പ്രവൃത്തിലക്ഷണം ധര്മം പശ്യാമ പരമം ദ്വിജ മഗ്നസ്യ ഹി പരേ ജ്ഞാനേ കിംതു ദുഃഖാന്തരം ഭവേത്
പ്രവൃത്തിയിലുള്ള ധർമ്മമാണ് പരമം എന്നു ഞങ്ങൾ കാണുന്നു, ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണനേ; പരം വിജ്ഞാനത്തിൽ ലയിച്ചവനു മറ്റൊരു ദുഃഖം ഉണ്ടാകാം.
യഥാന്യായം മുനിശ്രേഷ്ഠാഃ പ്രശ്നഃ പൃഷ്ടശ് ച സംകടഃ ബുധാനാമ് അപി സംമോഹഃ പ്രശ്നേ ഽസ്മിന് മുനിസത്തമാഃ
മഹർഷിമാരേ, നിങ്ങൾ ചോദിച്ച ചോദ്യം വളരെ കഠിനമാണ്; ഈ ചോദ്യം പോലും പണ്ഡിതന്മാരെ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാക്കുന്നു, മഹാമുനിമാരേ.
അത്രാപി തത്ത്വം പരമം ശൃണുധ്വം വചനം മമ ബുദ്ധിശ് ച പരമാ യത്ര കപിലാനാം മഹാത്മനാമ്
ഇവിടെയും എന്റെ പരമമായ സത്യോപദേശം നിങ്ങൾ കേൾക്കൂ; അതിൽ മഹാത്മാക്കളായ കപിലന്മാരുടെ ഉന്നതമായ ബുദ്ധി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണ്യ് അപി ബുധ്യന്തേ സ്വദേഹം ദേഹിനാം ദ്വിജാഃ കരണാന്യ് ആത്മനസ് താനി സൂക്ഷ്മം പശ്യന്തി തൈസ് തു സഃ
ദ്വിജന്മാരേ, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ പോലും സ്വദേഹത്തിൽ ആത്മാവിനെ ഗ്രഹിക്കുന്നു; ആ ഉപകരണങ്ങൾ സൂക്ഷ്മമായി അവൻ അവയിലൂടെ കാണുന്നു.
ആത്മനാ വിപ്രഹീണാനി കാഷ്ഠകുഡ്യസമാനി തു വിനശ്യന്തി ന സംദേഹോ വേലാ ഇവ മഹാര്ണവേ
ആത്മാവ് ഇല്ലാതെ അവ കഷ്ഠം പോലെയും മതിൽ പോലെയും ആകുന്നു; സംശയമില്ലാതെ, മഹാസമുദ്രത്തിലെ തീരം പോലെ, അവ നശിക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയൈഃ സഹ സുപ്തസ്യ ദേഹിനോ ദ്വിജസത്തമാഃ സൂക്ഷ്മശ് ചരതി സര്വത്ര നഭസീവ സമീരണഃ
ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ദേഹിയൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടൊപ്പം ഉറങ്ങുമ്പോൾ, സൂക്ഷ്മാത്മാവ് ആകാശത്തിൽ കാറ്റുപോലെ എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സ പശ്യതി യഥാന്യായം സ്മൃത്വാ സ്പൃശതി ചാനഘാഃ ബുധ്യമാനോ യഥാപൂര്വമ് അഖിലേനേഹ ഭോ ദ്വിജാഃ
പാപരഹിതരേ, അവൻ യഥാവിധി കാണുന്നു, ഓർക്കുന്നു, സ്പർശിക്കുന്നു; മുമ്പുപോലെ ഉണർന്നാൽ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, എല്ലാം ചെയ്യുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി ഹ സര്വാണി സ്വേ സ്വേ സ്ഥാനേ യഥാവിധി അനീശത്വാത് പ്രലീയന്തേ സര്പാ വിഷഹതാ ഇവ
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും തത്തത സ്ഥാനങ്ങളിൽ, യഥാവിധി, ശക്തിയില്ലാത്തതിനാൽ പ്രവർത്തനരഹിതമാകുന്നു; വിഷം കയറിയ പാമ്പുകൾ പോലെ.
ഇന്ദ്രിയാണാം തു സര്വേഷാം സ്വസ്ഥാനേഷ്വ് ഏവ സര്വശഃ ആക്രമ്യ ഗതയഃ സൂക്ഷ്മാ വരത്യ് ആത്മാ ന സംശയഃ
എന്നാൽ, ആത്മാവിന്റെ സൂക്ഷ്മഗതികൾ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും തത്തത സ്ഥാനങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ച് ഉറപ്പായി നിലകൊള്ളുന്നു, സംശയമില്ല.
സത്ത്വസ്യ ച ഗുണാന് കൃത്സ്നാന് രജസശ് ച ഗുണാന് പുനഃ ഗുണാംശ് ച തമസഃ സര്വാന് ഗുണാന് ബുദ്ധേശ് ച സത്തമാഃ
മഹർഷിമാരേ, സത്ത്വത്തിന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും, രജസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങളും, തമസ്സിന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും, ബുദ്ധിയുടെ ഗുണങ്ങളും എല്ലാം.
ഗുണാംശ് ച മനസശ് ചാപി നഭസശ് ച ഗുണാംസ് തഥാ ഗുണാന് വായോശ് ച സര്വജ്ഞാഃ സ്നേഹജാംശ് ച ഗുണാന് പുനഃ
മനസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങളും, ആകാശത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളും, വായുവിന്റെ ഗുണങ്ങളും, സ്നേഹത്തിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്ന ഗുണങ്ങളും, ജ്ഞാനികൾക്കു അറിയാവുന്നതാണ്.
അപാം ഗുണാസ് തഥാ വിപ്രാഃ പാര്ഥിവാംശ് ച ഗുണാന് അപി സര്വാന് ഏവ ഗുണൈര് വ്യാപ്യ ക്ഷേത്രജ്ഞേഷു ദ്വിജോത്തമാഃ
ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളും, ഭൂമിയുടെ ഗുണങ്ങളും, ഈ ഗുണങ്ങൾ എല്ലാം തന്നെ, സ്വഭാവംകൊണ്ടു, ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, മഹാനുഭവരേ.
ആത്മാ ചരതി ക്ഷേത്രജ്ഞഃ കര്മണാ ച ശുഭാശുഭേ ശിഷ്യാ ഇവ മഹാത്മാനമ് ഇന്ദ്രിയാണി ച തം ദ്വിജാഃ
ക്ഷേത്രജ്ഞനായ ആത്മാവ്, നല്ലതും ചീത്തയുമായ പ്രവൃത്തികളിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഗുരുവിനെ അനുഗമിക്കുന്ന ശിഷ്യന്മാരെപ്പോലെ ആ മഹാത്മാവിനെ പിന്തുടരുന്നു, മഹാനുഭവരേ.
പ്രകൃതിം ചാപ്യ് അതിക്രമ്യ ശുദ്ധം സൂക്ഷ്മം പരാത് പരമ് നാരായണം മഹാത്മാനം നിര്വികാരം പരാത് പരമ്
പ്രകൃതിയെ അതിക്രമിച്ച്, ശുദ്ധവും സൂക്ഷ്മവും പരമമായും, പരത്തിനും അതീതമായും, മാറ്റമില്ലാത്ത മഹാത്മാവായ നാരായണൻ നിലകൊള്ളുന്നു.
വിമുക്തം സര്വപാപേഭ്യഃ പ്രവിഷ്ടം ച ഹ്യ് അനാമയമ് പരമാത്മാനമ് അഗുണം നിര്വൃതം തം ച സത്തമാഃ
എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുള്ള മോചിതൻ, രോഗങ്ങളില്ലാത്ത അവസ്ഥയിൽ പ്രവേശിച്ച, ഗുണങ്ങളില്ലാത്ത, സമാധാനത്തിലുള്ള പരമാത്മാവാണ്, മഹാന്മാരേ.
ശ്രേഷ്ഠം തത്ര മനോ വിപ്രാ ഇന്ദ്രിയാണി ച ഭോ ദ്വിജാഃ ആഗച്ഛന്തി യഥാകാലം ഗുരോഃ സംദേശകാരിണഃ
അവിടെ മനസ്സാണ് ശ്രേഷ്ഠം, മഹാനുഭവരേ, ഇന്ദ്രിയങ്ങളും അതുപോലെ; അവ ഗുരുവിന്റെ കല്പന അനുസരിച്ച്, സമയത്തിന് അനുയോജ്യമായി എത്തുന്നു.
ശക്യം വാല്പേന കാലേന ശാന്തിം പ്രാപ്തും ഗുണാംസ് തഥാ ഏവമ് ഉക്തേന വിപ്രേന്ദ്രാഃ സാംഖ്യയോഗേന മോക്ഷിണീമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സാംഖ്യയോഗം അനുസരിച്ച്, മഹാനുഭവരേ, വളരെ കുറഞ്ഞ സമയത്തിനകം ശാന്തിയും ഗുണങ്ങളും നേടാൻ കഴിയും.
സാംഖ്യാ വിപ്രാ മഹാപ്രാജ്ഞാ ഗച്ഛന്തി പരമാം ഗതിമ് ജ്ഞാനേനാനേന വിപ്രേന്ദ്രാസ് തുല്യം ജ്ഞാനം ന വിദ്യതേ
സാംഖ്യത്തിൽ പ്രഗത്ഭരായവർ, മഹാനുഭവരേ, പരമാവസ്ഥയിലേക്കാണ് എത്തുന്നത്; ഈ ജ്ഞാനത്തിലേക്കു തുല്യമായ മറ്റൊരു ജ്ഞാനം ഇല്ല, മഹാനുഭവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ.
അത്ര വഃ സംശയോ മാ ഭൂജ് ജ്ഞാനം സാംഖ്യം പരം മതമ് അക്ഷരം ധ്രുവമ് ഏവോക്തം പൂര്വം ബ്രഹ്മ സനാതനമ്
ഇവിടെ നിങ്ങൾക്ക് സംശയം വേണ്ട; ജ്ഞാനവും സാംഖ്യവും പരമമായ സിദ്ധാന്തമാണെന്ന്, അക്ഷരവും ശാശ്വതവുമായ സനാതനബ്രഹ്മം മുമ്പേ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്.
അനാദിമധ്യനിധനം നിര്ദ്വംദ്വം കര്തൃ ശാശ്വതമ് കൂടസ്ഥം ചൈവ നിത്യം ച യദ് വദന്തി ശമാത്മകാഃ
ആദിയും മധ്യവും അന്തവും ഇല്ലാത്തത്, ദ്വന്ദ്വങ്ങളില്ലാത്തത്, ശാശ്വതമായ കര്ത്താവ്, മാറ്റമില്ലാത്തതും നിത്യവുമായതും, സമാധാനസ്വഭാവമുള്ളവർ അങ്ങനെ പറയുന്നു.
യതഃ സര്വാഃ പ്രവര്തന്തേ സര്ഗപ്രലയവിക്രിയാഃ ഏവം ശംസന്തി ശാസ്ത്രേഷു പ്രവക്താരോ മഹര്ഷയഃ
സൃഷ്ടിയും ലയവും വ്യത്യാസങ്ങളും എല്ലാം അതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; ഇതാണ് മഹർഷിമാരും ശാസ്ത്രങ്ങളിലെ ഉപദേശകരും പ്രഖ്യാപിക്കുന്നത്.
സര്വേ വിപ്രാശ് ച വേദാശ് ച തഥാ സാമവിദോ ജനാഃ ബ്രഹ്മണ്യം പരമം ദേവമ് അനന്തം പരമാച്യുതമ്
എല്ലാ ബ്രാഹ്മണരും വേദങ്ങളും, സാമവേദം അറിയുന്നവരും, പരമമായ അനന്തമായ അച്യുതനായ ദൈവത്തെ ബ്രഹ്മമെന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
പ്രാര്ഥയന്തശ് ച തം വിപ്രാ വദന്തി ഗുണബുദ്ധയഃ സമ്യഗ് ഉക്താസ് തഥാ യോഗാഃ സാംഖ്യാശ് ചാമിതദര്ശനാഃ
അവനെ ആഗ്രഹിച്ച് ബ്രാഹ്മണന്മാർ ഗുണബോധത്തോടെ സംസാരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ തന്നെ യോഗവും സാംഖ്യവും അതിവിസ്തൃതമായ ദൃഷ്ടിയോടെ ശരിയായി പറയുന്നു.
അമൂര്തിസ് തസ്യ വിപ്രേന്ദ്രാഃ സാംഖ്യം മൂര്തിര് ഇതി ശ്രുതിഃ അഭിജ്ഞാനാനി തസ്യാഹുര് മഹാന്തി മുനിസത്തമാഃ
അവന്റെ രൂപം രൂപരഹിതമാണ്, മഹാനുഭവരേ; സാംഖ്യമാണ് അവന്റെ രൂപം എന്നു ശാസ്ത്രം പറയുന്നു. അവന്റെ തിരിച്ചറിവുകൾ മഹത്തായവയാണെന്ന് പ്രധാനമുനികൾ പറയുന്നു.
ദ്വിവിധാനി ഹി ഭൂതാനി പൃഥിവ്യാം ദ്വിജസത്തമാഃ അഗമ്യഗമ്യസംജ്ഞാനി ഗമ്യം തത്ര വിശിഷ്യതേ
ഭൂമിയിൽ രണ്ടു തരത്തിലുള്ള ജീവികൾ ഉണ്ട്, മഹാനുഭവരേ: സമീപിക്കാവുന്നവരും സമീപിക്കാനാകാത്തവരും; അവയിൽ സമീപിക്കാവുന്നവരാണ് ശ്രേഷ്ഠം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
ജ്ഞാനം മഹദ് വൈ മഹതശ് ച വിപ്രാ വേദേഷു സാംഖ്യേഷു തഥൈവ യോഗേ യച് ചാപി ദൃഷ്ടം വിധിവത് പുരാണേ സാംഖ്യാഗതം തന് നിഖിലം മുനീന്ദ്രാഃ
വേദങ്ങളിലും സാംഖ്യയിലും യോഗയിലും, നിയമപ്രകാരം പുരാണങ്ങളിലും കാണുന്ന മഹത്തായ ജ്ഞാനം എല്ലാം സാംഖ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്, മഹാമുനികളേ.
യച് ചേതിഹാസേഷു മഹത്സു ദൃഷ്ടം യഥാര്ഥശാസ്ത്രേഷു വിശിഷ്ടദൃഷ്ടമ് ജ്ഞാനം ച ലോകേ യദ് ഇഹാസ്തി കിംചിത് സാംഖ്യാഗതം തച് ച മഹാമുനീന്ദ്രാഃ
ഇതിഹാസങ്ങളിലും, യഥാർത്ഥധർമ്മശാസ്ത്രങ്ങളിലും, ലോകത്തിൽ കാണുന്ന ഏതൊരു ജ്ഞാനവും സാംഖ്യയുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്, മഹാമുനികളേ.
സമസ്തദൃഷ്ടം പരമം ബലം ച ജ്ഞാനം ച മോക്ഷശ് ച യഥാവദ് ഉക്തമ് തപാംസി സൂക്ഷ്മാണി ച യാനി ചൈവ സാംഖ്യേ യഥാവദ് വിഹിതാനി വിപ്രാഃ
എല്ലാ പരമജ്ഞാനവും ശക്തിയും മോക്ഷവും ശരിയായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതും, സാംഖ്യയിൽ നിർദേശിച്ചിരിക്കുന്ന സൂക്ഷ്മമായ തപസ്സുകളും, മഹാനുഭവരേ, അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
വിപര്യയം തസ്യ ഹിതം സദൈവ ഗച്ഛന്തി സാംഖ്യാഃ സതതം സുഖേന താംശ് ചാപി സംധാര്യ തതഃ കൃതാര്ഥാഃ പതന്തി വിപ്രായതനേഷു ഭൂയഃ
സാംഖ്യന്മാർ എല്ലായ്പ്പോഴും അവനു നല്ലതായ കാര്യങ്ങൾ പിന്തുടരുന്നു, അതും എളുപ്പത്തിൽ നിലനിർത്തുന്നു; അങ്ങനെ അവർ ലക്ഷ്യം കൈവരിച്ച ശേഷം വീണ്ടും ദ്വിജന്മാരുടെ ലോകങ്ങളിൽ വീഴുന്നു.
ഹിത്വാ ച ദേഹം പ്രവിശന്തി മോക്ഷം ദിവൌകസശ് ചാപി ച യോഗസാംഖ്യാഃ അതോ ഽധികം തേ ഽഭിരതാ മഹാര്ഹേ സാംഖ്യേ ദ്വിജാ ഭോ ഇഹ ശിഷ്ടജുഷ്ടേ
ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച ശേഷം യോഗികളും സാംഖ്യരും മോക്ഷത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു, ദേവന്മാരും അങ്ങനെ തന്നെ ചെയ്യുന്നു; അതുകൊണ്ട് മഹാമൂല്യമായ ഈ സാംഖ്യത്തിൽ അവർ കൂടുതൽ ആസ്വാദനത്തോടെ ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ, ഇവിടെ നല്ലവരാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന സാംഖ്യത്തിൽ.