രജസ് തമശ് ച സത്ത്വം ച ത്രയ ഏതേ സ്വയോനിജാഃ സമാഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു താന് ഗുണാന് ഉപലക്ഷയേത്
രാജസ്, തമസ്, സത്ത്വം — ഈ മൂന്നു സ്വയം ജനിച്ചവയാണ്. എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ ജീവികളിലും ഇവ സമമാണ്; ആ ഗുണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം.
തത്ര യത് പ്രീതിസംയുക്തം കിംചിദ് ആത്മനി ലക്ഷയേത് പ്രശാന്തമ് ഇവ സംയുക്തം സത്ത്വം തദ് ഉപധാരയേത്
സ്വന്തം ഉള്ളിൽ സന്തോഷത്തോടെയും സമാധാനത്തോടെയും അനുഭവപ്പെടുന്നതെന്തും സത്ത്വം ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
യത് തു സംതാപസംയുക്തം കായേ മനസി വാ ഭവേത് പ്രവൃത്തം രജ ഇത്യ് ഏവം തത്ര ചാപ്യ് ഉപലക്ഷയേത്
ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും ഉണർവോടെയും ഉല്ലാസത്തോടെയും അനുഭവപ്പെടുന്നതെന്തും രാജസ് ആണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം.
യത് തു സംമോഹസംയുക്തമ് അവ്യക്തം വിഷമം ഭവേത് അപ്രതര്ക്യമ് അവിജ്ഞേയം തമസ് തദ് ഉപധാരയേത്
മൂഢതയോടും അനിശ്ചിതത്വത്തോടും അസ്പഷ്ടതയോടും കൂടിയതും, മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തതും തമസ് ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
പ്രഹര്ഷഃ പ്രീതിര് ആനന്ദം സ്വാമ്യം സ്വസ്ഥാത്മചിത്തതാ അകസ്മാദ് യദി വാ കസ്മാദ് വദന്തി സാത്ത്വികാന് ഗുണാന്
ഉല്ലാസം, സന്തോഷം, ആനന്ദം, സ്വയം നിയന്ത്രണം, മനസ്സിന്റെ സമാധാനം — ഇവ അപ്രത്യക്ഷമായോ കാരണമുണ്ടായോ വന്നാൽ, അതെല്ലാം സാത്വിക ഗുണങ്ങളാണ്.
അഭിമാനോ മൃഷാവാദോ ലോഭോ മോഹസ് തഥാക്ഷമാ ലിങ്ഗാനി രജസസ് താനി വര്തന്തേ ഹേതുതത്ത്വതഃ
അഹങ്കാരം, പൊയ്പ്പറയൽ, ലോഭം, മൂഢത, ക്ഷമയില്ലായ്മ — ഇവയാണ് രാജസ ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ; അവ പ്രത്യേക കാരണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
തഥാ മോഹഃ പ്രമാദശ് ച തന്ദ്രീ നിദ്രാപ്രബോധിതാ കഥംചിദ് അഭിവര്തന്തേ വിജ്ഞേയാസ് താമസാ ഗുണാഃ
അതു പോലെ തന്നെ, മായ, അശ്രദ്ധ, മന്ദത്വം, ഉറക്കം മുതലായവയും എങ്ങനെയോ ഉദയിക്കുന്നു; ഇവയെല്ലാം അന്ധകാരത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
മനഃ പ്രസൃജതേ ഭാവം ബുദ്ധിര് അധ്യവസായിനീ ഹൃദയം പ്രിയമ് ഏവേഹ ത്രിവിധാ കര്മചോദനാ
മനസ്സ് ആഗ്രഹം ഉണർത്തുന്നു, ബുദ്ധി തീരുമാനമെടുക്കുന്നു, ഹൃദയം എപ്പോഴും ഇഷ്ടമുള്ളതിലേക്കാണ് ആകർഷിക്കുന്നത് — ഇവ മൂന്നു പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പ്രേരണയാണ്.
ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരാ ഹ്യ് അര്ഥാ അര്ഥേഭ്യശ് ച പരം മനഃ മനസസ് തു പരാ ബുദ്ധിര് ബുദ്ധേര് ആത്മാ പരഃ സ്മൃതഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെക്കാൾ വിഷയങ്ങൾ ഉന്നതമാണ്; വിഷയങ്ങളെക്കാൾ മനസ്സ് ഉന്നതമാണ്; മനസ്സിനെക്കാൾ ബുദ്ധി ഉന്നതമാണ്; ബുദ്ധിയെക്കാൾ ആത്മാവാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതം എന്ന് പറയുന്നു.
ബുദ്ധിര് ആത്മാ മനുഷ്യസ്യ ബുദ്ധിര് ഏവാത്മനായികാ യദാ വികുരുതേ ഭാവം തദാ ഭവതി സാ മനഃ
ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവാണ് ബുദ്ധി; ആത്മാവിന് വഴികാട്ടിയാണ് ബുദ്ധി. ബുദ്ധി ആഗ്രഹമായി മാറുമ്പോൾ അതാണ് മനസ്സ്.
ഇന്ദ്രിയാണാം പൃഥഗ്ഭാവാദ് ബുദ്ധിര് വികുരുതേ ഹ്യ് അനു ശൃണ്വതീ ഭവതി ശ്രോത്രം സ്പൃശതീ സ്പര്ശ ഉച്യതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഓരോന്നിന്റെയും വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാരണം, ബുദ്ധി അതനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നു: കേൾക്കുന്നത് കാതായി, തൊടുന്നത് സ്പർശം എന്നിങ്ങനെയാണ്.
പശ്യന്തീ ച ഭവേദ് ദൃഷ്ടീ രസന്തീ രസനാ ഭവേത് ജിഘ്രന്തീ ഭവതി ഘ്രാണം ബുദ്ധിര് വികുരുതേ പൃഥക്
കാണുന്നത് ദൃഷ്ടിയായി, രുചി രസനയായി, വാസന ഘ്രാണമായി മാറുന്നു; ഓരോന്നിനും ബുദ്ധി വേറേയായി രൂപം മാറുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി തു താന്യ് ആഹുസ് തേഷാം വൃത്ത്യാ വിതിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി പുരുഷേ ബുദ്ധിര് ബുദ്ധിഭാവവ്യവസ്ഥിതാ
ഇവയെല്ലാം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ അവ നിലനിൽക്കുന്നു. മനുഷ്യനിൽ ബുദ്ധി ബുദ്ധിയുടെ നിലയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
കദാചില് ലഭതേ പ്രീതിം കദാചിദ് അപി ശോചതി ന സുഖേന ച ദുഃഖേന കദാചിദ് ഇഹ മുഹ്യതേ
ഒരിക്കൽ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു, മറ്റൊരിക്കൽ ദുഃഖിക്കുന്നു; സന്തോഷത്താലോ ദുഃഖത്താലോ ഒരുപാട് നേരം മനസ്സു മയങ്ങുന്നു.
സ്വയം ഭാവാത്മികാ ഭാവാംസ് ത്രീന് ഏതാന് അതിവര്തതേ സരിതാം സാഗരോ ഭര്താ മഹാവേലാമ് ഇവോര്മിമാന്
സ്വയം ആഗ്രഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതായതിനാൽ, അതു മൂന്നു നിലകളും കടന്ന് പോകുന്നു; നദികളുടെ ഉടമയായ സമുദ്രം വലിയ തിരകളെ കടക്കുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
യദാ പ്രാര്ഥയതേ കിംചിത് തദാ ഭവതി സാ മനഃ അധിഷ്ഠാനേ ച വൈ ബുദ്ധ്യാ പൃഥഗ് ഏതാനി സംസ്മരേത്
എന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ അതാണ് മനസ്സ്; ബുദ്ധിയുടെ സഹായത്തോടെ ഇവയെല്ലാം വേറേ വേറേ ഓർക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി ച മേധ്യാനി വിചേതവ്യാനി കൃത്സ്നശഃ സര്വാണ്യ് ഏവാനുപൂര്വേണ യദ് യദാ ച വിധീയതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിശുദ്ധമായവയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവയെ ഒറ്റയടിക്ക് പൂർണ്ണമായി പരിശോധിക്കണം, ഓരോന്നും ക്രമത്തിൽ നിർദ്ദേശിച്ചപോലെ.
അവിഭാഗമനാ ബുദ്ധിര് ഭാവോ മനസി വര്തതേ പ്രവര്തമാനസ് തു രജഃ സത്ത്വമ് അപ്യ് അതിവര്തതേ
മനസ്സുമായി ചേർന്ന ബുദ്ധിയിൽ ആഗ്രഹം പ്രവർത്തിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുമ്പോൾ, രാജോഗുണം സത്ത്വഗുണത്തെയും കടന്ന് പോകുന്നു.
യേ വൈ ഭാവേന വര്തന്തേ സര്വേഷ്വ് ഏതേഷു തേ ത്രിഷു അന്വ് അര്ഥാന് സംപ്രവര്തന്തേ രഥനേമിമ് അരാ ഇവ
ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിലും ആഗ്രഹപൂർവ്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ, രഥചക്രത്തിലെ അരകൾ ചക്രത്തിന്റെ അരികിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ, വിഷയങ്ങളിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്.
പ്രദീപാര്ഥം മനഃ കുര്യാദ് ഇന്ദ്രിയൈര് ബുദ്ധിസത്തമൈഃ നിശ്ചരദ്ഭിര് യഥായോഗമ് ഉദാസീനൈര് യദൃച്ഛയാ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉത്തമമായ ബുദ്ധിയും ചേർന്ന്, മനസ്സിനെ ഒരു വിളക്കുപോലെ ആക്കണം; അവ അനുസരിച്ച് സഞ്ചരിക്കട്ടെ, അനാസക്തരായി, യാഥാസമയം.
ഏവംസ്വഭാവമ് ഏവേദമ് ഇതി ബുദ്ധ്വാ ന മുഹ്യതി അശോചന് സംപ്രഹൃഷ്യംശ് ച നിത്യം വിഗതമത്സരഃ
ഇതെല്ലാം അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കിയാൽ, ആരും മയങ്ങുകയില്ല; ദുഃഖിക്കുകയോ അതിയായി ആനന്ദിക്കുകയോ envy ഇല്ലാതെ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കും.
ന ഹ്യ് ആത്മാ ശക്യതേ ദ്രഷ്ടുമ് ഇന്ദ്രിയൈഃ കാമഗോചരൈഃ പ്രവര്തമാനൈര് അനേകൈര് ദുര്ധരൈര് അകൃതാത്മഭിഃ
ആത്മാവിനെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കൊണ്ട് കാണാൻ കഴിയില്ല; ആഗ്രഹത്തിന് അടിമയായ, പലതരത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന, നിയന്ത്രിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള, ആത്മാവിനെ പരിശീലിപ്പിക്കാത്തവർക്ക് അത് അസാധ്യമാണ്.
തേഷാം തു മനസാ രശ്മീന് യദാ സമ്യങ് നിയച്ഛതി തദാ പ്രകാശതേ ശ്യാത്മാ ദീപദീപ്താ യഥാകൃതിഃ
പക്ഷേ, അവയിൽ മനസ്സിന്റെ കിരണങ്ങൾ ശരിയായി നിയന്ത്രിക്കുമ്പോൾ, ആത്മാവ് തെളിഞ്ഞ് പ്രകാശിക്കും, വിളക്കിന്റെ പ്രകാശം പോലെ വ്യക്തമായി.
സര്വേഷാമ് ഏവ ഭൂതാനാം തമസ്യ് ഉപഗതേ യഥാ പ്രകാശം ഭവതേ സര്വം തഥൈവമ് ഉപധാര്യതാമ്
എല്ലാ ജീവികളിലും ഇരുണ്ടപ്പോൾ, പ്രകാശം എല്ലാവർക്കും പ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെ, ഇതും അങ്ങനെ തന്നെ മനസ്സിലാക്കണം.
യഥാ വാരിചരഃ പക്ഷീ ന ലിപ്യതി ജലേ ചരന് വിമുക്താത്മാ തഥാ യോഗീ ഗുണദോഷൈര് ന ലിപ്യതേ
ജലത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന പക്ഷി ജലത്തിൽ ചാടുമ്പോഴും അതിൽ മലിനമാകാത്തതുപോലെ, മോക്ഷം നേടിയ യോഗി ഗുണങ്ങളാലോ ദോഷങ്ങളാലോ ഒരിക്കലും മലിനമാകുന്നില്ല.
ഏവമ് ഏവ കൃതപ്രജ്ഞോ ന ദോഷൈര് വിഷയാംശ് ചരന് അസജ്ജമാനഃ സര്വേഷു ന കഥംചിത് പ്രലിപ്യതേ
അങ്ങനെ തന്നെ, ജ്ഞാനത്തിൽ സ്ഥിരനായവൻ വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിച്ചാലും ആസ്വാദനമില്ലാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ദോഷങ്ങൾ ഒന്നും അവനെ ബാധിക്കുകയില്ല.
ത്യക്ത്വാ പൂര്വകൃതം കര്മ രതിര് യസ്യ സദാത്മനി സര്വഭൂതാത്മഭൂതസ്യ ഗുണസങ്ഗേന സജ്ജതഃ
മുന്പ് ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, എപ്പോഴും ആത്മാവിൽ ആനന്ദം കണ്ടെത്തുന്നവനും എല്ലാ ജീവികളുടെയും ആത്മാവായി നിലകൊള്ളുന്നവനും ഗുണങ്ങളുമായി ചേർന്ന് ബന്ധപ്പെടുന്നു.
സ്വയമ് ആത്മാ പ്രസവതി ഗുണേഷ്വ് അപി കദാചന ന ഗുണാ വിദുര് ആത്മാനം ഗുണാന് വേദ സ സര്വദാ
ആത്മാവ് തന്നെയാണ് ചിലപ്പോൾ ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത്. പക്ഷേ, ഗുണങ്ങൾ ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല; ആത്മാവ് എല്ലായ്പ്പോഴും ഗുണങ്ങളെ അറിയുന്നു.
പരിദധ്യാദ് ഗുണാനാം സ ദ്രഷ്ടാ ചൈവ യഥാതഥമ് സത്ത്വക്ഷേത്രജ്ഞയോര് ഏവമ് അന്തരം ലക്ഷയേന് നരഃ
ഗുണങ്ങളെ യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ നിരീക്ഷിക്കുകയും ആലോചിക്കുകയും ചെയ്യണം. അങ്ങനെ, സത്ത്വവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം വ്യക്തി മനസ്സിലാക്കണം.
സൃജതേ തു ഗുണാന് ഏക ഏകോ ന സൃജതേ ഗുണാന് പൃഥഗ്ഭൂതൌ പ്രകൃത്യൈതൌ സംപ്രയുക്തൌ ച സര്വദാ
ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നത് ഒരാളാണ്; മറ്റൊരാൾ ഗുണങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നില്ല. സ്വഭാവത്തിൽ വ്യത്യസ്തരായ ഇവർ എല്ലായ്പ്പോഴും ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് നിലകൊള്ളുന്നു.