തഥാ ബുദ്ധപ്രബുദ്ധാഭ്യാം ബുധ്യമാനസ്യ ചാനഘ സ്ഥൂലബുദ്ധ്യാ ന പശ്യാമി തത്ത്വമ് ഏതന് ന സംശയഃ
അതുപോലെ, പാപരഹിതാ, ഉണർന്നവരും ഉണരുന്നവരും ഉള്ളപ്പോൾ, ഞാൻ ഉണരുന്നവന്റെ സാരം ദൃഢബുദ്ധിയാൽ കാണുന്നില്ല — ഇതിൽ സംശയമില്ല.
അക്ഷരക്ഷരയോര് ഉക്തം ത്വയാ യദ് അപി കാരണമ് തദ് അപ്യ് അസ്ഥിരബുദ്ധിത്വാത് പ്രനഷ്ടമ് ഇവ മേ ഽനഘ
നീ പറഞ്ഞ അനശ്വര-നശ്വരങ്ങളുടെ കാരണം പോലും, പാപരഹിതാ, അസ്ഥിരമായ മനസ്സുകൊണ്ട് എനിക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടതുപോലെയാണ് തോന്നുന്നത്.
തദ് ഏതച് ഛ്രോതുമ് ഇച്ഛാമി നാനാത്വൈകത്വദര്ശനമ് ദ്വംദ്വം ചൈവാനിരുദ്ധം ച ബുധ്യമാനം ച തത്ത്വതഃ
അതിനാൽ, ഞാൻ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു: ഏകത്വവും ഭിന്നതയും, ദ്വന്ദവും നിയന്ത്രണമില്ലാത്തതും, ഉണരുന്നതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും.
വിദ്യാവിദ്യേ ച ഭഗവന്ന് അക്ഷരം ക്ഷരമ് ഏവ ച സാംഖ്യയോഗം ച കൃത്സ്നേന ബുദ്ധാബുദ്ധിം പൃഥക് പൃഥക്
ഭഗവൻ, ജ്ഞാനവും അജ്ഞാനവും, അനശ്വരവും നശ്വരവും, മുഴുവൻ സാംഖ്യയോഗവും, ഉണർന്ന ബുദ്ധിയും ഉണരാത്തതും വ്യത്യസ്തമായി പറയണം.
ഹന്ത തേ സംപ്രവക്ഷ്യാമി യദ് ഏതദ് അനുപൃച്ഛസി യോഗകൃത്യം മഹാരാജ പൃഥഗ് ഏവ ശൃണുഷ്വ മേ
ശരി, നീ ചോദിച്ച യോഗക്രിയയെ ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞുതരാം, മഹാരാജാവേ; എന്റെ വാക്കുകൾ പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ.
യോഗകൃത്യം തു യോഗാനാം ധ്യാനമ് ഏവ പരം ബലമ് തച് ചാപി ദ്വിവിധം ധ്യാനമ് ആഹുര് വിദ്യാവിദോ ജനാഃ
യോഗങ്ങളുടെ പരമശക്തി ധ്യാനമാണ്; ജ്ഞാനികളും അജ്ഞാനികളും ധ്യാനം രണ്ടുതരമെന്ന് പറയുന്നു.
ഏകാഗ്രതാ ച മനസഃ പ്രാണായാമസ് തഥൈവ ച പ്രാണായാമസ് തു സഗുണോ നിര്ഗുണോ മാനസസ് തഥാ
മനസ്സിന്റെ ഏകാഗ്രതയും ശ്വാസനിയന്ത്രണവും അതുപോലെ; ശ്വാസനിയന്ത്രണം ഗുണമുള്ളതും ഗുണരഹിതവും മനസ്സിലൂടെയുള്ളതും ആകുന്നു.
മൂത്രോത്സര്ഗേ പുരീഷേ ച ഭോജനേ ച നരാധിപ ദ്വികാലം നോപഭുഞ്ജീത ശേഷം ഭുഞ്ജീത തത്പരഃ
രാജാവേ, മൂത്രം, മലം, ഭക്ഷണം എന്നിവയിൽ ഒരാൾ ദിവസത്തിൽ രണ്ടുതവണ ഭക്ഷിക്കരുത്; ഇതിൽ ശ്രദ്ധയുള്ളവൻ ശേഷിച്ചതേ മാത്രം കഴിക്കണം.
ഇന്ദ്രിയാണീന്ദ്രിയാര്ഥേഭ്യോ നിവര്ത്യ മനസാ മുനിഃ ദശദ്വാദശഭിര് വാപി ചതുര്വിംശാത് പരം യതഃ
മുനിവൻ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ നിന്ന് മനസ്സുകൊണ്ട് പിന്വലിച്ച്, പത്ത്, പന്ത്രണ്ട്, അല്ലെങ്കിൽ ഇരുപത്തുനാലു വഴികളിലോ അതിനുമപ്പുറത്തോ ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ നിലകൊള്ളണം.
സ ചോദനാഭിര് മതിമാന് നാത്മാനം ചോദയേദ് അഥ തിഷ്ഠന്തമ് അജരം തം തു യത് തദ് ഉക്തം മനീഷിഭിഃ
അവൻ ബുദ്ധിമാനായി ഉണർവുകൾകൊണ്ട് തന്നെ പ്രേരിപ്പിക്കരുത്; ജ്ഞാനികൾ പറഞ്ഞ അജരമായ അവസ്ഥയിൽ അവൻ നിലകൊള്ളണം.
വിശ്വാത്മാ സതതം ജ്ഞേയ ഇത്യ് ഏവമ് അനുശുശ്രുമ ദ്രവ്യം ഹ്യ് അഹീനമനസോ നാന്യഥേതി വിനിശ്ചയഃ
സർവ്വഭൂതങ്ങളിലുമുള്ള ആത്മാവിനെ എപ്പോഴും അറിയേണ്ടതാണെന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. മനസ്സ് ചിതറാത്തവർക്കാണ് ഈ സത്യം ലഭ്യമാകുന്നത്; ഇതാണ് ഉറപ്പായുള്ള നിശ്ചയം.
വിമുക്തഃ സര്വസങ്ഗേഭ്യോ ലഘ്വാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ പൂര്വരാത്രേ പരാര്ധേ ച ധാരയീത മനോ ഹൃദി
എല്ലാ ബന്ധങ്ങളെയും വിട്ട്, കുറഞ്ഞ അഹാരം കഴിച്ച്, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, രാത്രിയുടെ ആദിയും അവസാനവും മനസ്സ് ഹൃദയത്തിൽ നിലനിർത്തണം.
സ്ഥിരീകൃത്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം മനസാ മിഥിലേശ്വര മനോ ബുദ്ധ്യാ സ്ഥിരം കൃത്വാ പാഷാണ ഇവ നിശ്ചലഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ മനസ്സിലൂടെ സ്ഥിരമാക്കി, മനസ്സിനെ ബുദ്ധിയാൽ ഉറപ്പാക്കി, മിഥിലയുടെ രാജാവേ, ഒരാൾ കല്ലുപോലെ അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളണം.
സ്ഥാണുവച് ചാപ്യ് അകമ്പ്യഃ സ്യാദ് ദാരുവച് ചാപി നിശ്ചലഃ ബുദ്ധ്യാ വിധിവിധാനജ്ഞസ് തതോ യുക്തം പ്രചക്ഷതേ
സ്തംഭംപോലെ അചലനും, മരച്ചില്ലുപോലെ അനങ്ങാത്തവനും, ബുദ്ധിയാൽ നിയമങ്ങൾ അറിയുന്നവനും ആകുമ്പോൾ, അത്തരം ഒരാളെ യുക്തനെന്ന് പറയുന്നു.
ന ശൃണോതി ന ചാഘ്രാതി ന ച പശ്യതി കിംചന ന ച സ്പര്ശം വിജാനാതി ന ച സംകല്പതേ മനഃ
അവൻ ഒന്നും കേൾക്കുകയില്ല, വാസന അറിയുകയില്ല, ഒന്നും കാണുകയില്ല, സ്പർശം അറിയുകയില്ല, മനസ്സിൽ ആലോചനയുമുണ്ടാകുകയില്ല.
ന ചാപി മന്യതേ കിംചിന് ന ച ബുധ്യേത കാഷ്ഠവത് തദാ പ്രകൃതിമ് ആപന്നം യുക്തമ് ആഹുര് മനീഷിണഃ
അവൻ ഒന്നും ചിന്തിക്കുകയില്ല, ഒന്നും അറിയുകയുമില്ല, മരക്കഷ്ണംപോലെ. അപ്പോൾ സ്വഭാവം പ്രാപിച്ചവനെ ജ്ഞാനികൾ യുക്തനെന്ന് വിളിക്കുന്നു.
ന ഭാതി ഹി യഥാ ദീപോ ദീപ്തിസ് തദ്വച് ച ദൃശ്യതേ നിലിങ്ഗശ് ചാധശ് ചോര്ധ്വം ച തിര്യഗ്ഗതിമ് അവാപ്നുയാത്
ദീപം തെളിയാത്തപോലെ, അതിന്റെ പ്രകാശം കാണപ്പെടുന്നില്ല; ലക്ഷണമില്ലാതെ, മേലും കീഴും അങ്ങോട്ടും ഇങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
തദാ തദുപപന്നശ് ച യസ്മിന് ദൃഷ്ടേ ച കഥ്യതേ ഹൃദയസ്ഥോ ഽന്തരാത്മേതി ജ്ഞേയോ ജ്ഞസ് താത മദ്വിധൈഃ
അവസ്ഥ പ്രാപിച്ചും അതിനെ കണ്ടും, ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന അന്തരാത്മാവാണ് ജ്ഞാനി അറിയേണ്ടത്, പ്രിയനേ, എന്നാണു ഞങ്ങൾപോലുള്ളവർ പറയുന്നത്.
നിര്ധൂമ ഇവ സപ്താര്ചിര് ആദിത്യ ഇവ രശ്മിവാന് വൈദ്യുതോ ഽഗ്നിര് ഇവാകാശേ പശ്യത്യ് ആത്മാനമ് ആത്മനി
പുകരഹിതമായ ഏഴു ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിപോലും, കിരണങ്ങളുള്ള സൂര്യനുപോലും, ആകാശത്തിലെ മിന്നലുപോലും, ആത്മാവ് സ്വയം സ്വയം കാണുന്നു.
യം പശ്യന്തി മഹാത്മാനോ ധൃതിമന്തോ മനീഷിണഃ ബ്രാഹ്മണാ ബ്രഹ്മയോനിസ്ഥാ ഹ്യ് അയോനിമ് അമൃതാത്മകമ്
മഹാത്മാക്കളും ധൈര്യശാലികളും ജ്ഞാനികളും, ബ്രഹ്മയോനിയിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ബ്രാഹ്മണന്മാരും, അജന്യവും അമൃതസ്വഭാവമുള്ളതുമായ അതിനെ കാണുന്നു.
തദ് ഏവാഹുര് അണുഭ്യോ ഽണു തന് മഹദ്ഭ്യോ മഹത്തരമ് സര്വത്ര സര്വഭൂതേഷു ധ്രുവം തിഷ്ഠന് ന ദൃശ്യതേ
അത് സൂക്ഷ്മത്തിൽ സൂക്ഷ്മവും, മഹത്തിൽ മഹത്തും ആണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; എല്ലായിടത്തും എല്ലാ ജീവികളിലും സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നു, പക്ഷേ കാണപ്പെടുന്നില്ല.
ബുദ്ധിദ്രവ്യേണ ദൃശ്യേന മനോദീപേന ലോകകൃത് മഹതസ് തമസസ് താത പാരേ തിഷ്ഠന് ന താമസഃ
ബുദ്ധിയുടെ സാരത്താൽ, മനസ്സിന്റെ പ്രകാശത്താൽ, ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, മഹത്തായ അന്ധകാരത്തിന് അപ്പുറത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു, പ്രിയനേ, അവൻ അന്ധകാരത്തിൽപ്പെട്ടവനല്ല.
തമസോ ദൂര ഇത്യ് ഉക്തസ് തത്ത്വജ്ഞൈര് വേദപാരഗൈഃ വിമലോ വിമതശ് ചൈവ നിര്ലിങ്ഗോ ഽലിങ്ഗസംജ്ഞകഃ
സത്യജ്ഞാനികളും വേദപാരായണരും അതിനെ അന്ധകാരത്തിൽ നിന്ന് ദൂരമാണെന്ന് പറയുന്നു; അതു നിർമ്മലവും, മഹത്വമുള്ളതും, ലക്ഷണമില്ലാത്തതും, 'ലക്ഷണമില്ലാത്തവൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്നതുമാണ്.
യോഗ ഏഷ ഹി ലോകാനാം കിമ് അന്യദ് യോഗലക്ഷണമ് ഏവം പശ്യന് പ്രപശ്യേത ആത്മാനമ് അജരം പരമ്
ഇതാണ് ലോകങ്ങൾക്ക് യോഗം; യോഗത്തിന് വേറേതെങ്കിലും ലക്ഷണമുണ്ടോ? ഇങ്ങനെ കാണുമ്പോൾ, ഒരാൾ ആത്മാവിനെ ജരാരഹിതനും പരമവുമായതും ആയി അനുഭവിക്കുന്നു.
യോഗദര്ശനമ് ഏതാവദ് ഉക്തം തേ തത്ത്വതോ മയാ സാംഖ്യജ്ഞാനം പ്രവക്ഷ്യാമി പരിസംഖ്യാനിദര്ശനമ്
യോഗദർശനം ഇത്രയൊക്കെയാണ് ഞാൻ സത്യമായി നിന്നോട് പറഞ്ഞത്. ഇനി ഞാൻ സംഖ്യജ്ഞാനം, അതിന്റെ ഘടകങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ട് വിശദീകരിക്കാം.
അവ്യക്തമ് ആഹുഃ പ്രഖ്യാനം പരാം പ്രകൃതിമ് ആത്മനഃ തസ്മാന് മഹത് സമുത്പന്നം ദ്വിതീയം രാജസത്തമ
അവ്യക്തം എന്നത് ആത്മാവിന്റെ പരമപ്രകൃതിയാണെന്ന് അവർ പറയുന്നു; അതിൽ നിന്ന് മഹത് എന്ന രണ്ടാമത്തേതു ജനിക്കുന്നു, രാജാവേ.
അഹംകാരസ് തു മഹതസ് തൃതീയ ഇതി നഃ ശ്രുതമ് പഞ്ചഭൂതാന്യ് അഹംകാരാദ് ആഹുഃ സാംഖ്യാത്മദര്ശിനഃ
മഹതിൽ നിന്ന് അഹങ്കാരം, മൂന്നാമത്തേതായി ഉദ്ഭവിക്കുന്നു എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് അഞ്ചു ഭൂതങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് സംഖ്യദർശികൾ പറയുന്നു.
ഏതാഃ പ്രകൃതയസ് ത്വ് അഷ്ടൌ വികാരാശ് ചാപി ഷോഡശ പഞ്ച ചൈവ വിശേഷാശ് ച തഥാ പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി ച
ഇവയാണ് എട്ട് പ്രകൃതികൾ, പതിനാറ് വികാരങ്ങൾ, അഞ്ചു പ്രത്യേകഭൂതങ്ങൾ, അതുപോലെ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളും.
ഏതാവദ് ഏവ തത്ത്വാനാം സാംഖ്യമ് ആഹുര് മനീഷിണഃ സാംഖ്യേ സാംഖ്യവിധാനജ്ഞാ നിത്യം സാംഖ്യപഥേ സ്ഥിതാഃ
മഹാത്മാക്കൾ പറഞ്ഞ പ്രകാരം തത്ത്വങ്ങളുടെ എണ്ണം ഇത്രയാണെന്ന് സാംഖ്യശാസ്ത്രം അറിയുന്നവരും സാംഖ്യപഥത്തിൽ സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്നവരും പറയുന്നു.
യസ്മാദ് യദ് അഭിജായേത തത് തത്രൈവ പ്രലീയതേ ലീയന്തേ പ്രതിലോമാനി ഗൃഹ്യന്തേ ചാന്തരാത്മനാ
ഏത് വസ്തുവിൽ നിന്ന് എന്തെങ്കിലും ഉദ്ഭവിച്ചാലോ, അതു പിന്നെ അതിൽ തന്നെയാണു ലയിക്കുന്നത്. എല്ലാം വിരുദ്ധക്രമത്തിൽ ലയിക്കുകയും, അതെല്ലാം അകത്ത് മനസ്സിലാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.