മാതരശ് ച മുനിശ്രേഷ്ഠാഃ സര്വകാമഫലപ്രദാഃ ദൃഷ്ട്വാ താന് വിധിവദ് ഭക്ത്യാ സംപൂജ്യ പ്രണിപത്യ ച
മഹാമുനികളേ, എല്ലാ ആഗ്രഹഫലങ്ങളും നൽകുന്ന മാതാക്കളും അവിടെ ഉണ്ട്; അവരെ ഭക്തിയോടെ, വിധിപ്രകാരം കണ്ടു ആരാധിച്ച് വന്ദിച്ചാൽ—
സര്വപാപവിനിര്മുക്തോ നരോ യാതി ത്രിവിഷ്ടപമ് ഏവം സാ നഗരീ രമ്യാ രാജസിംഹേന പാലിതാ
എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തനായി, ഒരുവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകുന്നു; അങ്ങനെ ആ മനോഹരമായ നഗരം രാജസിംഹൻ ഭരിക്കുന്നു.
നിത്യോത്സവപ്രമുദിതാ യഥേന്ദ്രസ്യാമരാവതീ പുരാഷ്ടാദശസംയുക്താ സുവിസ്തീര്ണചതുഷ്പഥാ
എപ്പോഴും ഉത്സവങ്ങളാൽ സന്തോഷപൂർവമായ്, ഇന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെ, പതിനെട്ട് നഗരവാതിലുകളും വിശാലമായ നാലുവഴികളും ഉള്ളത്.
ധനുര്ജ്യാഘോഷനിനദാ സിദ്ധസംഗമഭൂഷിതാ വിദ്യാവദ്ഗണഭൂയിഷ്ഠാ വേദനിര്ഘോഷനാദിതാ
വില്ലിന്റെ നാദം മുഴങ്ങുന്ന, സിദ്ധന്മാരുടെ സംഗമം അലങ്കരിച്ച, പണ്ഡിതരുടെ കൂട്ടം നിറഞ്ഞ, വേദങ്ങളുടെ ഘോഷം മുഴങ്ങുന്ന നഗരം.
ഇതിഹാസപുരാണാനി ശാസ്ത്രാണി വിവിധാനി ച കാവ്യാലാപകഥാശ് ചൈവ ശ്രൂയന്തേ ഽഹര്നിശം ദ്വിജാഃ
മഹാഭാരതം, പുരാണങ്ങൾ, വിവിധ ശാസ്ത്രങ്ങൾ, കാവ്യകഥകൾ — ഇവയെല്ലാം, ദ്വിജന്മാരേ, രാവും പകലും കേൾക്കാറുണ്ട്.
ഏവം മയാ ഗുണാഢ്യാ സാ തദുയിനീ?? സമുദാഹൃതാ യസ്യാം രാജാഭവത് പൂര്വമ് ഇന്ദ്രദ്യുമ്നോ മഹാമതിഃ
ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ആ ദേശത്തെ ഞാൻ വിവരിച്ചു; അതിൽ മുമ്പ് മഹാമതിയായ ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ എന്ന രാജാവ് ജനിച്ചു.
തസ്യാം സ നൃപതിഃ പൂര്വം കുര്വന് രാജ്യമ് അനുത്തമമ് പാലയാമ് ആസ മതിമാന് പ്രജാഃ പുത്രാന് ഇവൌരസാന്
ആ ദേശത്ത്, ആ ജ്ഞാനിയായ രാജാവ് ഒരിക്കൽ അതുല്യമായ രാജ്യം ഭരിക്കുകയും, തന്റെ പ്രജകളെ സ്വന്തം മക്കളെപ്പോലെ സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്തു.
സത്യവാദീ മഹാപ്രാജ്ഞഃ ശൂരഃ സര്വഗുണാകരഃ മതിമാന് ധര്മസംപന്നഃ സര്വശസ്ത്രഭൃതാം വരഃ
സത്യം പറയുന്നവൻ, മഹാപണ്ഡിതൻ, ധൈര്യശാലി, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും നിറഞ്ഞവൻ, ബുദ്ധിമാൻ, ധർമ്മത്തിൽ സമ്പന്നൻ, ആയുധധാരികളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠൻ — ഇങ്ങനെയായിരുന്നു അവൻ.
സത്യവാഞ് ശീലവാന് ദാന്തഃ ശ്രീമാന് പരപുരംജയഃ ആദിത്യ ഇവ തേജോഭീ രൂപൈര് ആശ്വിനയോര് ഇവ
സത്യവാദി, ശീലവാൻ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം ഉള്ളവൻ, ഐശ്വര്യശാലി, ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിച്ചവൻ, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ളവൻ, അശ്വിനീദേവന്മാരെപ്പോലെ സുന്ദരൻ.
വര്ധമാനസുരാശ്ചര്യഃ ശക്രതുല്യപരാക്രമഃ ശാരദേന്ദുര് ഇവാഭാതി ലക്ഷണൈഃ സമലംകൃതഃ
ദിവസം ദിവസവും അത്ഭുതകരമായ പ്രവൃത്തികളിൽ വളരുന്നവൻ, ഇന്ദ്രനോട് തുല്യമായ വീര്യം, ശാരദ്പൗർണ്ണമീചന്ദ്രനെപ്പോലെ ലക്ഷണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ.
ആഹര്താ സര്വയജ്ഞാനാം ഹയമേധാദികൃത് തഥാ ദാനൈര് യജ്ഞൈസ് തപോഭിശ് ച തത്തുല്യോ നാസ്തി ഭൂപതിഃ
എല്ലാ യാഗങ്ങളും, അശ്വമേധയാഗം ഉൾപ്പെടെ, നിർവഹിച്ചവൻ; ദാനം, യാഗം, തപസ്സ് — ഇവയിൽ അവനോട് തുല്യനായ മറ്റൊരു രാജാവില്ല.
സുവര്ണമണിമുക്താനാം ഗജാശ്വാനാം ച ഭൂപതിഃ പ്രദദൌ വിപ്രമുഖ്യേഭ്യോ യാഗേ യാഗേ മഹാധനമ്
സുവർണ്ണം, മാണിക്യം, മുത്തുകൾ, ആനകൾ, കുതിരകൾ — ഇവയെല്ലാം മഹാബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഓരോ യാഗത്തിലും ധാരാളമായി ദാനം ചെയ്തവൻ.
ഹസ്ത്യശ്വരഥമുഖ്യാനാം കമ്ബലാജിനവാസസാമ് രത്നാനാം ധനധാന്യാനാമ് അന്തസ് തസ്യ ന വിദ്യതേ
ആനകൾ, കുതിരകൾ, രഥങ്ങൾ, ഉന്നതമായ കമ്പളി, മൃഗചർമ്മം, വസ്ത്രങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, ധനം, ധാന്യം — ഇവയിൽ അവന്റെ രാജ്യത്തിനുള്ളിൽ പരിധിയൊന്നുമില്ലായിരുന്നു.
ഏവം സര്വധനൈര് യുക്തോ ഗുണൈഃ സര്വൈര് അലംകൃതഃ സര്വകാമസമൃദ്ധാത്മാ കുര്വന് രാജ്യമ് അകണ്ടകമ്
ഇങ്ങനെ എല്ലാ സമ്പത്തുകളും ഉള്ളവൻ, എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവൻ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റിയവൻ, തന്റെ രാജ്യം യാതൊരു കഷ്ടതയും ഇല്ലാതെ ഭരിച്ചു.
തസ്യേയം മതിര് ഉത്പന്നാ സര്വയോഗേശ്വരം ഹരിമ് കഥമ് ആരാധയിഷ്യാമി ഭുക്തിമുക്തിപ്രദം പ്രഭുമ്
അവനിൽ ഇങ്ങനെ ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു: 'എങ്ങനെ ഞാൻ എല്ലാ യോഗേശ്വരനായ ഹരിയെ, ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന പ്രഭുവിനെ, ആരാധിക്കാം?'
വിചാര്യ സര്വശാസ്ത്രാണി തന്ത്രാണ്യ് ആഗമവിസ്തരമ് ഇതിഹാസപുരാണാനി വേദാങ്ഗാനി ച സര്വശഃ
എല്ലാ ശാസ്ത്രങ്ങളും, തന്ത്രങ്ങളും, ആഗമങ്ങളുടെ വിശാലതയും, ഇതിഹാസങ്ങളും പുരാണങ്ങളും, വേദാംഗങ്ങൾ — ഇവയെല്ലാം അവൻ ആലോചിച്ചു.
ധര്മശാസ്ത്രാണി സര്വാണി നിയമാന് ഋഷിഭാഷിതാന് വേദാങ്ഗാനി ച ശാസ്ത്രാണി വിദ്യാസ്ഥാനാനി യാനി ച
ധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങൾ, ഋഷിമാർ പറഞ്ഞ നിയമങ്ങൾ, വേദാംഗങ്ങൾ, വിദ്യാസ്ഥാനങ്ങൾ — ഇവയൊക്കെയും അവൻ പരിശോധിച്ചു.
ഗുരും സംസേവ്യ യത്നേന ബ്രാഹ്മണാന് വേദപാരഗാന് ആധായ പരമാം കാഷ്ഠാം കൃതകൃത്യോ ഽഭവത് തദാ
ഗുരുവിനെ ഭക്തിയോടെ സേവിച്ചു, വേദപാരായണരായ മഹാബ്രാഹ്മണന്മാരെ ആദരിച്ച്, പരമാവധി ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ച്, അവൻ ജീവിതം സഫലമാക്കി.
സംപ്രാപ്യ പരമം തത്ത്വം വാസുദേവാഖ്യമ് അവ്യയമ് ഭ്രാന്തിജ്ഞാനാദ് അതീതസ് തു മുമുക്ഷുഃ സംയതേന്ദ്രിയഃ
വാസുദേവം എന്ന അവിനാശിയായ പരമതത്ത്വം സാക്ഷാൽക്കരിച്ച്, ഭ്രമയും അജ്ഞാനവും വിട്ട്, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം ഉള്ളവനും ആയി.
കഥമ് ആരാധയിഷ്യാമി ദേവദേവം സനാതനമ് പീതവസ്ത്രം ചതുര്ബാഹും ശങ്ഖചക്രഗദാധരമ്
എങ്ങനെ ഞാൻ ശാശ്വതനായ ദേവദേവനെയും, മഞ്ഞ വസ്ത്രം ധരിച്ച, നാലു കൈകളും ശംഖം, ചക്രം, ഗദയും ഉള്ളവനെയും, ആരാധിക്കാം?
വനമാലാവൃതോരസ്കം പദ്മപത്ത്രായതേക്ഷണമ് ശ്രീവത്സോരഃസമായുക്തം മുകുടാങ്ഗദശോഭിതമ്
വനമാല കെട്ടിയ വക്ഷസ്സും, താമരയിലുപമമായ വലിയ കണ്ണുകളും, ശ്രീവത്സം അണിഞ്ഞ വക്ഷസ്സും, മുകുടവും കങ്കണവും കൊണ്ട് ഭാസ്വരമായവനും.
സ്വപുരാത് സ തു നിഷ്ക്രാന്ത ഉജ്ജയിന്യാഃ പ്രജാപതിഃ ബലേന മഹതാ യുക്തഃ സഭൃത്യഃ സപുരോഹിതഃ
അപ്പോൾ പ്രജാപതിയായ രാജാവ്, ഉജ്ജയിനി നഗരത്തിൽ നിന്ന്, വലിയ സൈന്യത്തോടും ഭൃത്യന്മാരോടും പുരോഹിതന്മാരോടും കൂടി പുറപ്പെട്ടു.
അനുജഗ്മുസ് തു തം സര്വേ രഥിനഃ ശസ്ത്രപാണയഃ രഥൈര് വിമാനസംകാശൈഃ പതാകാധ്വജസേവിതൈഃ
അയാളെല്ലാം ആയുധങ്ങള് കൈവശം വെച്ച രഥികര് ആകാശവിമാനങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള, പതാകകളും കൊടികളും അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളില് കയറി പിന്തുടര്ന്നു.
സാദിനശ് ച തഥാ സര്വേ പ്രാസതോമരപാണയഃ അശ്വൈഃ പവനസംകാശൈര് അനുജഗ്മുസ് തു തം നൃപമ്
അതുപോലെ തന്നെ, കുന്തവും ഗദയും പിടിച്ചിരുന്ന എല്ലാ കുതിരസേനയും കാറ്റുപോലെയുള്ള കുതിരകളില് കയറി ആ രാജാവിനെ പിന്തുടര്ന്നു.
ഹിമവത്സംഭവൈര് മത്തൈര് വാരണൈഃ പര്വതോപമൈഃ ഈഷാദന്തൈഃ സദാ മത്തൈഃ പ്രചണ്ഡൈഃ ഷഷ്ടിഹായനൈഃ
ഹിമാലയത്തില് ജനിച്ച, മദം നിറഞ്ഞ, മലപോലെയുള്ള, അല്പം വളഞ്ഞ ദന്തങ്ങളുള്ള, എല്ലായ്പ്പോഴും ഉഗ്രതയുള്ള അറുപതു വയസ്സായ ആനകളോടുകൂടി,
ഹേമകക്ഷൈഃ സപതാകൈര് ഘണ്ടാരവവിഭൂഷിതൈഃ അനുജഗ്മുശ് ച തം സര്വേ ഗജയുദ്ധവിശാരദാഃ
പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള കവചം ധരിച്ച്, പതാകകളും മണികളുടെ ശബ്ദവും ഉള്ള ആനകളില് കയറിയ, ആനയുദ്ധത്തില് പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവരൊക്കെയും അവനെ പിന്തുടര്ന്നു.
അസംഖ്യേയാശ് ച പാദാതാ ധനുഷ്പ്രാസാസിപാണയഃ ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരാ ദിവ്യഗന്ധാനുലേപനാഃ
അസംഖ്യമായ പാദസേന, വില്ലും കുന്തവും വാളും കൈവശം വെച്ച, ദിവ്യമായ പുഷ്പമാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച, ദിവ്യഗന്ധം പുരട്ടിയവരും,
അനുജഗ്മുശ് ച തം സര്വേ യുവാനോ മൃഷ്ടകുണ്ഡലാഃ സര്വാസ്ത്രകുശലാഃ ശൂരാഃ സദാ സംഗ്രാമലാലസാഃ
അവരൊക്കെയും, തിളങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങള് ധരിച്ച യുവാക്കള്, എല്ലാ ആയുധങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള വീരന്മാര്, എപ്പോഴും യുദ്ധത്തിന് ആഗ്രഹമുള്ളവര്, അവനെ പിന്തുടര്ന്നു.
അന്തഃപുരനിവാസിന്യഃ സ്ത്രിയഃ സര്വാഃ സ്വലംകൃതാഃ ബിമ്ബൌഷ്ഠചാരുദശനാഃ സര്വാഭരണഭൂഷിതാഃ
അന്തര്മഹലില് താമസിക്കുന്ന സ്ത്രീകള് എല്ലാവരും, പൂർണ്ണമായ അലങ്കാരങ്ങളോടെ, ബിംബഫലത്തിനെപ്പോലെയുള്ള ചുവപ്പുനാവും മനോഹരമായ പല്ലുകളും, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ധരിച്ചവരും,
ദിവ്യവസ്ത്രധരാഃ സര്വാ ദിവ്യമാല്യവിഭൂഷിതാഃ ദിവ്യഗന്ധാനുലിപ്താങ്ഗാഃ ശരച്ചന്ദ്രനിഭാനനാഃ
ദിവ്യവസ്ത്രങ്ങള് ധരിച്ച, ദിവ്യപുഷ്പമാലകള് അണിഞ്ഞ, ദിവ്യഗന്ധം പുരട്ടിയ ശരീരവും ശരദ്കാലത്തിലെ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖവും ഉള്ളവരും,