സമഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു ലഭ്യാലഭ്യേന വര്തയന് ധൂതപാപ്മാ തു തേജസ്വീ ലഘ്വാഹാരോ ജിതേന്ദ്രിയഃ
എല്ലാ ജീവികളോടും സമദർശനം പുലർത്തി, ലഭ്യമായതിലും ലഭിക്കാത്തതിലും ഒരുപോലെ പെരുമാറി, പാപം കഴുകിയ, പ്രകാശമുള്ള, കുറച്ച് മാത്രം ഭക്ഷിക്കുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവൻ — ഇങ്ങനെയുള്ളവൻ സ്ഥിരതയുള്ളവനാണ്.
കാമക്രോധൌ വശേ കൃത്വാ നിഷേവേദ് ബ്രഹ്മണഃ പദമ് മനസശ് ചേന്ദ്രിയാണാം ച കൃത്വൈകാഗ്ര്യം സമാഹിതഃ
കാമവും ക്രോധവും നിയന്ത്രിച്ച്, മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഏകാഗ്രതയോടെ ആക്കി, ബ്രഹ്മപദം തേടണം.
പൂര്വരാത്രേ പരാര്ധേ ച ധാരയേന് മന ആത്മനഃ ജന്തോഃ പഞ്ചേന്ദ്രിയസ്യാസ്യ യദ്യ് ഏകം ക്ലിന്നമ് ഇന്ദ്രിയമ്
രാത്രിയുടെ അവസാനം, മനസ്സിനെ സ്ഥിരമാക്കണം. ഒരു ജീവിയുടെ അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഒന്നെങ്കിലും അശാന്തമായാൽ,
തതോ ഽസ്യ സ്രവതി പ്രജ്ഞാ ഗിരേഃ പാദാദ് ഇവോദകമ് മനസഃ പൂര്വമ് ആദദ്യാത് കൂര്മാണാമ് ഇവ മത്സ്യഹാ
അവനിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം മലയുടെ അടിയിൽ നിന്ന് വെള്ളം ഒഴുകുന്നതുപോലെ ഒഴുകിപ്പോകും. ആദ്യം മനസ്സിനെ പിടിച്ചിടണം, ആമയെ പിടിക്കുന്ന മത്സ്യക്കാരൻ പോലെ.
തതഃ ശ്രോത്രം തതശ് ചക്ഷുര് ജിഹ്വാ ഘ്രാണം ച യോഗവിത് തത ഏതാനി സംയമ്യ മനസി സ്ഥാപയേദ് യദി
അതിനുശേഷം, യോഗം അറിയുന്നവൻ ചെവി, കണ്ണ്, നാവ്, മൂക്ക് എന്നിവയെ ഓരോന്നായി നിയന്ത്രിച്ച്, അവയെ മനസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
തഥൈവാപോഹ്യ സംകല്പാന് മനോ ഹ്യ് ആത്മനി ധാരയേത് പഞ്ചേന്ദ്രിയാണി മനസി ഹൃദി സംസ്ഥാപയേദ് യദി
അത് പോലെ തന്നെ, എല്ലാ ആലോചനകളും വിട്ടുവിട്ട്, മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ ആക്കി, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ഹൃദയത്തിലെ മനസ്സിൽ സ്ഥാപിക്കണം.
യദൈതാന്യ് അവതിഷ്ഠന്തേ മനഃഷഷ്ഠാനി ചാത്മനി പ്രസീദന്തി ച സംസ്ഥായാം തദാ ബ്രഹ്മ പ്രകാശതേ
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും മനസ്സിനും ചേർന്ന് ആറ് ഘടകങ്ങൾ ആത്മാവിൽ സ്ഥിരതയോടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവ ശാന്തമായാൽ, അപ്പോൾ ബ്രഹ്മം വെളിപ്പെടുന്നു.
വിധൂമ ഇവ ദീപ്താര്ചിര് ആദിത്യ ഇവ ദീപ്തിമാന് വൈദ്യുതോ ഽഗ്നിര് ഇവാകാശേ പശ്യന്ത്യ് ആത്മാനമ് ആത്മനി
പുകയില്ലാതെ തെളിഞ്ഞ് കത്തുന്ന ദീപശിഖയെപ്പോലെ, പ്രകാശമുള്ള സൂര്യനെപ്പോലെ, ആകാശത്തിലെ മിന്നലിനെപ്പോലെ, ഒരാൾ തന്റെ ആത്മാവിൽ തന്നെ ആത്മാവിനെ കാണുന്നു.
സര്വം തത്ര തു സര്വത്ര വ്യാപകത്വാച് ച ദൃശ്യതേ തം പശ്യന്തി മഹാത്മാനോ ബ്രാഹ്മണാ യേ മനീഷിണഃ
അവിടെയും എല്ലായിടത്തും അതു സർവ്വവ്യാപിയായി കാണപ്പെടുന്നു. മഹാത്മാക്കളായ, ജ്ഞാനമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർ അതിനെ ദർശിക്കുന്നു.
ധൃതിമന്തോ മഹാപ്രാജ്ഞാഃ സര്വഭൂതഹിതേ രതാഃ ഏവം പരിമിതം കാലമ് ആചരന് സംശിതവ്രതഃ
ധൈര്യവും മഹാജ്ഞാനവും എല്ലാ ജീവികളുടെ ക്ഷേമത്തിൽ മനസ്സിടലും ഉള്ളവൻ, ഇങ്ങനെ നിർണ്ണയിച്ച സമയത്തോളം ദൃഢവ്രതത്തോടെ ആചരിക്കണം.
ആസീനോ ഹി രഹസ്യ് ഏകോ ഗച്ഛേദ് അക്ഷരസാമ്യതാമ് പ്രമോഹോ ഭ്രമ ആവര്തോ ഘ്രാണം ശ്രവണദര്ശനേ
ഒറ്റയ്ക്കായി രഹസ്യമായിടത്ത് ഇരുന്ന്, അക്ഷരത്വത്തിൽ സമത്വം നേടുന്നു. മോഹം, ഭ്രമം, ആശയക്കുഴപ്പം — ഇവ മൂക്കിലും ചെവിയിലും കണ്ണിലും ബാധിക്കുന്നു.
അദ്ഭുതാനി രസഃ സ്പര്ശഃ ശീതോഷ്ണമാരുതാകൃതിഃ പ്രതിഭാന് ഉപസര്ഗാശ് ച പ്രതിസംഗൃഹ്യ യോഗതഃ
രുചികളും സ്പർശവും തണുപ്പും ചൂടും കാറ്റിന്റെ രൂപങ്ങളും, മനസ്സിലുണ്ടാകുന്ന പ്രകാശം, വ്യാകുലത — ഇവയെല്ലാം യോഗം വഴി നിയന്ത്രിക്കണം.
താംസ് തത്ത്വവിദ് അനാദൃത്യ സാമ്യേനൈവ നിവര്തയേത് കുര്യാത് പരിചയം യോഗേ ത്രൈലോക്യേ നിയതോ മുനിഃ
സത്യത്തെ അറിയുന്നവൻ ഇവയെ അവഗണിച്ച് സമത്വത്തോടെ പിന്വലിക്കണം. നിയന്ത്രിതനായ മുനി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും യോഗത്തിൽ പരിചയം നേടണം.
ഗിരിശൃങ്ഗേ തഥാ ചൈത്യേ വൃക്ഷമൂലേഷു യോജയേത് സംനിയമ്യേന്ദ്രിയഗ്രാമം കോഷ്ഠേ ഭാണ്ഡമനാ ഇവ
പർവതശിഖരത്തിൽ, ക്ഷേത്രത്തിൽ, മരത്തിന്റെ വേരിൽ — ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ഭണ്ഡാരത്തിൽ മനസ്സിടുന്നവനെപ്പോലെ, അവിടെ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.
ഏകാഗ്രം ചിന്തയേന് നിത്യം യോഗാന് നോദ്വിജതേ മനഃ യേനോപായേന ശക്യേത നിയന്തും ചഞ്ചലം മനഃ
മനസ്സ് അശാന്തമാകാതിരിക്കാൻ, ഒരേ ദിഷയിൽ ശ്രദ്ധ കേന്ദ്രീകരിച്ച് എപ്പോഴും ധ്യാനിക്കണം. മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ എങ്ങനെ കഴിയുമോ ആ മാർഗം സ്വീകരിക്കണം.
തത്ര യുക്തോ നിഷേവേത ന ചൈവ വിചലേത് തതഃ ശൂന്യാഗാരാണി ചൈകാഗ്രോ നിവാസാര്ഥമ് ഉപക്രമേത്
അവിടെ ഉറച്ച മനസ്സോടെ നിലനിൽക്കണം, അകലം പോകാതിരിക്കുക. ഒരേ ദിഷയിൽ ശ്രദ്ധയോടെ, താമസത്തിനായി ശൂന്യമായ വീടുകൾ തിരയണം.
നാതിവ്രജേത് പരം വാചാ കര്മണാ മനസാപി വാ ഉപേക്ഷകോ യതാഹാരോ ലബ്ധാലബ്ധസമോ ഭവേത്
വാക്കിലും പ്രവൃത്തിയിലും ചിന്തയിലും അതിക്രമം കാണിക്കരുത്. എല്ലാറ്റിലും സമഭാവം പുലർത്തണം, ഭക്ഷണത്തിൽ മിതമായിരിക്കണം, ലഭിച്ചാലും ലഭിക്കാതിരുന്നാലും ഒരുപോലെ കാണണം.
യശ് ചൈനമ് അഭിനന്ദേത യശ് ചൈനമ് അഭിവാദയേത് സമസ് തയോശ് ചാപ്യ് ഉഭയോര് നാഭിധ്യായേച് ഛുഭാശുഭമ്
ആളൊന്നു വാഴ്ത്തിയാലും, മറ്റൊന്നു നമസ്കരിച്ചാലും, ഇരുവരോടും ഒരേപോലെ കാണണം. അവരുടെ നല്ലതോ ചീത്തയോ മനസ്സിൽ വെച്ചാൽ പോരാ.
ന പ്രഹൃഷ്യേത ലാഭേഷു നാലാഭേഷു ച ചിന്തയേത് സമഃ സര്വേഷു ഭൂതേഷു സധര്മാ മാതരിശ്വനഃ
ലാഭം കിട്ടുമ്പോൾ ആനന്ദിക്കരുത്, നഷ്ടം സംഭവിച്ചാൽ വിഷമിക്കരുത്. എല്ലായിടത്തും എല്ലാവരോടും സമഭാവം പുലർത്തണം, വായുവിനെപോലെ സ്വഭാവം പുലർത്തണം.
ഏവം സ്വസ്ഥാത്മനഃ സാധോഃ സര്വത്ര സമദര്ശിനഃ ഷണ് മാസാന് നിത്യയുക്തസ്യ ശബ്ദബ്രഹ്മാഭിവര്തതേ
ഇങ്ങനെ സ്വയം നിലനിൽക്കുന്ന സന്യാസിക്ക്, എല്ലായിടത്തും സമദർശനം ഉള്ളവന്, ആറുമാസം നിരന്തരം ഈ മാർഗത്തിൽ നിലകൊണ്ടാൽ ശബ്ദബ്രഹ്മം അതിജയിക്കാം.
വേദനാര്താന് പരാന് ദൃഷ്ട്വാ സമലോഷ്ടാശ്മകാഞ്ചനഃ ഏവം തു നിരതോ മാര്ഗം വിരമേന് ന വിമോഹിതഃ
മറ്റുള്ളവർ വേദന അനുഭവിക്കുന്നതും കണ്ടാൽ, മണ്ണ്, കല്ല്, പൊന്നു എന്നിവയോട് ഒരുപോലെ കാണണം. ഇങ്ങനെ മാർഗത്തിൽ അർപ്പിതനായി, വഴിതെറ്റാതിരിക്കുകയും ഭ്രമിക്കാതിരിക്കുകയും വേണം.
അപി വര്ണാവകൃഷ്ടസ് തു നാരീ വാ ധര്മകാങ്ക്ഷിണീ താവ് അപ്യ് ഏതേന മാര്ഗേണ ഗച്ഛേതാം പരമാം ഗതിമ്
താഴ്ന്ന വർണ്ണത്തിൽ പെട്ടവരായാലും, ധർമ്മം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സ്ത്രീയായാലും, ഈ മാർഗം പിന്തുടർന്ന് പരമഗതി നേടാം.
അജം പുരാണമ് അജരം സനാതനം യമ് ഇന്ദ്രിയാതിഗമ് അഗോചരം ദ്വിജാഃ അവേക്ഷ്യ ചേമാം പരമേഷ്ഠിസാമ്യതാം പ്രയാന്ത്യ് അനാവൃത്തിഗതിം മനീഷിണഃ
ജനനം ഇല്ലാത്തതും, പുരാതനവും, വൃദ്ധിയില്ലാത്തതും, ശാശ്വതവുമായതും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് അതീതമായതും, കാണാൻ കഴിയാത്തതുമായതിനെ ഗ്രഹിച്ചാൽ, ദ്വിജന്മാരേ, ജ്ഞാനികൾ പരമശിവനോടുള്ള സമത്വം നേടുകയും, മടങ്ങിവരാത്ത വഴിയിലേക്ക് കടക്കുകയും ചെയ്യും.
യദ്യ് ഏവം വേദവചനം കുരു കര്മ ത്യജേതി ച കാം ദിശം വിദ്യയാ യാന്തി കാം ച ഗച്ഛന്തി കര്മണാ
വേദം 'കർമ്മം ചെയ്യണം' എന്നും 'കർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കണം' എന്നും പറയുമ്പോൾ, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ഏത് വഴി ആളുകൾ പോകുന്നു, കർമ്മത്തിലൂടെ ഏത് വഴി പോകുന്നു എന്ന് അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ഏതദ് വൈ ശ്രോതുമ് ഇച്ഛാമസ് തദ് ഭവാന് പ്രബ്രവീതു നഃ ഏതദ് അന്യോന്യവൈരൂപ്യം വര്തതേ പ്രതികൂലതഃ
ഇത് ഞങ്ങൾ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ദയവായി നിങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് വിശദീകരിക്കണം. ഈ വിഷയത്തിൽ പരസ്പരവിരുദ്ധതയും എതിർപ്പും ഉണ്ട്.
ശൃണുധ്വം മുനിശാര്ദൂലാ യത് പൃച്ഛധ്വം സമാസതഃ കര്മവിദ്യാമയൌ ചോഭൌ വ്യാഖ്യാസ്യാമി ക്ഷരാക്ഷരൌ
മഹർഷിമാരേ, നിങ്ങൾ ചോദിച്ച കാര്യത്തിന് ഞാൻ സംക്ഷിപ്തമായി ഉത്തരം പറയുന്നു; കർമ്മവും ജ്ഞാനവും, നശ്വരവും ശാശ്വതവുമായ രണ്ടു മാർഗങ്ങളും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.
യാം ദിശം വിദ്യയാ യാന്തി യാം ഗച്ഛന്തി ച കര്മണാ ശൃണുധ്വം സാംപ്രതം വിപ്രാ ഗഹനം ഹ്യ് ഏതദ് ഉത്തരമ്
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ആളുകൾ ഏത് വഴിയിലാണ് പോകുന്നത്, കർമ്മത്തിലൂടെ ഏത് വഴിയിലാണ് പോകുന്നത്—ഇത് ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, കാരണം ഇത് വളരെ ഗഹനമായ ഒരു ചോദ്യം ആണ്.
അസ്തി ധര്മ ഇതി യുക്തം നാസ്തി തത്രൈവ യോ വദേത് യക്ഷസ്യ സാദൃശ്യമ് ഇദം യക്ഷസ്യേദം ഭവേദ് അഥ
'ധർമ്മം ഉണ്ട്' എന്ന് പറയുന്നത് ശരിയാണ്; 'ഇല്ല' എന്ന് പറയുന്നതും ഈ വിഷയത്തിനുള്ളതാണ്. ഇത് യക്ഷന്റെ സ്വഭാവം പോലെ തന്നെയാണ്.
ദ്വാവ് ഇമാവ് അഥ പന്ഥാനൌ യത്ര വേദാഃ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ പ്രവൃത്തിലക്ഷണോ ധര്മോ നിവൃത്തോ വാ വിഭാഷിതഃ
രണ്ടു മാർഗങ്ങൾ വേദങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതമാണ്: ഒന്നിൽ പ്രവൃത്തി, മറ്റൊന്നിൽ നിര്വൃത്തി—രണ്ടും വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്.
കര്മണാ ബധ്യതേ ജന്തുര് വിദ്യയാ ച വിമുച്യതേ തസ്മാത് കര്മ ന കുര്വന്തി യതയഃ പാരദര്ശിനഃ
കർമ്മം കൊണ്ട് ജീവി ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോചനം ലഭിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് സത്യദർശികൾ കർമ്മം ചെയ്യാറില്ല.