പ്രസാരണാകുഞ്ചനാദൌ നാഗാനാം പ്രഭുര് ആത്മനഃ ശകൃന്മൂത്രമഹാപങ്കശായീ സര്വത്ര പീഡിതഃ
അമ്മയുടെ ശരീരത്തിലെ വായു ചലനങ്ങൾക്കും ചുരുക്കങ്ങൾക്കും വിധേയനായി, മലവും മൂത്രവും കട്ടിയുള്ള അഴുക്കും നിറഞ്ഞിടത്ത് കിടന്ന് എല്ലായിടത്തും വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.
നിരുച്ഛ്വാസഃ സചൈതന്യഃ സ്മരഞ് ജന്മശതാന്യ് അഥ ആസ്തേ ഗര്ഭേ ഽതിദുഃഖേന നിജകര്മനിബന്ധനഃ
ശ്വാസം ഇല്ലാതെ, എന്നാൽ ബോധം നിലനിൽക്കെ, നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾ ഓർത്ത്, സ്വന്തം കര്മ്മഫലത്തിൽ ബന്ധിതനായി, അതിജീവി ഗർഭത്തിൽ അത്യന്തം ദു:ഖത്തോടെ കിടക്കുന്നു.
ജായമാനഃ പുരീഷാസൃങ്മൂത്രശുക്രാവിലാനനഃ പ്രാജാപത്യേന വാതേന പീഡ്യമാനാസ്ഥിബന്ധനഃ
ജനിക്കുമ്പോൾ മല, രക്തം, മൂത്രം, ശുക്ലം തുടങ്ങിയ അശുദ്ധികളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, പ്രജാപതിയുടെ വായുവാൽ അസ്ഥികൾ വേദനപ്പെടുന്നു.
അധോമുഖസ് തൈഃ ക്രിയതേ പ്രബലൈഃ സൂതിമാരുതൈഃ ക്ലേശൈര് നിഷ്ക്രാന്തിമ് ആപ്നോതി ജഠരാന് മാതുര് ആതുരഃ
തലകീഴായി ശക്തമായ പ്രസവവായുക്കളാൽ തള്ളപ്പെടുമ്പോൾ, വലിയ വേദന അനുഭവിച്ച് അമ്മയുടെ വയറിൽ നിന്ന് ദു:ഖത്തോടെ പുറത്തുവരുന്നു.
മൂര്ഛാമ് അവാപ്യ മഹതീം സംസ്പൃഷ്ടോ ബാഹ്യവായുനാ വിജ്ഞാനഭ്രംശമ് ആപ്നോതി ജാതസ് തു മുനിസത്തമാഃ
വലിയ അചേതനാവസ്ഥയിലായി, പുറത്തുനിന്നുള്ള വായുവിന്റെ സ്പർശം ലഭിച്ചപ്പോൾ, ജനിച്ച ഉടനെ ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, മഹർഷിമാരേ.
കണ്ടകൈര് ഇവ തുന്നാങ്ഗഃ ക്രകചൈര് ഇവ ദാരിതഃ പൂതിവ്രണാന് നിപതിതോ ധരണ്യാം ക്രിമികോ യഥാ
തോലിൽ മുള്ളുകൊണ്ടു തുളച്ചതുപോലും, കശേരുകകൊണ്ടു കീറപ്പെട്ടതുപോലും വേദന അനുഭവിച്ച്, പുഴുവുപോലെ പുഴുവായ മണ്ണിൽ വീഴുന്നു.
കണ്ഡൂയനേ ഽപി ചാശക്തഃ പരിവര്തേ ഽപ്യ് അനീശ്വരഃ സ്തനപാനാദികാഹാരമ് അവാപ്നോതി പരേച്ഛയാ
താനെത്തന്നെ ചുരണ്ടാനും ചിരിയാനും കഴിയാതെ, മറിഞ്ഞു കിടക്കാനും കഴിയാതെ, മറ്റൊരാളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാത്രമേ പാൽപാനവും മറ്റഭക്ഷണവും ലഭിക്കൂ.
അശുചിസ്രസ്തരേ സുപ്തഃ കീടദംശാദിഭിസ് തഥാ ഭക്ഷ്യമാണോ ഽപി നൈവൈഷാം സമര്ഥോ വിനിവാരണേ
അശുദ്ധമായ കിടക്കയിൽ കിടന്ന്, കീടങ്ങൾക്കു കടി കിട്ടി, അവയാൽ തിന്നപ്പെടുമ്പോഴും അവയെ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല.
ജന്മദുഃഖാന്യ് അനേകാനി ജന്മനോ ഽനന്തരാണി ച ബാലഭാവേ യദാപ്നോതി ആധിഭൂതാദികാനി ച
ജനനത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന അനേകം വേദനകളും, ജനനത്തിനു പിന്നാലെ അനുഭവിക്കുന്നവയും, ബാല്യാവസ്ഥയിൽ അനുഭവിക്കുന്നവയും, ആധിഭൗതികം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
അജ്ഞാനതമസാ ഛന്നോ മൂഢാന്തഃകരണോ നരഃ ന ജാനാതി കുതഃ കോ ഽഹം കുത്ര ഗന്താ കിമാത്മകഃ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടതിൽ മറഞ്ഞ്, മനസ്സിൽ ഭ്രമം നിറഞ്ഞ്, മനുഷ്യൻ 'എവിടെ നിന്ന് വന്നു? ഞാൻ ആരാണ്? എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? എന്റെ സ്വഭാവം എന്താണ്?' എന്നൊന്നും അറിയുന്നില്ല.
കേന ബന്ധേന ബദ്ധോ ഽഹം കാരണം കിമ് അകാരണമ് കിം കാര്യം കിമ് അകാര്യം വാ കിം വാച്യം കിം ന ചോച്യതേ
എന്താണ് എന്നെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നത്? എന്താണ് കാരണം, എന്താണ് കാരണമല്ലാത്തത്? എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്, എന്താണ് ചെയ്യരുതാത്തത്? എന്താണ് പറയേണ്ടത്, എന്താണ് പറയരുതാത്തത്?
കോ ധര്മഃ കശ് ച വാധര്മഃ കസ്മിന് വര്തേത വൈ കഥമ് കിം കര്തവ്യമ് അകര്തവ്യം കിം വാ കിം ഗുണദോഷവത്
എന്താണ് ധർമ്മം, എന്താണ് അധർമ്മം? യഥാർത്ഥത്തിൽ എങ്ങനെയാണ് ജീവിക്കേണ്ടത്? എന്താണ് ചെയ്യേണ്ടത്, എന്താണ് ചെയ്യരുതാത്തത്? എന്താണ് ഗുണമുള്ളത്, എന്താണ് ദോഷമുള്ളത്?
ഏവം പശുസമൈര് മൂഢൈര് അജ്ഞാനപ്രഭവം മഹത് അവാപ്യതേ നരൈര് ദുഃഖം ശിശ്നോദരപരായണൈഃ
ഇങ്ങനെ, പശുക്കളെപ്പോലെ മണ്ടന്മാർക്ക് അജ്ഞാനം മൂലമായ് വലിയ ദു:ഖം ലഭിക്കുന്നു; ഭക്ഷണവും ലൈംഗികതയും മാത്രം ലക്ഷ്യമാക്കി ജീവിക്കുന്ന മനുഷ്യർക്ക് ഈ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അജ്ഞാനം താമസോ ഭാവഃ കാര്യാരമ്ഭപ്രവൃത്തയഃ അജ്ഞാനിനാം പ്രവര്തന്തേ കര്മലോപസ് തതോ ദ്വിജാഃ
അജ്ഞാനം ഇരുട്ടിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; അതിൽ നിന്നാണ് പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയുന്നത്. അജ്ഞാനികൾക്ക് ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള പ്രവണതകൾ ഉണ്ടാകുന്നു, അതിനാൽ തന്നെ അവർ കർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
നരകം കര്മണാം ലോപാത് ഫലമ് ആഹുര് മഹര്ഷയഃ തസ്മാദ് അജ്ഞാനിനാം ദുഃഖമ് ഇഹ ചാമുത്ര ചോത്തമമ്
കർമ്മങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതിന്റെ ഫലം നരകമാണെന്ന് മഹർഷികൾ പറയുന്നു. അതുകൊണ്ട് അജ്ഞാനികൾക്ക് ഈ ലോകത്തും അപ്പുറത്തും ഏറ്റവും വലിയ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ജരാജര്ജരദേഹശ് ച ശിഥിലാവയവഃ പുമാന് വിചലച്ഛീര്ണദശനോ വലിസ്നായുശിരാവൃതഃ
വയസ്സിന്റെ ഭാരംകൊണ്ട് ശരീരം ക്ഷയിച്ചു, അവയവങ്ങൾ ദുർബലമായി, പല്ലുകൾ ഇളകിയും വീണുമാറി, ചർമ്മം, നരങ്ങൾ, ശിരകൾ മുഴുവൻ ചുരുണ്ടുപോയി,
ദൂരപ്രനഷ്ടനയനോ വ്യോമാന്തര്ഗതതാരകഃ നാസാവിവരനിര്യാതരോമപുഞ്ജശ് ചലദ്വപുഃ
കണ്ണുകൾ ദൂരത്തെ കാണാൻ കഴിയാതെ, ആകാശത്തിനുള്ളിലെ നക്ഷത്രങ്ങൾ മാത്രം കാണുന്നവനായി, മൂക്കിലൂടെ രോമക്കൂട്ടങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു, ശരീരം വിറയുന്നു,
പ്രകടീഭൂതസര്വാസ്ഥിര് നതപൃഷ്ഠാസ്ഥിസംഹതിഃ ഉത്സന്നജഠരാഗ്നിത്വാദ് അല്പാഹാരോ ഽല്പചേഷ്ടിതഃ
എല്ലുകൾ മുഴുവൻ പുറത്തു കാണപ്പെടുന്നു, പിൻഭാഗം വളഞ്ഞിരിക്കുന്നു, വയറിലെ അഗ്നി ക്ഷയിച്ചതിനാൽ കുറച്ചു മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു, ചലനങ്ങളും വളരെ കുറവാണ്,
കൃച്ഛ്രചങ്ക്രമണോത്ഥാനശയനാസനചേഷ്ടിതഃ മന്ദീഭവച്ഛ്രോത്രനേത്രഗലല്ലാലാവിലാനനഃ
നടക്കൽ, എഴുന്നേൽക്കൽ, കിടക്കൽ, ഇരിക്കൽ എന്നിവയെല്ലാം ബുദ്ധിമുട്ടോടെ, ചെവിയും കണ്ണും ശക്തി കുറഞ്ഞു, വായിൽ തുപ്പൽ നിറഞ്ഞു,
അനായത്തൈഃ സമസ്തൈശ് ച കരണൈര് മരണോന്മുഖഃ തത്ക്ഷണേ ഽപ്യ് അനുഭൂതാനാമ് അസ്മര്താഖിലവസ്തുനാമ്
എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും നിയന്ത്രണം വിട്ടു, മരണത്തോട് നേരിട്ട്, അപ്പോൾ പോലും നേരത്തെ അനുഭവിച്ച കാര്യങ്ങൾ ഒന്നും ഓർക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.
സകൃദ് ഉച്ചാരിതേ വാക്യേ സമുദ്ഭൂതമഹാശ്രമഃ ശ്വാസകാസാമയായാസസമുദ്ഭൂതപ്രജാഗരഃ
ഒരു വാക്ക് പോലും പറയുമ്പോൾ വലിയ ക്ഷീണം ഉണ്ടാകുന്നു; ശ്വാസം, ചുമ, രോഗം എന്നിവയാൽ ഉണർവ് വരുന്നു.
അന്യേനോത്ഥാപ്യതേ ഽന്യേന തഥാ സംവേശ്യതേ ജരീ ഭൃത്യാത്മപുത്രദാരാണാമ് അപമാനപരാകൃതഃ
ഒരാൾ എഴുന്നേല്പിക്കുന്നു, മറ്റൊരാൾ കിടത്തുന്നു; വൃദ്ധാവായപ്പോൾ ഭൃത്യന്മാരും മക്കളും ഭാര്യമാരും അവനെ അവഗണിച്ച് അപമാനിക്കുന്നു.
പ്രക്ഷീണാഖിലശൌചശ് ച വിഹാരാഹാരസംസ്പൃഹഃ ഹാസ്യഃ പരിജനസ്യാപി നിര്വിണ്ണാശേഷബാന്ധവഃ
എല്ലാ ശുദ്ധിയും നഷ്ടപ്പെട്ടു, വിനോദത്തിനും ഭക്ഷണത്തിനും ആഗ്രഹം മാത്രം; സ്വന്തം ആളുകൾ പോലും അവനെ പരിഹസിക്കുന്നു, ബന്ധുക്കൾ എല്ലാവരും അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
അനുഭൂതമ് ഇവാന്യസ്മിഞ് ജന്മന്യ് ആത്മവിചേഷ്ടിതമ് സംസ്മരന് യൌവനേ ദീര്ഘം നിശ്വസിത്യ് അതിതാപിതഃ
മറ്റൊരു ജന്മത്തിൽ അനുഭവിച്ചതുപോലെ, തന്റെ യൗവനകാലത്തെ പ്രവർത്തികൾ ഓർത്ത്, വൃദ്ധാവായപ്പോൾ ദീർഘനിശ്വാസം വിടുന്നു, വലിയ ദു:ഖത്തിൽ മുങ്ങുന്നു.
ഏവമാദീനി ദുഃഖാനി ജരായാമ് അനുഭൂയ ച മരണേ യാനി ദുഃഖാനി പ്രാപ്നോതി ശൃണു താന്യ് അപി
ഇങ്ങനെ വൃദ്ധാവായപ്പോൾ അനുഭവിക്കുന്ന ദു:ഖങ്ങൾക്കു ശേഷം, മരണസമയത്ത് ലഭിക്കുന്ന ദു:ഖങ്ങൾക്കുറിച്ച് ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ.
ശ്ലഥഗ്രീവാങ്ഘ്രിഹസ്തോ ഽഥ പ്രാപ്തോ വേപഥുനാ നരഃ മുഹുര് ഗ്ലാനിപരശ് ചാസൌ മുഹുര് ജ്ഞാനബലാന്വിതഃ
കഴുത്തും കാലും കൈകളും ദുർബലമായി, ശരീരം വിറയുന്നു; ഒരിക്കൽ ദുർബലതയിൽ, മറ്റൊരിക്കൽ ബോധത്തിലും ശക്തിയിലും.
ഹിരണ്യധാന്യതനയഭാര്യാഭൃത്യഗൃഹാദിഷു ഏതേ കഥം ഭവിഷ്യന്തീത്യ് അതീവ മമതാകുലഃ
എന്റെ പൊന്നും ധാന്യവും മക്കളും ഭാര്യയും ഭൃത്യന്മാരും വീടും ഇവയെല്ലാം എങ്ങനെ ആകും എന്നു വലിയ മമതയോടെ ചിന്തിക്കുന്നു.
മര്മവിദ്ഭിര് മഹാരോഗൈഃ ക്രകചൈര് ഇവ ദാരുണൈഃ ശരൈര് ഇവാന്തകസ്യോഗ്രൈശ് ഛിദ്യമാനാസ്ഥിബന്ധനഃ
മർമ്മം അറിയുന്നവരും വലിയ രോഗങ്ങളും, ക്രൂരമായ കരളുകൾ പോലുള്ള വേദനകളും, യമന്റെ കഠിനമായ അമ്പുകൾ പോലുള്ള വേദനകളും എല്ലുകൾ കീറുന്നതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
പരിവര്തമാനതാരാക്ഷി ഹസ്തപാദം മുഹുഃ ക്ഷിപന് സംശുഷ്യമാണതാല്വോഷ്ഠകണ്ഠോ ഘുരഘുരായതേ
കണ്ണുകൾ ചുറ്റിക്കറക്കി, കൈകളും കാലുകളും വീണ്ടും വീണ്ടും എറിഞ്ഞ്, നാവും അധരവും കഴുത്തും ഉണങ്ങി, അവൻ 'ഘുര്-ഘുര്' എന്ന ശബ്ദം പുറത്ത് വിടുന്നു.
നിരുദ്ധകണ്ഠദേശോ ഽപി ഉദാനശ്വാസപീഡിതഃ താപേന മഹതാ വ്യാപ്തസ് തൃഷാ വ്യാപ്തസ് തഥാ ക്ഷുധാ
കഴുത്ത് അടഞ്ഞുപോയിട്ടും, മേലോട്ടുള്ള ശ്വാസം വേദനിപ്പിച്ചും, വലിയ ചൂട് മുഴുവൻ പിടിച്ചും, ദാഹവും വിശപ്പും പിടിച്ചും അവൻ പീഡിക്കപ്പെടുന്നു.