കും.
സംപ്രാപ്യ വൈഷ്ണവം യോഗം ഹരേഃ സ്വച്ഛന്ദതാം വ്രജേത് കല്പവൃക്ഷസ്യ രാമസ്യ കൃഷ്ണസ്യ ഭദ്രയാ സഹ
വൈഷ്ണവയോഗം പ്രാപിച്ചശേഷം, ഹരിയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യം അവൻ നേടും; കല്പവൃക്ഷവും രാമനും കൃഷ്ണനും ഭദ്രയോടൊപ്പം.
മാര്കണ്ഡേയേന്ദ്രദ്യുമ്നസ്യ മാഹാത്മ്യം മാധവസ്യ ച സ്വര്ഗദ്വാരസ്യ മാഹാത്മ്യം സാഗരസ്യ വിധിഃ ക്രമാത്
മാർകണ്ഡേയനും ഇന്ദ്രദ്യുമ്നനും മാധവന്റെയും സ്വർഗ്ഗദ്വാരത്തിന്റെയും മഹത്വവും, സമുദ്രത്തിന്റെ നിയമവും ക്രമമായി.
മാര്ജനസ്യ യഥാകാലേ ഭാഗീരഥ്യാഃ സമാഗമമ് സര്വമ് ഏതന് മയാ ഖ്യാതം യത് പരം ശ്രോതുമ് ഇച്ഛഥ
ശുദ്ധീകരണത്തിന് യോജിച്ച സമയവും, ഭഗീരഥിയുമായി സംഗമവും—നിങ്ങൾക്ക് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന പരമമായതെല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞു.
ഇന്ദ്രദ്യുമ്നസ്യ മാഹാത്മ്യമ് ഏതച് ച കഥിതം മയാ സര്വാശ്ചര്യം സമാഖ്യാതം രഹസ്യം പുരുഷോത്തമമ് പുരാണം പരമം ഗുഹ്യം ധന്യം സംസാരമോചനമ്
ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ മഹത്വം ഞാൻ പറഞ്ഞു; അത്ഭുതങ്ങളൊക്കെയും വിവരിച്ചു; പുരുഷോത്തമന്റെ രഹസ്യവും, പുരാതനവും, പരമഗുഹ്യവും, ധന്യവും, സംസാരത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നൽകുന്നതുമായത്.
നഹി നസ് തൃപ്തിര് അസ്തീഹ ശൃണ്വതാം തീര്ഥവിസ്തരമ് പുനര് ഏവ പരം ഗുഹ്യം വക്തുമ് അര്ഹസ്യ് അശേഷതഃ പരം തീര്ഥസ്യ മാഹാത്മ്യം സര്വതീര്ഥോത്തമോത്തമമ്
തീർത്ഥങ്ങളുടെ വിശാലതയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുമ്പോൾ ഞങ്ങൾക്ക് ഇപ്പോഴും തൃപ്തിയില്ല; അതിനാൽ, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ പരമരഹസ്യവും മഹത്വവും വീണ്ടും മുഴുവനായി പറയണം.
ഇമമ് ഏവ പുരാ പ്രശ്നം പൃഷ്ടോ ഽസ്മി ദ്വിജസത്തമാഃ നാരദേന പ്രയത്നേന തദാ തം പ്രോക്തവാന് അഹമ്
ഈ ചോദ്യം തന്നെ പുരാതനകാലത്ത് നാരദൻ വലിയ പരിശ്രമത്തോടെ എന്നോട് ചോദിച്ചിരുന്നു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ; അപ്പോൾ ഞാൻ അവനോട് വിശദീകരിച്ചു.
തപസോ യജ്ഞദാനാനാം തീര്ഥാനാം പാവനം സ്മൃതമ് സര്വം ശ്രുതം മയാ ത്വത്തോ ജഗദ്യോനേ ജഗത്പതേ
തപസ്സിനും യജ്ഞത്തിനും ദാനങ്ങൾക്കും, തീർത്ഥങ്ങൾ ശുദ്ധികരണമെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു; ലോകത്തിന്റെ സ്രഷ്ടാവേ, ഈ എല്ലാം ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് കേട്ടു.
കിയന്തി സന്തി തീര്ഥാനി സ്വര്ഗമര്ത്യരസാതലേ സര്വേഷാമ് ഏവ തീര്ഥാനാം സര്വദാ കിം വിശിഷ്യതേ
സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും എത്ര തീർത്ഥങ്ങളുണ്ട്? അവയിലൊക്കെയും എപ്പോഴും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായത് ഏതാണ്?
ചതുര്വിധാനി തീര്ഥാനി സ്വര്ഗേ മര്ത്യേ രസാതലേ ദൈവാനി മുനിശാര്ദൂല ആസുരാണ്യ് ആരുഷാണി ച
സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും നാലു വിധത്തിലുള്ള തീർത്ഥങ്ങളുണ്ട്: ദൈവീകവും, അസുരവുമുള്ളതും, ചുവപ്പുനിറമുള്ളതും, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ.
മാനുഷാണി ത്രിലോകേഷു വിഖ്യാതാനി സുരാദിഭിഃ മാനുഷേഭ്യശ് ച തീര്ഥേഭ്യ ആര്ഷം തീര്ഥമ് അനുത്തമമ്
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും മനുഷ്യരുടെ തീർത്ഥങ്ങൾ ദേവന്മാരുടെയും മറ്റുള്ളവരുടെയും ഇടയിൽ പ്രശസ്തമാണ്; മനുഷ്യരുടെ തീർത്ഥങ്ങളിൽ, ഋഷികൾ സ്ഥാപിച്ചതാണ് ഏറ്റവും ഉത്തമം.
ആര്ഷേഭ്യശ് ചൈവ തീര്ഥേഭ്യ ആസുരം ബഹുപുണ്യദമ് ആസുരേഭ്യസ് തഥാ പുണ്യം ദൈവം തത് സാര്വകാമികമ്
മഹർഷിമാരിൽ നിന്നും തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ് അസുരസ്വഭാവമുള്ളവയും, അതിനാൽ വലിയ പുണ്യം നൽകുന്നവയും ഉദയം ചെയ്യുന്നത്. അതുപോലെ, ആ അസുരസ്വഭാവമുള്ളവയിൽ നിന്നാണ് ദൈവസ്വഭാവമുള്ളതും, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്നതും ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
ബ്രഹ്മവിഷ്ണുശിവൈശ് ചൈവ നിര്മിതം ദൈവമ് ഉച്യതേ ത്രിഭ്യോ യദ് ഏകം ജായേത തസ്മാന് നാതഃ പരം വിദുഃ
ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ശിവനും ചേർന്ന് സൃഷ്ടിച്ചിരിക്കുന്നതിനെ ദൈവസ്വഭാവമുള്ളതെന്ന് വിളിക്കുന്നു. ഈ മൂവരും ഒന്നിച്ച് സൃഷ്ടിക്കുന്നതിൽ നിന്ന് അതിനപ്പുറം ഒന്നും അറിയപ്പെടുന്നില്ല.
ത്രയാണാമ് അപി ലോകാനാം തീര്ഥം മേധ്യമ് ഉദാഹൃതമ് തത്രാപി ജാമ്ബവം ദ്വീപം തീര്ഥം ബഹുഗുണോദയമ്
മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും തീർത്ഥം ഏറ്റവും വിശുദ്ധമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. അവയിൽ ജാംബുദ്വീപത്തിലെ തീർത്ഥം അനേകം ഗുണങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രസിദ്ധമാണ്.
ജാമ്ബവേ ഭാരതം വര്ഷം തീര്ഥം ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമ് കര്മഭൂമിര് യതഃ പുത്ര തസ്മാത് തീര്ഥം തദ് ഉച്യതേ
ജാംബുദ്വീപിൽ ഭാരതം എന്ന ദേശം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമായ തീർത്ഥമാണ്. മകനേ, അതാണ് കർമ്മഭൂമി എന്നതിനാൽ അതിനെ തീർത്ഥം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
തത്രൈവ യാനി തീര്ഥാനി യാന്യ് ഉക്താനി മയാ തവ ഹിമവദ്വിന്ധ്യയോര് മധ്യേ ഷണ്നദ്യോ ദേവസംഭവാഃ
അവിടെ, ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന തീർത്ഥങ്ങളും, ഹിമവാനും വിന്ധ്യപർവ്വതവും തമ്മിലുള്ള ദേവസമ്പന്നമായ ആറു നദികളും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
തഥൈവ ദേവജാ ബ്രഹ്മന് ദക്ഷിണാര്ണവവിന്ധ്യയോഃ ഏതാ ദ്വാദശ നദ്യസ് തു പ്രാധാന്യേന പ്രകീര്തിതാഃ
അതു പോലെ തന്നെ, ബ്രഹ്മണേ, ദക്ഷിണസമുദ്രവും വിന്ധ്യയും തമ്മിൽ ദേവന്മാരിൽ നിന്നു ജനിച്ച നദികളും, ഈ പന്ത്രണ്ട് നദികൾ പ്രധാനപ്പെട്ടവയെന്നു പ്രസിദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നു.
അഭിസംപൂജിതം യസ്മാദ് ഭാരതം ബഹുപുണ്യദമ് കര്മഭൂമിര് അതോ ദേവൈര് വര്ഷം തസ്മാത് പ്രകീര്തിതമ്
ഭാരതം ദേവന്മാർ ആദരിക്കുകയും, വലിയ പുണ്യം നൽകുന്ന കർമ്മഭൂമിയാകയാൽ, അതാണ് 'വർഷം' എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമായത്.
ആര്ഷാണി ചൈവ തീര്ഥാനി ദേവജാനി ക്വചിത് ക്വചിത് ആസുരൈര് ആവൃതാന്യ് ആസംസ് തദ് ഏവാസുരമ് ഉച്യതേ
മഹർഷിമാരുടെ തീർത്ഥങ്ങളും ദേവജന്യമായവയും ചില സ്ഥലങ്ങളിൽ അസുരന്മാർ കൈവശമാക്കിയിരുന്നു; അവയെ അസുരസ്വഭാവമുള്ളവയെന്ന് പറയുന്നു.
ദൈവേഷ്വ് ഏവ പ്രദേശേഷു തപസ് തപ്ത്വാ മഹര്ഷയഃ ദൈവപ്രഭാവാത് തപസ ആര്ഷാണ്യ് അപി ച താന്യ് അപി
ദൈവസ്വഭാവമുള്ള പ്രദേശങ്ങളിൽ മഹർഷിമാർ തപസ്സു ചെയ്തു; ദൈവത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, അവരുടെ തപസ്സിന്റെ ഫലമായി, മഹർഷിമാരുടെ തീർത്ഥങ്ങളും ദൈവസ്വഭാവം നേടി.
ആത്മനഃ ശ്രേയസേ മുക്ത്യൈ പൂജായൈ ഭൂതയേ ഽഥവാ ആത്മനഃ ഫലഭൂത്യര്ഥം യശസോ ഽവാപ്തയേ പുനഃ
സ്വന്തം ക്ഷേമത്തിനും മോക്ഷത്തിനും പൂജയ്ക്കും ഐശ്വര്യത്തിനും അല്ലെങ്കിൽ വ്യക്തിപരമായ ഫലത്തിനും, വീണ്ടും പ്രശസ്തി നേടുന്നതിനും വേണ്ടി —
മാനുഷൈഃ കാരിതാന്യ് ആഹുര് മാനുഷാണീതി നാരദ ഏവം ചതുര്വിധോ ഭേദസ് തീര്ഥാനാം മുനിസത്തമ
മനുഷ്യർ സ്ഥാപിച്ചവയെ മനുഷ്യതീർത്ഥങ്ങൾ എന്ന് പറയുന്നു, നാരദാ. ഇങ്ങനെ, മുനിശ്രേഷ്ഠാ, തീർത്ഥങ്ങൾക്ക് നാലു തരത്തിലുള്ള വ്യത്യാസമുണ്ട്.
ഭേദം ന കശ്ചിജ് ജാനാതി ശ്രോതും യുക്തോ ഽസി നാരദ ബഹവഃ പണ്ഡിതംമന്യാഃ ശൃണ്വന്തി കഥയന്തി ച സുകൃതീ കോ ഽപി ജാനാതി വക്തും ശ്രോതും നിജൈര് ഗുണൈഃ
ഈ വ്യത്യാസം ആരും അറിയുന്നില്ല; നാരദാ, നീ കേൾക്കാൻ യോഗ്യനാണ്. പലരും പണ്ഡിതരാണെന്ന് കരുതി കേൾക്കുകയും പറയുകയും ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ സത്പുരുഷൻ മാത്രമാണ് തന്റെ ഗുണങ്ങൾകൊണ്ട് ശരിയായി പറയാനും കേൾക്കാനും അറിയുന്നത്.
തേഷാം സ്വരൂപം ഭേദം ച ശ്രോതുമ് ഇച്ഛാമി തത്ത്വതഃ യച് ഛ്രുത്വാ സര്വപാപേഭ്യോ മുച്യതേ നാത്ര സംശയഃ
അവയുടെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും വ്യത്യാസവും ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് കേട്ടാൽ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചനം ലഭിക്കും — ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ബ്രഹ്മന് കൃതയുഗാദൌ തു ഉപായോ ഽന്യോ ന വിദ്യതേ തീര്ഥസേവാം വിനാ സ്വല്പായാസേനാഭീഷ്ടദായിനീമ്
ബ്രഹ്മണേ, കൃതയുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ തീർത്ഥസേവനമല്ലാതെ മറ്റൊരു മാർഗ്ഗം ഇല്ലായിരുന്നു; അതു വളരെ ലഘുവായ ശ്രമത്തിൽ തന്നെ ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നവയായിരുന്നു.
ന ത്വയാ സദൃശോ ധാതര് വക്താ ജ്ഞാതാഥവാ ക്വചിത് ത്വം നാഭികമലേ വിഷ്ണോഃ സംജാതോ ഽഖിലപൂര്വജഃ
നിനക്കുപോലെയുള്ളവൻ, സൃഷ്ടാവേ, സംസാരിക്കാനും അറിയാനും മറ്റൊരുവനും ഇല്ല; നീ വിഷ്ണുവിന്റെ നാഭികമലത്തിൽ ജനിച്ചവനും എല്ലാം മുമ്പുള്ളവനുമാണ്.
ഗോദാവരീ ഭീമരഥീ തുങ്ഗഭദ്രാ ച വേണികാ താപീ പയോഉഷ്ണീ വിന്ധ്യസ്യ ദക്ഷിണേ തു പ്രകീര്തിതാഃ
ഗോദാവരി, ഭീമരഥി, തുങ്ഗഭദ്ര, വേണിക, താപി, പയോഷ്ണി എന്നിവ വിന്ധ്യപർവ്വതത്തിന്റെ തെക്കുഭാഗത്ത് പ്രസിദ്ധമാണ്.
ഭാഗീരഥീ നര്മദാ തു യമുനാ ച സരസ്വതീ വിശോകാ ച വിതസ്താ ച ഹിമവത്പര്വതാശ്രിതാഃ
ഭാഗീരതി, നർമ്മദ, യമുന, സരസ്വതി, വിശോക, വിതസ്ത — ഇവയെല്ലാം ഹിമവാനിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
ഏതാ നദ്യഃ പുണ്യതമാ ദേവതീര്ഥാന്യ് ഉദാഹൃതാഃ ഗയഃ കോല്ലാസുരോ വൃത്രസ് ത്രിപുരോ ഹ്യ് അന്ധകസ് തഥാ
ഈ നദികൾ ഏറ്റവും പുണ്യമുള്ളവയും ദൈവതീർത്ഥങ്ങളായും അറിയപ്പെടുന്നു: ഗയ, കൊള്ളാസുര, വൃത്ര, ത്രിപുര, അങ്ങനെ തന്നെ അന്ധകനും.