ശബ്ദഃ ശ്രോത്രം തഥാ ഖാനി ത്രയമ് ആകാശലക്ഷണമ് പ്രാണശ് ചേഷ്ടാ തഥാ സ്പര്ശ ഏതേ വായുഗുണാസ് ത്രയഃ
ശബ്ദം, കേൾവി, മൂന്ന് വഴികൾ — ഇതൊക്കെയാണ് ആകാശത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ശ്വാസം, ചലനം, സ്പർശം — ഇവയാണ് വായുവിന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ.
രൂപം ചക്ഷുര് വിപാകശ് ച ത്രിധാ ജ്യോതിര് വിധീയതേ രസോ ഽഥ രസനം സ്വേദോ ഗുണാസ് ത്വ് ഏതേ ത്രയോ ഽമ്ഭസാമ്
രൂപം, കാഴ്ച, പരിവർത്തനം — ഇവയാണ് അഗ്നിയുടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ. രുചി, നാവ്, വിയർപ്പ് — ഇവയാണ് ജലത്തിന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ.
ഘ്രേയം ഘ്രാണം ശരീരം ച ഭൂമേര് ഏതേ ഗുണാസ് ത്രയഃ ഏതാവാന് ഇന്ദ്രിയഗ്രാമോ വ്യാഖ്യാതഃ പാഞ്ചഭൌതികഃ
വാസന, മൂക്ക്, ശരീരം — ഇവയാണ് ഭൂമിയുടെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ, അഞ്ചു ഭൗതികങ്ങളാൽ രൂപപ്പെട്ട ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു.
വായോഃ സ്പര്ശോ രസോ ഽദ്ഭ്യശ് ച ജ്യോതിഷോ രൂപമ് ഉച്യതേ ആകാശപ്രഭവഃ ശബ്ദോ ഗന്ധോ ഭൂമിഗുണഃ സ്മൃതഃ
വായുവിൽ നിന്ന് സ്പർശം, ജലത്തിൽ നിന്ന് രുചി, അഗ്നിയിൽ നിന്ന് രൂപം, ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ശബ്ദം, ഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഗന്ധം ഉണ്ടാകുന്നു.
മനോ ബുദ്ധിഃ സ്വഭാവശ് ച ഗുണാ ഏതേ സ്വയോനിജാഃ തേ ഗുണാന് അതിവര്തന്തേ ഗുണേഭ്യഃ പരമാ മതാഃ
മനസ്സ്, ബുദ്ധി, സ്വഭാവം — ഇവ സ്വയം ജനിച്ച ഗുണങ്ങളാണ്. അവ ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് അതിനേക്കാൾ ഉന്നതമാണ്.
യഥാ കൂര്മ ഇവാങ്ഗാനി പ്രസാര്യ സംനിയച്ഛതി ഏവമ് ഏവേന്ദ്രിയഗ്രാമം ബുദ്ധിശ്രേഷ്ഠോ നിയച്ഛതി
ആമ തന്റെ അവയവങ്ങൾ നീട്ടി പിൻവലിക്കുന്നതുപോലെ, ബുദ്ധി എന്നതിൽ ഉന്നതമായത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു.
യദ് ഊര്ധ്വം പാദതലയോര് അവാര്കോര്ധ്വം ച പശ്യതി ഏതസ്മിന്ന് ഏവ കൃത്യേ സാ വര്തതേ ബുദ്ധിര് ഉത്തമാ
പാദത്തിൻ കീഴിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്കും സൂര്യനു മുകളിലേക്കും കാണുന്നതെല്ലാം, ഈ പ്രവർത്തനത്തിൽ തന്നെ ഉന്നതമായ ബുദ്ധി പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഗുണൈസ് തു നീയതേ ബുദ്ധിര് ബുദ്ധിര് ഏവേന്ദ്രിയാണ്യ് അപി മനഃഷഷ്ഠാനി സര്വാണി ബുദ്ധ്യാ ഭാവാത് കുതോ ഗുണാഃ
ഗുണങ്ങൾ ബുദ്ധിയെ നയിക്കുന്നു; ബുദ്ധി തന്നെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നയിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും മനസ്സും എല്ലാം ബുദ്ധിയിൽ നിന്നാണ്; അതിനാൽ ഗുണങ്ങൾ വേറെയായി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?
ഇന്ദ്രിയാണി നരൈഃ പഞ്ച ഷഷ്ഠം തന് മന ഉച്യതേ സപ്തമീം ബുദ്ധിമ് ഏവാഹുഃ ക്ഷേത്രജ്ഞം വിദ്ധി ചാഷ്ടമമ്
മനുഷ്യരിൽ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, ആറാമത്തേത് മനസ്സ്, ഏഴാമത്തേത് ബുദ്ധി, എട്ടാമത്തേത് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
ചക്ഷുര് ആലോകനായൈവ സംശയം കുരുതേ മനഃ ബുദ്ധിര് അധ്യവസാനായ സാക്ഷീ ക്ഷേത്രജ്ഞ ഉച്യതേ
കണ്ണ് കാണുന്നതിന്, മനസ്സ് സംശയിക്കുന്നതിന്, ബുദ്ധി നിർണ്ണയിക്കുന്നതിന്, സാക്ഷിയായുള്ളത് ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ആണ്.
രജസ് തമശ് ച സത്ത്വം ച ത്രയ ഏതേ സ്വയോനിജാഃ സമാഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു താന് ഗുണാന് ഉപലക്ഷയേത്
രാജസ്, തമസ്, സത്ത്വം — ഈ മൂന്നു സ്വയം ജനിച്ചവയാണ്. എല്ലായ്പ്പോഴും എല്ലാ ജീവികളിലും ഇവ സമമാണ്; ആ ഗുണങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം.
തത്ര യത് പ്രീതിസംയുക്തം കിംചിദ് ആത്മനി ലക്ഷയേത് പ്രശാന്തമ് ഇവ സംയുക്തം സത്ത്വം തദ് ഉപധാരയേത്
സ്വന്തം ഉള്ളിൽ സന്തോഷത്തോടെയും സമാധാനത്തോടെയും അനുഭവപ്പെടുന്നതെന്തും സത്ത്വം ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
യത് തു സംതാപസംയുക്തം കായേ മനസി വാ ഭവേത് പ്രവൃത്തം രജ ഇത്യ് ഏവം തത്ര ചാപ്യ് ഉപലക്ഷയേത്
ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും ഉണർവോടെയും ഉല്ലാസത്തോടെയും അനുഭവപ്പെടുന്നതെന്തും രാജസ് ആണെന്ന് തിരിച്ചറിയണം.
യത് തു സംമോഹസംയുക്തമ് അവ്യക്തം വിഷമം ഭവേത് അപ്രതര്ക്യമ് അവിജ്ഞേയം തമസ് തദ് ഉപധാരയേത്
മൂഢതയോടും അനിശ്ചിതത്വത്തോടും അസ്പഷ്ടതയോടും കൂടിയതും, മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയാത്തതും തമസ് ആണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
പ്രഹര്ഷഃ പ്രീതിര് ആനന്ദം സ്വാമ്യം സ്വസ്ഥാത്മചിത്തതാ അകസ്മാദ് യദി വാ കസ്മാദ് വദന്തി സാത്ത്വികാന് ഗുണാന്
ഉല്ലാസം, സന്തോഷം, ആനന്ദം, സ്വയം നിയന്ത്രണം, മനസ്സിന്റെ സമാധാനം — ഇവ അപ്രത്യക്ഷമായോ കാരണമുണ്ടായോ വന്നാൽ, അതെല്ലാം സാത്വിക ഗുണങ്ങളാണ്.
അഭിമാനോ മൃഷാവാദോ ലോഭോ മോഹസ് തഥാക്ഷമാ ലിങ്ഗാനി രജസസ് താനി വര്തന്തേ ഹേതുതത്ത്വതഃ
അഹങ്കാരം, പൊയ്പ്പറയൽ, ലോഭം, മൂഢത, ക്ഷമയില്ലായ്മ — ഇവയാണ് രാജസ ഗുണങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ; അവ പ്രത്യേക കാരണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്നു.
തഥാ മോഹഃ പ്രമാദശ് ച തന്ദ്രീ നിദ്രാപ്രബോധിതാ കഥംചിദ് അഭിവര്തന്തേ വിജ്ഞേയാസ് താമസാ ഗുണാഃ
അതു പോലെ തന്നെ, മായ, അശ്രദ്ധ, മന്ദത്വം, ഉറക്കം മുതലായവയും എങ്ങനെയോ ഉദയിക്കുന്നു; ഇവയെല്ലാം അന്ധകാരത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
മനഃ പ്രസൃജതേ ഭാവം ബുദ്ധിര് അധ്യവസായിനീ ഹൃദയം പ്രിയമ് ഏവേഹ ത്രിവിധാ കര്മചോദനാ
മനസ്സ് ആഗ്രഹം ഉണർത്തുന്നു, ബുദ്ധി തീരുമാനമെടുക്കുന്നു, ഹൃദയം എപ്പോഴും ഇഷ്ടമുള്ളതിലേക്കാണ് ആകർഷിക്കുന്നത് — ഇവ മൂന്നു പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് പ്രേരണയാണ്.
ഇന്ദ്രിയേഭ്യഃ പരാ ഹ്യ് അര്ഥാ അര്ഥേഭ്യശ് ച പരം മനഃ മനസസ് തു പരാ ബുദ്ധിര് ബുദ്ധേര് ആത്മാ പരഃ സ്മൃതഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളെക്കാൾ വിഷയങ്ങൾ ഉന്നതമാണ്; വിഷയങ്ങളെക്കാൾ മനസ്സ് ഉന്നതമാണ്; മനസ്സിനെക്കാൾ ബുദ്ധി ഉന്നതമാണ്; ബുദ്ധിയെക്കാൾ ആത്മാവാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതം എന്ന് പറയുന്നു.
ബുദ്ധിര് ആത്മാ മനുഷ്യസ്യ ബുദ്ധിര് ഏവാത്മനായികാ യദാ വികുരുതേ ഭാവം തദാ ഭവതി സാ മനഃ
ഒരു മനുഷ്യന്റെ ആത്മാവാണ് ബുദ്ധി; ആത്മാവിന് വഴികാട്ടിയാണ് ബുദ്ധി. ബുദ്ധി ആഗ്രഹമായി മാറുമ്പോൾ അതാണ് മനസ്സ്.
ഇന്ദ്രിയാണാം പൃഥഗ്ഭാവാദ് ബുദ്ധിര് വികുരുതേ ഹ്യ് അനു ശൃണ്വതീ ഭവതി ശ്രോത്രം സ്പൃശതീ സ്പര്ശ ഉച്യതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഓരോന്നിന്റെയും വ്യത്യസ്ത പ്രവർത്തനങ്ങൾ കാരണം, ബുദ്ധി അതനുസരിച്ച് രൂപം മാറുന്നു: കേൾക്കുന്നത് കാതായി, തൊടുന്നത് സ്പർശം എന്നിങ്ങനെയാണ്.
പശ്യന്തീ ച ഭവേദ് ദൃഷ്ടീ രസന്തീ രസനാ ഭവേത് ജിഘ്രന്തീ ഭവതി ഘ്രാണം ബുദ്ധിര് വികുരുതേ പൃഥക്
കാണുന്നത് ദൃഷ്ടിയായി, രുചി രസനയായി, വാസന ഘ്രാണമായി മാറുന്നു; ഓരോന്നിനും ബുദ്ധി വേറേയായി രൂപം മാറുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി തു താന്യ് ആഹുസ് തേഷാം വൃത്ത്യാ വിതിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി പുരുഷേ ബുദ്ധിര് ബുദ്ധിഭാവവ്യവസ്ഥിതാ
ഇവയെല്ലാം ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്; അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളാൽ അവ നിലനിൽക്കുന്നു. മനുഷ്യനിൽ ബുദ്ധി ബുദ്ധിയുടെ നിലയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
കദാചില് ലഭതേ പ്രീതിം കദാചിദ് അപി ശോചതി ന സുഖേന ച ദുഃഖേന കദാചിദ് ഇഹ മുഹ്യതേ
ഒരിക്കൽ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു, മറ്റൊരിക്കൽ ദുഃഖിക്കുന്നു; സന്തോഷത്താലോ ദുഃഖത്താലോ ഒരുപാട് നേരം മനസ്സു മയങ്ങുന്നു.
സ്വയം ഭാവാത്മികാ ഭാവാംസ് ത്രീന് ഏതാന് അതിവര്തതേ സരിതാം സാഗരോ ഭര്താ മഹാവേലാമ് ഇവോര്മിമാന്
സ്വയം ആഗ്രഹത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതായതിനാൽ, അതു മൂന്നു നിലകളും കടന്ന് പോകുന്നു; നദികളുടെ ഉടമയായ സമുദ്രം വലിയ തിരകളെ കടക്കുന്നതുപോലെയാണ് അത്.
യദാ പ്രാര്ഥയതേ കിംചിത് തദാ ഭവതി സാ മനഃ അധിഷ്ഠാനേ ച വൈ ബുദ്ധ്യാ പൃഥഗ് ഏതാനി സംസ്മരേത്
എന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുമ്പോൾ അതാണ് മനസ്സ്; ബുദ്ധിയുടെ സഹായത്തോടെ ഇവയെല്ലാം വേറേ വേറേ ഓർക്കുന്നു.
ഇന്ദ്രിയാണി ച മേധ്യാനി വിചേതവ്യാനി കൃത്സ്നശഃ സര്വാണ്യ് ഏവാനുപൂര്വേണ യദ് യദാ ച വിധീയതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വിശുദ്ധമായവയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവയെ ഒറ്റയടിക്ക് പൂർണ്ണമായി പരിശോധിക്കണം, ഓരോന്നും ക്രമത്തിൽ നിർദ്ദേശിച്ചപോലെ.
അവിഭാഗമനാ ബുദ്ധിര് ഭാവോ മനസി വര്തതേ പ്രവര്തമാനസ് തു രജഃ സത്ത്വമ് അപ്യ് അതിവര്തതേ
മനസ്സുമായി ചേർന്ന ബുദ്ധിയിൽ ആഗ്രഹം പ്രവർത്തിക്കുന്നു; പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുമ്പോൾ, രാജോഗുണം സത്ത്വഗുണത്തെയും കടന്ന് പോകുന്നു.
യേ വൈ ഭാവേന വര്തന്തേ സര്വേഷ്വ് ഏതേഷു തേ ത്രിഷു അന്വ് അര്ഥാന് സംപ്രവര്തന്തേ രഥനേമിമ് അരാ ഇവ
ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളിലും ആഗ്രഹപൂർവ്വം പ്രവർത്തിക്കുന്നവർ, രഥചക്രത്തിലെ അരകൾ ചക്രത്തിന്റെ അരികിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ, വിഷയങ്ങളിലേക്കാണ് നീങ്ങുന്നത്.
പ്രദീപാര്ഥം മനഃ കുര്യാദ് ഇന്ദ്രിയൈര് ബുദ്ധിസത്തമൈഃ നിശ്ചരദ്ഭിര് യഥായോഗമ് ഉദാസീനൈര് യദൃച്ഛയാ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഉത്തമമായ ബുദ്ധിയും ചേർന്ന്, മനസ്സിനെ ഒരു വിളക്കുപോലെ ആക്കണം; അവ അനുസരിച്ച് സഞ്ചരിക്കട്ടെ, അനാസക്തരായി, യാഥാസമയം.