തദ് ഏവാഹുര് അണുഭ്യോ ഽണു തന് മഹദ്ഭ്യോ മഹത്തരമ് സര്വത്ര സര്വഭൂതേഷു ധ്രുവം തിഷ്ഠന് ന ദൃശ്യതേ
അത് സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മവും, മഹത്തിൽ മഹത്തും ആണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; എല്ലായിടത്തും എല്ലാ ജീവികളിലും സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ബുദ്ധിദ്രവ്യേണ ദൃശ്യേന മനോദീപേന ലോകകൃത് മഹതസ് തമസസ് താത പാരേ തിഷ്ഠന് ന താമസഃ
ബുദ്ധിയുടെ സാരത്താൽ, മനസ്സിന്റെ പ്രകാശത്താൽ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു, പ്രിയനേ, അവൻ അന്ധകാരത്തിൽപ്പെട്ടവനല്ല.
തമസോ ദൂര ഇത്യ് ഉക്തസ് തത്ത്വജ്ഞൈര് വേദപാരഗൈഃ വിമലോ വിമതശ് ചൈവ നിര്ലിങ്ഗോ ഽലിങ്ഗസംജ്ഞകഃ
സത്യജ്ഞാനികളും വേദപാരായണരും അതിനെ അന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന് ദൂരമാണെന്ന് പറയുന്നു; അതു നിർമ്മലവും, മഹത്വമുള്ളതും, ലക്ഷണമില്ലാത്തതും, 'ലക്ഷണമില്ലാത്തവൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്.
യോഗ ഏഷ ഹി ലോകാനാം കിമ് അന്യദ് യോഗലക്ഷണമ് ഏവം പശ്യന് പ്രപശ്യേത ആത്മാനമ് അജരം പരമ്
ഇതാണ് ലോകങ്ങൾക്ക് യോഗം; യോഗത്തിന് വേറേതെങ്കിലും ലക്ഷണമുണ്ടോ? ഇങ്ങനെ കാണുമ്പോൾ, ഒരാൾ ആത്മാവിനെ ജരാരഹിതനും പരമവുമായതും ആയി അനുഭവിക്കുന്നു.
യോഗദര്ശനമ് ഏതാവദ് ഉക്തം തേ തത്ത്വതോ മയാ സാംഖ്യജ്ഞാനം പ്രവക്ഷ്യാമി പരിസംഖ്യാനിദര്ശനമ്
യോഗദർശനം ഇത്രയൊക്കെയാണ് ഞാൻ സത്യമായി നിന്നോട് പറഞ്ഞത്. ഇനി ഞാൻ സംഖ്യജ്ഞാനം, അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാം.
അവ്യക്തമ് ആഹുഃ പ്രഖ്യാനം പരാം പ്രകൃതിമ് ആത്മനഃ തസ്മാന് മഹത് സമുത്പന്നം ദ്വിതീയം രാജസത്തമ
അവ്യക്തം എന്നത് ആത്മാവിന്റെ പരമപ്രകൃതിയാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; അതിൽ നിന്ന് മഹത് എന്ന രണ്ടാമത്തേതു ജനിക്കുന്നു, രാജാവേ.
അഹംകാരസ് തു മഹതസ് തൃതീയ ഇതി നഃ ശ്രുതമ് പഞ്ചഭൂതാന്യ് അഹംകാരാദ് ആഹുഃ സാംഖ്യാത്മദര്ശിനഃ
മഹതിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരം, മൂന്നാമത്തേതായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ഭൂതങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് സംഖ്യദർശികൾ പറയുന്നു.
ഏതാഃ പ്രകൃതയസ് ത്വ് അഷ്ടൌ വികാരാശ് ചാപി ഷോഡശ പഞ്ച ചൈവ വിശേഷാശ് ച തഥാ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ച
ഇവയാണ് എട്ട് പ്രകൃതികൾ, പതിനാറ് വികാരങ്ങൾ, അഞ്ചു പ്രത്യേകഭൂതങ്ങൾ, അതുപോലെ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും.
ഏതാവദ് ഏവ തത്ത്വാനാം സാംഖ്യമ് ആഹുര് മനീഷിണഃ സാംഖ്യേ സാംഖ്യവിധാനജ്ഞാ നിത്യം സാംഖ്യപഥേ സ്ഥിതാഃ
മഹാത്മാക്കൾ പറഞ്ഞ പ്രകാരം തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണം ഇത്രയാണെന്ന് സാംഖ്യശാസ്ത്രം അറിയുന്നവരും സാംഖ്യപഥത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവരും പറയുന്നു.
യസ്മാദ് യദ് അഭിജായേത തത് തത്രൈവ പ്രലീയതേ ലീയന്തേ പ്രതിലോമാനി ഗൃഹ്യന്തേ ചാന്തരാത്മനാ
ഏത് വസ്തുവിൽ നിന്ന് എന്തെങ്കിലും ഉദ്ഭവിച്ചാലോ, അതു പിന്നെ അതിൽ തന്നെയാണു ലയിക്കുന്നത്. എല്ലാം വിരുദ്ധക്രമത്തിൽ ലയിക്കുകയും, അതെല്ലാം അകത്ത് മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ആനുലോമ്യേന ജായന്തേ ലീയന്തേ പ്രതിലോമതഃ ഗുണാ ഗുണേഷു സതതം സാഗരസ്യോര്മയോ യഥാ
സാധാരണക്രമത്തിൽ ഗുണങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് അവ ലയിക്കുന്നു; ഗുണങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഗുണങ്ങളിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്, സമുദ്രത്തിലെ തിരകൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ലയിക്കുന്നതുപോലെ.
സര്ഗപ്രലയ ഏതാവാന് പ്രകൃതേര് നൃപസത്തമ ഏകത്വം പ്രലയേ ചാസ്യ ബഹുത്വം ച തഥാ സൃജി
രാജാവേ, സൃഷ്ടിയും ലയവും ഇങ്ങനെയാണ്: ലയകാലത്ത് പ്രകൃതി ഏകരൂപമാകുന്നു, സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് അതു പലതായും ഭിന്നമാകുന്നു.
ഏവമ് ഏവ ച രാജേന്ദ്ര വിജ്ഞേയം ജ്ഞാനകോവിദൈഃ അധിഷ്ഠാതാരമ് അവ്യക്തമ് അസ്യാപ്യ് ഏതന് നിദര്ശനമ്
ഇതുപോലെ തന്നെ, രാജാവേ, ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ അറിയേണ്ടത് ഇതാണ്: അവ്യക്തം എന്നതാണു എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായിരിക്കുന്നതെന്നും, ഇതും അതിന് ഉദാഹരണമാണെന്നും.
ഏകത്വം ച ബഹുത്വം ച പ്രകൃതേര് അനു തത്ത്വവാന് ഏകത്വം പ്രലയേ ചാസ്യ ബഹുത്വം ച പ്രവര്തനാത്
ഏകതയും ബഹുത്വവും പ്രകൃതിക്ക് തത്ത്വാനുസൃതമാണ്; ലയത്തിൽ ഏകതയും, സൃഷ്ടിയിൽ ബഹുത്വവും കാണപ്പെടുന്നു.
ബഹുധാത്മാ പ്രകുര്വീത പ്രകൃതിം പ്രസവാത്മികാമ് തച് ച ക്ഷേത്രം മഹാന് ആത്മാ പഞ്ചവിംശോ ഽധിതിഷ്ഠതി
അനേകം രൂപങ്ങൾ ഉള്ള ആത്മാവ് സൃഷ്ടിക്ക് കാരണമാകുന്ന പ്രകൃതിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പ്രകൃതിയിൽ മഹത്തായ ആത്മാവ്, ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ, അധിഷ്ഠാനം വഹിക്കുന്നു.
അധിഷ്ഠാതേതി രാജേന്ദ്ര പ്രോച്യതേ യതിസത്തമൈഃ അധിഷ്ഠാനാദ് അധിഷ്ഠാതാ ക്ഷേത്രാണാമ് ഇതി നഃ ശ്രുതമ്
രാജാവേ, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ യതികൾ അവനെ അധിഷ്ഠാതാവെന്നു വിളിക്കുന്നു; അധിഷ്ഠാനം ചെയ്യുന്നതിനാൽ അവൻ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും അധിഷ്ഠാതാവാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ക്ഷേത്രം ജാനാതി ചാവ്യക്തം ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി ചോച്യതേ അവ്യക്തികേ പുരേ ശേതേ പുരുഷശ് ചേതി കഥ്യതേ
അവൻ ക്ഷേത്രം അറിയുന്നു, അതിനാൽ അവനെ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നും പറയുന്നു; അവ്യക്തമായ നഗരത്തിൽ പുരുഷൻ വസിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു.
അന്യദ് ഏവ ച ക്ഷേത്രം സ്യാദ് അന്യഃ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഉച്യതേ ക്ഷേത്രമ് അവ്യക്ത ഇത്യ് ഉക്തം ജ്ഞാതാരം പഞ്ചവിംശകമ്
ക്ഷേത്രം ഒന്നാണ്, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ മറ്റൊന്നാണെന്ന് പറയുന്നു; ക്ഷേത്രം അവ്യക്തം എന്നും, അറിഞ്ഞവൻ ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ എന്നും പറയുന്നു.
അന്യദ് ഏവ ച ജ്ഞാനം സ്യാദ് അന്യജ് ജ്ഞേയം തദ് ഉച്യതേ ജ്ഞാനമ് അവ്യക്തമ് ഇത്യ് ഉക്തം ജ്ഞേയോ വൈ പഞ്ചവിംശകഃ
ജ്ഞാനം ഒന്നാണ്, അറിയേണ്ടത് മറ്റൊന്നാണ്; ജ്ഞാനം അവ്യക്തം എന്നും, അറിയേണ്ടത് ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ തന്നെയാണെന്നും പറയുന്നു.
അവ്യക്തം ക്ഷേത്രമ് ഇത്യ് ഉക്തം തഥാ സത്ത്വം തഥേശ്വരമ് അനീശ്വരമ് അതത്ത്വം ച തത്ത്വം തത് പഞ്ചവിംശകമ്
അവ്യക്തം ക്ഷേത്രം എന്നും, അതുപോലെ സത്ത്വവും ഈശ്വരനും; ഈശ്വരമല്ലാത്തതും തത്ത്വമല്ലാത്തതും, ആ തത്ത്വം ഇരുപത്തിയഞ്ചാമനാണ്.
സാംഖ്യദര്ശനമ് ഏതാവത് പരിസംഖ്യാ ന വിദ്യതേ സംഖ്യാ പ്രകുരുതേ ചൈവ പ്രകൃതിം ച പ്രവക്ഷ്യതേ
സാംഖ്യദർശനം ഇത്രയാണു; ഇതിന് അപ്പുറം എണ്ണമില്ല. സാംഖ്യം പ്രകൃതിയെ എണ്ണുകയും വിവരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ചത്വാരിംശച് ചതുര്വിംശത് പ്രതിസംഖ്യായ തത്ത്വതഃ സംഖ്യാ സഹസ്രകൃത്യാ തു നിസ്തത്ത്വഃ പഞ്ചവിംശകഃ
നാല്പതും ഇരുപത്തിയൊന്നും തത്ത്വമായി എണ്ണപ്പെടുന്നു; ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ ആയിരം പ്രാവശ്യം എണ്ണിയാലും അവൻ തത്ത്വമല്ല.
പഞ്ചവിംശത് പ്രബുദ്ധാത്മാ ബുധ്യമാന ഇതി ശ്രുതഃ യദാ ബുധ്യതി ആത്മാനം തദാ ഭവതി കേവലഃ
പൂര്ണമായി ഉണർന്ന ആത്മാവാണ് ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ എന്നും, അവൻ ഉണരുന്നവൻ എന്നും കേട്ടിട്ടുണ്ട്; ആത്മാവ് സ്വയം അറിഞ്ഞപ്പോൾ അവൻ ഏകത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.
സമ്യഗ്ദര്ശനമ് ഏതാവദ് ഭാഷിതം തവ തത്ത്വതഃ ഏവമ് ഏതദ് വിജാനന്തഃ സാമ്യതാം പ്രതിയാന്ത്യ് ഉത
ഇങ്ങനെ, യഥാർത്ഥ ദർശനം തത്ത്വാനുസൃതമായി നിന്നോട് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഇതുപോലെ അറിഞ്ഞവർ സമത്വം പ്രാപിക്കുന്നു.
സമ്യങ്നിദര്ശനം നാമ പ്രത്യക്ഷം പ്രകൃതേസ് തഥാ ഗുണവത്ത്വാദ് യഥൈതാനി നിര്ഗുണേഭ്യസ് തഥാ ഭവേത്
സമ്യക്ദർശനം എന്നത് പ്രകൃതിയെ നേരിട്ട് കാണുന്നതാണ്; ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളതിനാൽ ഇവ ഗുണരഹിതത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
ന ത്വ് ഏവം വര്തമാനാനാമ് ആവൃത്തിര് വര്തതേ പുനഃ വിദ്യതേ ക്ഷരഭാവശ് ച ന പരസ്പരമ് അവ്യയമ്
ഇങ്ങനെ നിലകൊള്ളുന്നവർക്കു വീണ്ടും ജനനം ഇല്ല; നശ്വരമായ അവസ്ഥയുണ്ടെങ്കിലും പരസ്പരം അക്ഷരത്വം ഇല്ല.
പശ്യന്ത്യ് അമതയോ യേ ന സമ്യക് തേഷു ച ദര്ശനമ് തേ വ്യക്തിം പ്രതിപദ്യന്തേ പുനഃ പുനര് അരിംദമ
ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനേ, ശരിയായി കാണാൻ കഴിയാത്തവർ, അത്തരം ആളുകളിൽ വെറും പുറംരൂപം മാത്രം കാണുന്നു. അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും വെളിപ്പെടുന്നതിൽ മാത്രം പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
സര്വമ് ഏതദ് വിജാനന്തോ ന സര്വസ്യ പ്രബോധനാത് വ്യക്തിഭൂതാ ഭവിഷ്യന്തി വ്യക്തസ്യൈവാനുവര്തനാത്
ഇതെല്ലാം അറിയുന്നവരും എല്ലാവരെയും ഉണർത്തുന്നില്ല; അവർ വെളിപ്പെടുന്നതിനെ പിന്തുടർന്ന് മാത്രം വെളിപ്പെടുന്നു.
സര്വമ് അവ്യക്തമ് ഇത്യ് ഉക്തമ് അസര്വഃ പഞ്ചവിംശകഃ യ ഏവമ് അഭിജാനന്തി ന ഭയം തേഷു വിദ്യതേ
എല്ലാം അപ്രത്യക്ഷമാണെന്ന് പറയുന്നു; എല്ലാം അല്ലാത്തത് ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തേതാണ്. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവർക്കു ഭയം ഇല്ല.
സാംഖ്യദര്ശനമ് ഏതാവദ് ഉക്തം തേ നൃപസത്തമ വിദ്യാവിദ്യേ ത്വ് ഇദാനീം മേ ത്വം നിബോധാനുപൂര്വശഃ
രാജാക്കന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഇതുവരെ സാംഖ്യശാസ്ത്രം നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചു. ഇനി, ക്രമമായി, ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും കുറിച്ച് എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കൂ.