ഉപാസതേ മഹാത്മാനമ് ഉശനാ ച മഹാമുനിഃ സനത്കുമാരപ്രമുഖാസ് തഥൈവ പരമര്ഷയഃ
മഹാമുനിയായ ഉശനാസും, സനത്കുമാരൻമാരും, പ്രധാനമുനിമാരും ആ മഹാത്മാവിനെ ആരാധിച്ചു.
അങ്ഗിരഃപ്രമുഖാശ് ചൈവ തഥാ ദേവര്ഷയോ ഽപി ച വിശ്വാവസുശ് ച ഗന്ധര്വസ് തഥാ നാരദപര്വതൌ
അംഗിരസ്മുനിമാരും, ദേവർഷിമാരും, വിശ്വാവസു എന്ന ഗന്ധർവനും, നാരദനും പർവതനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
അപ്സരോഗണസംഘാശ് ച സമാജഗ്മുര് അനേകശഃ വവൌ സുഖശിവോ വായുര് നാനാഗന്ധവഹഃ ശുചിഃ
അനവധി അപ്സരസ്മാരുടെ കൂട്ടങ്ങൾ അവിടെ എത്തിയിരുന്നു; വിവിധ സുഗന്ധങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന, ശുഭമായ, സുഖകരമായ കാറ്റ് വീശി.
സര്വര്തുകുസുമോപേതഃ പുഷ്പവന്തോ ഽഭവന് ദ്രുമാഃ തഥാ വിദ്യാധരാഃ സാധ്യാഃ സിദ്ധാശ് ചൈവ തപോധനാഃ
എല്ലാ ঋതുക്കളിലെയും പൂക്കളാൽ വൃക്ഷങ്ങൾ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; അതുപോലെ വിദ്യാധരന്മാരും, സാധ്യന്മാരും, സിദ്ധന്മാരും, തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
മഹാദേവം പശുപതിം പര്യുപാസത തത്ര വൈ ഭൂതാനി ച തഥാന്യാനി നാനാരൂപധരാണ്യ് അഥ
അവിടെ മഹാദേവനെയും പശുബന്ധുവായ ഭഗവാനെയും വിവിധരൂപങ്ങളിലുള്ള മറ്റു ഭൂതങ്ങളെയും ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു.
രാക്ഷസാശ് ച മഹാരൌദ്രാഃ പിശാചാശ് ച മഹാബലാഃ ബഹുരൂപധരാ ധൃഷ്ടാ നാനാപ്രഹരണായുധാഃ
അവിടെ അതിക്രൂരരായ രാക്ഷസന്മാരും മഹാബലശാലികളായ പിശാചുകളും ധൈര്യത്തോടെ പലവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിച്ച് വിവിധ ആയുധങ്ങൾ കൈവശം വച്ചവരും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ദേവസ്യാനുചരാസ് തത്ര തസ്ഥുര് വൈശ്വാനരോപമാഃ നന്ദീശ്വരശ് ച ഭഗവാന് ദേവസ്യാനുമതേ സ്ഥിതഃ
ദേവന്റെ അനുചിതന്മാർ അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിച്ച് അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; ഭഗവാൻ നന്ദീശ്വരനും ദേവന്റെ അനുമതിയോടെ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പ്രഗൃഹ്യ ജ്വലിതം ശൂലം ദീപ്യമാനം സ്വതേജസാ ഗങ്ഗാ ച സരിതാം ശ്രേഷ്ഠാ സര്വതീര്ഥജലോദ്ഭവാ
സ്വന്തം തേജസ്സിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന ജ്വലിച്ച കുന്തം പിടിച്ചുകൊണ്ടു, എല്ലാ തീർത്ഥജലങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള ഗംഗയും, നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായവളും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പര്യുപാസത തം ദേവം രൂപിണീ ദ്വിജസത്തമാഃ ഏവം സ ഭഗവാംസ് തത്ര പൂജ്യമാനഃ സുരര്ഷിഭിഃ
ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, രൂപവതിയായ അവൾ ആ ദേവനെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആരാധിച്ചു; അങ്ങനെ ഭഗവാൻ അവിടെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ചേർന്ന് ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു.
ദേവൈശ് ച സുമഹാഭാഗൈര് മഹാദേവോ വ്യതിഷ്ഠത കസ്യചിത് ത്വ് അഥ കാലസ്യ ദക്ഷോ നാമ പ്രജാപതിഃ
മഹാഭാഗ്യശാലികളായ ദേവന്മാരോടൊപ്പം മഹാദേവൻ അവിടെ നിലകൊണ്ടിരുന്നു; അപ്പോൾ ഒരു സമയത്ത് ദക്ഷൻ എന്ന പ്രജാപതി അവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
പൂര്വോക്തേന വിധാനേന യക്ഷ്യമാണോ ഽഭ്യപദ്യത തതസ് തസ്യ മഖേ ദേവാഃ സര്വേ ശക്രപുരോഗമാഃ
മുൻപ് പറഞ്ഞ രീതിയിൽ യാഗം നടത്താൻ ദക്ഷൻ തീരുമാനിച്ചു; പിന്നെ അവന്റെ യാഗത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ദേവന്മാർ എല്ലാം കൂടി.
സ്വര്ഗസ്ഥാനാദ് അഥാഗമ്യ ദക്ഷമ് ആപേദിരേ തഥാ തേ വിമാനൈര് മഹാത്മാനോ ജ്വലദ്ഭിര് ജ്വലനപ്രഭാഃ
സ്വർഗ്ഗത്തിൽ നിന്നിറങ്ങി, മഹാത്മാക്കളായ അവർ ദക്ഷനെ സമീപിച്ചു; അഗ്നിപോലെയുള്ള പ്രകാശമുള്ള വിമാനങ്ങളിൽ അവർ അവിടെ എത്തി.
ദേവസ്യാനുമതേ ഽഗച്ഛന് ഗങ്ഗാദ്വാരമ് ഇതി ശ്രുതിഃ ഗന്ധര്വാപ്സരസാകീര്ണം നാനാദ്രുമലതാവൃതമ്
ദേവന്റെ അനുമതിയോടെ അവർ ഗംഗയുടെ വാതിലിലേക്ക് പോയി, കഥാപരമ്പരയിൽ പറയുന്നതുപോലെ, ഗന്ധർവന്മാരും അപ്സരസ്സുകളും നിറഞ്ഞു, വിവിധ വൃക്ഷലതകളാൽ മൂടപ്പെട്ട സ്ഥലമായിരുന്നു അത്.
ഋഷിസിദ്ധൈഃ പരിവൃതം ദക്ഷം ധര്മഭൃതാം വരമ് പൃഥിവ്യാമ് അന്തരിക്ഷേ ച യേ ച സ്വര്ലോകവാസിനഃ
ഋഷിമാരും സിദ്ധന്മാരും ചുറ്റിപ്പറ്റി, ധർമ്മത്തെ ഏറ്റവും നല്ലവൻ ആയ ദക്ഷൻ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു; ഭൂമിയിലും ആകാശത്തിലും സ്വർഗ്ഗലോകത്തും വസിക്കുന്നവർ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സര്വേ പ്രാഞ്ജലയോ ഭൂത്വാ ഉപതസ്ഥുഃ പ്രജാപതിമ് ആദിത്യാ വസവോ രുദ്രാഃ സാധ്യാഃ സര്വേ മരുദ്ഗണാഃ
എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി പ്രണാമത്തോടെ പ്രജാപതിയെ സമീപിച്ചു; ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, സാദ്ധ്യർ, മരുത്ഗണങ്ങൾ എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിഷ്ണുനാ സഹിതാഃ സര്വ ആഗതാ യജ്ഞഭാഗിനഃ ഊഷ്മപാ ധൂമപാശ് ചൈവ ആജ്യപാഃ സോമപാസ് തഥാ
വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം യാഗഫലഭോക്താക്കളായ എല്ലാവരും എത്തി; ഊഷ്മപന്മാർ, ധൂമപന്മാർ, ആജ്യപന്മാർ, സോമപന്മാർ എന്നിവരും അവരോടൊപ്പം ഉണ്ടായിരുന്നു.
അശ്വിനൌ മരുതശ് ചൈവ നാനാദേവഗണൈഃ സഹ ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ ഭൂതഗ്രാമാസ് തഥൈവ ച
അശ്വിനീദേവന്മാരും മരുത്ഗണങ്ങളും വിവിധ ദേവഗണങ്ങളോടൊപ്പം, മറ്റു അനേകം ഭൂതഗണങ്ങളും അങ്ങനെ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ജരായുജാണ്ഡജാശ് ചൈവ തഥൈവ സ്വേദജോദ്ഭിദഃ ആഗതാഃ സത്ത്രിണഃ സര്വേ ദേവാഃ സ്ത്രീഭിഃ സഹര്ഷിഭിഃ
ഗർഭത്തിൽ, മുട്ടയിൽ, ചുരുണ്ട ചൊറിയിൽ, മുളയിൽ ജനിച്ചവരും, യാഗം ചെയ്യുന്നവരും, ദേവന്മാരും, സ്ത്രീകളും, ഋഷിമാരും എല്ലാം അവിടെ എത്തിയിരുന്നു.
വിരാജന്തേ വിമാനസ്ഥാ ദീപ്യമാനാ ഇവാഗ്നയഃ താന് ദൃഷ്ട്വാ മന്യുനാവിഷ്ടോ ദധീചിര് വാക്യമ് അബ്രവീത്
അവർ വിമാനങ്ങളിൽ ഇരുന്നു അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിച്ചു; അവരെ കണ്ട ദധീചി കോപത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
അപൂജ്യപൂജനേ ചൈവ പൂജ്യാനാം ചാപ്യ് അപൂജനേ നരഃ പാപമ് അവാപ്നോതി മഹദ് വൈ നാത്ര സംശയഃ
അർഹതക്കാർക്ക് ആദരവ് കാണിക്കാതെയും അർഹതയില്ലാത്തവരെ ആദരിക്കയാലും മനുഷ്യൻ വലിയ പാപം ചെയ്യുന്നു; ഇതിൽ സംശയമില്ല.
ഏവമ് ഉക്ത്വാ തു വിപ്രര്ഷിഃ പുനര് ദക്ഷമ് അഭാഷത
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം ആ മഹർഷി വീണ്ടും ദക്ഷനോടു സംസാരിച്ചു.
പൂജ്യം ച പശുഭര്താരം കസ്മാന് നാര്ചയസേ പ്രഭുമ്
ആദരിക്കേണ്ട പശുബന്ധുവായ ഭഗവാനെ നീ എന്തുകൊണ്ട് ആരാധിക്കാറില്ല?
സന്തി മേ ബഹവോ രുദ്രാഃ ശൂലഹസ്താഃ കപര്ദിനഃ ഏകാദശസ്ഥാനഗതാ നാന്യം വിദ്മോ മഹേശ്വരമ്
എനിക്ക് അനേകം രുദ്രന്മാർ ഉണ്ട്, മൂന്ന് കയ്യിൽ ത്രിശൂലം പിടിച്ച്, ജടാമുടിയോടെ, പതിനൊന്ന് സ്ഥലങ്ങളിൽ പാർക്കുന്നു. മഹേശ്വരനെന്നാൽ അവനെക്കാൾ വല്ലതും ഞങ്ങൾ അറിയുന്നില്ല.
സര്വേഷാമ് ഏകമന്ത്രോ ഽയം മമേശോ ന നിമന്ത്രിതഃ യഥാഹം ശംകരാദ് ഊര്ധ്വം നാന്യം പശ്യാമി ദൈവതമ് തഥാ ദക്ഷസ്യ വിപുലോ യജ്ഞോ ഽയം ന ഭവിഷ്യതി
എല്ലാവർക്കും ഒരേ മന്ത്രമാണ്; എന്റെ ഇശ്വരനെ ക്ഷണിച്ചിട്ടില്ല. ഞാൻ കാണുന്നതുപോലെ ശങ്കരനേക്കാൾ വലിയ ദൈവം മറ്റൊന്നുമില്ല. അതുകൊണ്ട് തന്നെ, ദക്ഷന്റെ ഈ വലിയ യാഗം വിജയിക്കില്ല.
വിഷ്ണോശ് ച ഭാഗാ വിവിധാഃ പ്രദത്താസ് തഥാ ച രുദ്രേഭ്യ ഉത പ്രദത്താഃ അന്യേ ഽപി ദേവാ നിജഭാഗയുക്താ ദദാമി ഭാഗം ന തു ശംകരായ
വിഷ്ണുവിന് പലവിധമായ പങ്കുകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്; അതുപോലെ രുദ്രന്മാർക്കും. മറ്റു ദേവന്മാർക്കും അവരവരുടെ പങ്ക് ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഞാൻ പങ്ക് നൽകുന്നു, പക്ഷേ ശങ്കരനു മാത്രം നൽകുന്നില്ല.
ഗതാസ് തു ദേവതാ ജ്ഞാത്വാ ശൈലരാജസുതാ തദാ ഉവാച വചനം ശര്വം ദേവം പശുപതിം പതിമ്
ഇത് മനസ്സിലാക്കിയ ദേവന്മാർ അപ്പോൾ പർവതരാജകുമാരിയുടെ അടുക്കൽ പോയി. അവൾ ശർവനോടും, ജീവജാലങ്ങളുടെ നാഥനായ ദേവനോടും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
ഭഗവന് കുത്ര യാന്ത്യ് ഏതേ ദേവാഃ ശക്രപുരോഗമാഃ ബ്രൂഹി തത്ത്വേന തത്ത്വജ്ഞ സംശയോ മേ മഹാന് അയമ്
ഭഗവനേ, ഇന്ദ്രൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന ഈ ദേവന്മാർ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? സത്യമായി പറയൂ, സത്യത്തെ അറിയുന്നവനേ; ഈ വലിയ സംശയമാണ് എനിക്ക് ഉണർന്നിരിക്കുന്നത്.
ദക്ഷോ നാമ മഹാഭാഗേ പ്രജാനാം പതിര് ഉത്തമഃ ഹയമേധേന യജതേ തത്ര യാന്തി ദിവൌകസഃ
ദക്ഷൻ എന്ന മഹാഭാഗ്യവാൻ ജീവജാലങ്ങളുടെ പ്രധാനനായകനാണ്; അവൻ അശ്വമേധയാഗം നടത്തുകയാണ്, അതിലേക്കാണ് ദേവന്മാർ പോകുന്നത്.
യജ്ഞമ് ഏതം മഹാഭാഗ കിമര്ഥം നാനുഗച്ഛസി കേന വാ പ്രതിഷേധേന ഗമനം തേ ന വിദ്യതേ
മഹാഭാഗ്യവതിയേ, നീ ഈ യാഗത്തെ പിന്തുടരാത്തത് എന്തുകൊണ്ടാണ്? എന്ത് വിലക്കാണ് നിന്നെ പോകാൻ അനുവദിക്കാത്തത്?
സുരൈര് ഏവ മഹാഭാഗേ സര്വമ് ഏതദ് അനുഷ്ഠിതമ് യജ്ഞേഷു മമ സര്വേഷു ന ഭാഗ ഉപകല്പിതഃ
മഹാഭാഗ്യവതിയേ, ഇതെല്ലാം ദേവന്മാരാൽ മാത്രം നടത്തപ്പെട്ടതാണ്. എന്റെ എല്ലാ യാഗങ്ങളിലും എനിക്ക് ഒരു പങ്കും ലഭിച്ചിട്ടില്ല.