വിശ്വാത്മാ സതതം ജ്ഞേയ ഇത്യ് ഏവമ് അനുശുശ്രുമ ദ്രവ്യം ഹ്യ് അഹീനമനസോ നാന്യഥേതി വിനിശ്ചയഃ
സർവ്വഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള ആത്മാവിനെ എപ്പോഴും അറിയേണ്ടതാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. മനസ്സ് ചിതറാത്തവർക്കാണ് ഈ സത്യം ലഭ്യമാകുന്നത്; ഇതാണ് ഉറപ്പായുള്ള നിശ്ചയം.
വിമുക്തഃ സര്വസങ്ഗേഭ്യോ ലഘ്വാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ പൂര്വരാത്രേ പരാര്ധേ ച ധാരയീത മനോ ഹൃദി
എല്ലാ ബന്ധങ്ങളെയും വിട്ട്, കുറഞ്ഞ അഹാരം കഴിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, രാത്രിയുടെ ആദിയും അവസാനവും മനസ്സ് ഹൃദയത്തിൽ നിലനിർത്തണം.
സ്ഥിരീകൃത്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം മനസാ മിഥിലേശ്വര മനോ ബുദ്ധ്യാ സ്ഥിരം കൃത്വാ പാഷാണ ഇവ നിശ്ചലഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ മനസ്സിലൂടെ സ്ഥിരമാക്കി, മനസ്സിനെ ബുദ്ധിയാൽ ഉറപ്പാക്കി, മിഥിലയുടെ രാജാവേ, ഒരാൾ കല്ലുപോലെ അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളണം.
സ്ഥാണുവച് ചാപ്യ് അകമ്പ്യഃ സ്യാദ് ദാരുവച് ചാപി നിശ്ചലഃ ബുദ്ധ്യാ വിധിവിധാനജ്ഞസ് തതോ യുക്തം പ്രചക്ഷതേ
സ്തംഭംപോലെ അചലനും, മരച്ചില്ലുപോലെ അനങ്ങാത്തവനും, ബുദ്ധിയാൽ നിയമങ്ങൾ അറിയുന്നവനും ആകുമ്പോൾ, അത്തരം ഒരാളെ യുക്തനെന്ന് പറയുന്നു.
ന ശൃണോതി ന ചാഘ്രാതി ന ച പശ്യതി കിംചന ന ച സ്പര്ശം വിജാനാതി ന ച സംകല്പതേ മനഃ
അവൻ ഒന്നും കേൾക്കുകയില്ല, വാസന അറിയുകയില്ല, ഒന്നും കാണുകയില്ല, സ്പർശം അറിയുകയില്ല, മനസ്സിൽ ആലോചനയുമുണ്ടാകുകയില്ല.
ന ചാപി മന്യതേ കിംചിന് ന ച ബുധ്യേത കാഷ്ഠവത് തദാ പ്രകൃതിമ് ആപന്നം യുക്തമ് ആഹുര് മനീഷിണഃ
അവൻ ഒന്നും ചിന്തിക്കുകയില്ല, ഒന്നും അറിയുകയുമില്ല, മരക്കഷ്ണംപോലെ. അപ്പോൾ സ്വഭാവം പ്രാപിച്ചവനെ ജ്ഞാനികൾ യുക്തനെന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ന ഭാതി ഹി യഥാ ദീപോ ദീപ്തിസ് തദ്വച് ച ദൃശ്യതേ നിലിങ്ഗശ് ചാധശ് ചോര്ധ്വം ച തിര്യഗ്ഗതിമ് അവാപ്നുയാത്
ദീപം തെളിയാത്തപോലെ, അതിന്റെ പ്രകാശം കാണപ്പെടുന്നില്ല; ലക്ഷണമില്ലാതെ, മേലും കീഴും അങ്ങോട്ടും ഇങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തദാ തദുപപന്നശ് ച യസ്മിന് ദൃഷ്ടേ ച കഥ്യതേ ഹൃദയസ്ഥോ ഽന്തരാത്മേതി ജ്ഞേയോ ജ്ഞസ് താത മദ്വിധൈഃ
അവസ്ഥ പ്രാപിച്ചും അതിനെ കണ്ടും, ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന അന്തരാത്മാവാണ് ജ്ഞാനി അറിയേണ്ടത്, പ്രിയനേ, എന്നാണു ഞങ്ങൾപോലുള്ളവർ പറയുന്നത്.
നിര്ധൂമ ഇവ സപ്താര്ചിര് ആദിത്യ ഇവ രശ്മിവാന് വൈദ്യുതോ ഽഗ്നിര് ഇവാകാശേ പശ്യത്യ് ആത്മാനമ് ആത്മനി
പുകരഹിതമായ ഏഴു ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിപോലും, കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യനുപോലും, ആകാശത്തിലെ മിന്നലുപോലും, ആത്മാവ് സ്വയം സ്വയം കാണുന്നു.
യം പശ്യന്തി മഹാത്മാനോ ധൃതിമന്തോ മനീഷിണഃ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മയോനിസ്ഥാ ഹ്യ് അയോനിമ് അമൃതാത്മകമ്
മഹാത്മാക്കളും ധൈര്യശാലികളും ജ്ഞാനികളും, ബ്രഹ്മയോനിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരും, അജന്യവും അമൃതസ്വഭാവമുള്ളതുമായ അതിനെ കാണുന്നു.
തദ് ഏവാഹുര് അണുഭ്യോ ഽണു തന് മഹദ്ഭ്യോ മഹത്തരമ് സര്വത്ര സര്വഭൂതേഷു ധ്രുവം തിഷ്ഠന് ന ദൃശ്യതേ
അത് സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മവും, മഹത്തിൽ മഹത്തും ആണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; എല്ലായിടത്തും എല്ലാ ജീവികളിലും സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ബുദ്ധിദ്രവ്യേണ ദൃശ്യേന മനോദീപേന ലോകകൃത് മഹതസ് തമസസ് താത പാരേ തിഷ്ഠന് ന താമസഃ
ബുദ്ധിയുടെ സാരത്താൽ, മനസ്സിന്റെ പ്രകാശത്താൽ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു, പ്രിയനേ, അവൻ അന്ധകാരത്തിൽപ്പെട്ടവനല്ല.
തമസോ ദൂര ഇത്യ് ഉക്തസ് തത്ത്വജ്ഞൈര് വേദപാരഗൈഃ വിമലോ വിമതശ് ചൈവ നിര്ലിങ്ഗോ ഽലിങ്ഗസംജ്ഞകഃ
സത്യജ്ഞാനികളും വേദപാരായണരും അതിനെ അന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന് ദൂരമാണെന്ന് പറയുന്നു; അതു നിർമ്മലവും, മഹത്വമുള്ളതും, ലക്ഷണമില്ലാത്തതും, 'ലക്ഷണമില്ലാത്തവൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്.
യോഗ ഏഷ ഹി ലോകാനാം കിമ് അന്യദ് യോഗലക്ഷണമ് ഏവം പശ്യന് പ്രപശ്യേത ആത്മാനമ് അജരം പരമ്
ഇതാണ് ലോകങ്ങൾക്ക് യോഗം; യോഗത്തിന് വേറേതെങ്കിലും ലക്ഷണമുണ്ടോ? ഇങ്ങനെ കാണുമ്പോൾ, ഒരാൾ ആത്മാവിനെ ജരാരഹിതനും പരമവുമായതും ആയി അനുഭവിക്കുന്നു.
യോഗദര്ശനമ് ഏതാവദ് ഉക്തം തേ തത്ത്വതോ മയാ സാംഖ്യജ്ഞാനം പ്രവക്ഷ്യാമി പരിസംഖ്യാനിദര്ശനമ്
യോഗദർശനം ഇത്രയൊക്കെയാണ് ഞാൻ സത്യമായി നിന്നോട് പറഞ്ഞത്. ഇനി ഞാൻ സംഖ്യജ്ഞാനം, അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാം.
അവ്യക്തമ് ആഹുഃ പ്രഖ്യാനം പരാം പ്രകൃതിമ് ആത്മനഃ തസ്മാന് മഹത് സമുത്പന്നം ദ്വിതീയം രാജസത്തമ
അവ്യക്തം എന്നത് ആത്മാവിന്റെ പരമപ്രകൃതിയാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; അതിൽ നിന്ന് മഹത് എന്ന രണ്ടാമത്തേതു ജനിക്കുന്നു, രാജാവേ.
അഹംകാരസ് തു മഹതസ് തൃതീയ ഇതി നഃ ശ്രുതമ് പഞ്ചഭൂതാന്യ് അഹംകാരാദ് ആഹുഃ സാംഖ്യാത്മദര്ശിനഃ
മഹതിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരം, മൂന്നാമത്തേതായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ഭൂതങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് സംഖ്യദർശികൾ പറയുന്നു.
ഏതാഃ പ്രകൃതയസ് ത്വ് അഷ്ടൌ വികാരാശ് ചാപി ഷോഡശ പഞ്ച ചൈവ വിശേഷാശ് ച തഥാ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ച
ഇവയാണ് എട്ട് പ്രകൃതികൾ, പതിനാറ് വികാരങ്ങൾ, അഞ്ചു പ്രത്യേകഭൂതങ്ങൾ, അതുപോലെ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും.
ഏതാവദ് ഏവ തത്ത്വാനാം സാംഖ്യമ് ആഹുര് മനീഷിണഃ സാംഖ്യേ സാംഖ്യവിധാനജ്ഞാ നിത്യം സാംഖ്യപഥേ സ്ഥിതാഃ
മഹാത്മാക്കൾ പറഞ്ഞ പ്രകാരം തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണം ഇത്രയാണെന്ന് സാംഖ്യശാസ്ത്രം അറിയുന്നവരും സാംഖ്യപഥത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവരും പറയുന്നു.
യസ്മാദ് യദ് അഭിജായേത തത് തത്രൈവ പ്രലീയതേ ലീയന്തേ പ്രതിലോമാനി ഗൃഹ്യന്തേ ചാന്തരാത്മനാ
ഏത് വസ്തുവിൽ നിന്ന് എന്തെങ്കിലും ഉദ്ഭവിച്ചാലോ, അതു പിന്നെ അതിൽ തന്നെയാണു ലയിക്കുന്നത്. എല്ലാം വിരുദ്ധക്രമത്തിൽ ലയിക്കുകയും, അതെല്ലാം അകത്ത് മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
ആനുലോമ്യേന ജായന്തേ ലീയന്തേ പ്രതിലോമതഃ ഗുണാ ഗുണേഷു സതതം സാഗരസ്യോര്മയോ യഥാ
സാധാരണക്രമത്തിൽ ഗുണങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു, മറുവശത്ത് അവ ലയിക്കുന്നു; ഗുണങ്ങൾ എല്ലായ്പ്പോഴും ഗുണങ്ങളിലേക്കാണ് ലയിക്കുന്നത്, സമുദ്രത്തിലെ തിരകൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് ലയിക്കുന്നതുപോലെ.
സര്ഗപ്രലയ ഏതാവാന് പ്രകൃതേര് നൃപസത്തമ ഏകത്വം പ്രലയേ ചാസ്യ ബഹുത്വം ച തഥാ സൃജി
രാജാവേ, സൃഷ്ടിയും ലയവും ഇങ്ങനെയാണ്: ലയകാലത്ത് പ്രകൃതി ഏകരൂപമാകുന്നു, സൃഷ്ടിക്കാലത്ത് അതു പലതായും ഭിന്നമാകുന്നു.
ഏവമ് ഏവ ച രാജേന്ദ്ര വിജ്ഞേയം ജ്ഞാനകോവിദൈഃ അധിഷ്ഠാതാരമ് അവ്യക്തമ് അസ്യാപ്യ് ഏതന് നിദര്ശനമ്
ഇതുപോലെ തന്നെ, രാജാവേ, ജ്ഞാനത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ അറിയേണ്ടത് ഇതാണ്: അവ്യക്തം എന്നതാണു എല്ലാറ്റിനും ആധാരമായിരിക്കുന്നതെന്നും, ഇതും അതിന് ഉദാഹരണമാണെന്നും.
ഏകത്വം ച ബഹുത്വം ച പ്രകൃതേര് അനു തത്ത്വവാന് ഏകത്വം പ്രലയേ ചാസ്യ ബഹുത്വം ച പ്രവര്തനാത്
ഏകതയും ബഹുത്വവും പ്രകൃതിക്ക് തത്ത്വാനുസൃതമാണ്; ലയത്തിൽ ഏകതയും, സൃഷ്ടിയിൽ ബഹുത്വവും കാണപ്പെടുന്നു.
ബഹുധാത്മാ പ്രകുര്വീത പ്രകൃതിം പ്രസവാത്മികാമ് തച് ച ക്ഷേത്രം മഹാന് ആത്മാ പഞ്ചവിംശോ ഽധിതിഷ്ഠതി
അനേകം രൂപങ്ങൾ ഉള്ള ആത്മാവ് സൃഷ്ടിക്ക് കാരണമാകുന്ന പ്രകൃതിയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ആ പ്രകൃതിയിൽ മഹത്തായ ആത്മാവ്, ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ, അധിഷ്ഠാനം വഹിക്കുന്നു.
അധിഷ്ഠാതേതി രാജേന്ദ്ര പ്രോച്യതേ യതിസത്തമൈഃ അധിഷ്ഠാനാദ് അധിഷ്ഠാതാ ക്ഷേത്രാണാമ് ഇതി നഃ ശ്രുതമ്
രാജാവേ, ഏറ്റവും ഉന്നതമായ യതികൾ അവനെ അധിഷ്ഠാതാവെന്നു വിളിക്കുന്നു; അധിഷ്ഠാനം ചെയ്യുന്നതിനാൽ അവൻ എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങൾക്കും അധിഷ്ഠാതാവാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ക്ഷേത്രം ജാനാതി ചാവ്യക്തം ക്ഷേത്രജ്ഞ ഇതി ചോച്യതേ അവ്യക്തികേ പുരേ ശേതേ പുരുഷശ് ചേതി കഥ്യതേ
അവൻ ക്ഷേത്രം അറിയുന്നു, അതിനാൽ അവനെ ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നും പറയുന്നു; അവ്യക്തമായ നഗരത്തിൽ പുരുഷൻ വസിക്കുന്നു എന്നും പറയുന്നു.
അന്യദ് ഏവ ച ക്ഷേത്രം സ്യാദ് അന്യഃ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഉച്യതേ ക്ഷേത്രമ് അവ്യക്ത ഇത്യ് ഉക്തം ജ്ഞാതാരം പഞ്ചവിംശകമ്
ക്ഷേത്രം ഒന്നാണ്, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ മറ്റൊന്നാണെന്ന് പറയുന്നു; ക്ഷേത്രം അവ്യക്തം എന്നും, അറിഞ്ഞവൻ ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ എന്നും പറയുന്നു.
അന്യദ് ഏവ ച ജ്ഞാനം സ്യാദ് അന്യജ് ജ്ഞേയം തദ് ഉച്യതേ ജ്ഞാനമ് അവ്യക്തമ് ഇത്യ് ഉക്തം ജ്ഞേയോ വൈ പഞ്ചവിംശകഃ
ജ്ഞാനം ഒന്നാണ്, അറിയേണ്ടത് മറ്റൊന്നാണ്; ജ്ഞാനം അവ്യക്തം എന്നും, അറിയേണ്ടത് ഇരുപത്തിയഞ്ചാമൻ തന്നെയാണെന്നും പറയുന്നു.
അവ്യക്തം ക്ഷേത്രമ് ഇത്യ് ഉക്തം തഥാ സത്ത്വം തഥേശ്വരമ് അനീശ്വരമ് അതത്ത്വം ച തത്ത്വം തത് പഞ്ചവിംശകമ്
അവ്യക്തം ക്ഷേത്രം എന്നും, അതുപോലെ സത്ത്വവും ഈശ്വരനും; ഈശ്വരമല്ലാത്തതും തത്ത്വമല്ലാത്തതും, ആ തത്ത്വം ഇരുപത്തിയഞ്ചാമനാണ്.