താഭ്യാമ് ഉഭാഭ്യാം പുരുഷൈര് യജ്ഞമൂര്തിഃ സ ഇജ്യതേ ഋഗ്യജുഃസാമഭിര് മാര്ഗൈഃ പ്രവൃത്തൈര് ഇജ്യതേ ഹ്യ് അസൌ
ആ രണ്ടുതരത്തിലുള്ളവയാൽ, മനുഷ്യർ യജ്ഞസ്വരൂപനായവനെ ആരാധിക്കുന്നു; ഋക്, യജുര്, സാമം എന്നീ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ പ്രവൃത്തി കർമങ്ങളാൽ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
യജ്ഞേശ്വരോ യജ്ഞപുമാന് പുരുഷൈഃ പുരുഷോത്തമഃ ജ്ഞാനാത്മാ ജ്ഞാനയോഗേന ജ്ഞാനമൂര്തിഃ സ ഇജ്യതേ
യജ്ഞങ്ങളുടെ നാഥൻ, യജ്ഞരൂപനായ പുരുഷൻ, ഉത്തമപുരുഷൻ മനുഷ്യരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ, ജ്ഞാനയോഗത്തിലൂടെ, ജ്ഞാനരൂപനായവൻ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
നിവൃത്തൈര് യോഗമാര്ഗൈശ് ച വിഷ്ണുര് മുക്തിഫലപ്രദഃ ഹ്രസ്വദീര്ഘപ്ലുതൈര് യത് തു കിംചിദ് വസ്ത്വ് അഭിധീയതേ
നിര്വൃത്തി യോഗമാർഗ്ഗങ്ങളാൽ വിഷ്ണു മോക്ഷഫലം നൽകുന്നു; ചെറിയതോ, ദീർഘമോ, നീട്ടി പറയുന്നതോ, എന്ത് വസ്തുവിനെ കുറിച്ചും പറയപ്പെടുന്നതൊക്കെയും.
യച് ച വാചാമ് അവിഷയസ് തത് സര്വം വിഷ്ണുര് അവ്യയഃ വ്യക്തഃ സ ഏവമ് അവ്യക്തഃ സ ഏവ പുരുഷോ ഽവ്യയഃ
വാക്കുകൾക്ക് അതീതമായതൊക്കെയും അതെല്ലാം നശിക്കാത്ത വിഷ്ണുവാണ്; വ്യക്തമായതും അവ്യക്തമായതും അവനാണ്, അവനാണ് നശിക്കാത്ത പുരുഷൻ.
പരമാത്മാ ച വിശ്വാത്മാ വിശ്വരൂപധരോ ഹരിഃ വ്യക്താവ്യക്താത്മികാ തസ്മിന് പ്രകൃതിഃ സാ വിലീയതേ
പരമാത്മാവും വിശ്വാത്മാവും വിശ്വരൂപം ധരിക്കുന്ന ഹരിയും; വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ പ്രകൃതി അവനിൽ ലയിക്കുന്നു.
പുരുഷശ് ചാപി ഭോ വിപ്രാ യസ് തദ് അവ്യാകൃതാത്മനി ദ്വിപരാര്ധാത്മകഃ കാലഃ കഥിതോ യോ മയാ ദ്വിജാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, അവ്യക്താത്മാവിൽ ഉള്ള പുരുഷനും, ഞാൻ പറഞ്ഞ രണ്ടു പരാർദ്ധങ്ങളായ കാലവും.
തദ് അഹസ് തസ്യ വിപ്രേന്ദ്രാ വിഷ്ണോര് ഈശസ്യ കഥ്യതേ വ്യക്തേ തു പ്രകൃതൌ ലീനേ പ്രകൃത്യാം പുരുഷേ തഥാ
വിഷ്ണുവിന്റെ ആ ദിവസം, മഹാന്മാരേ, ഭഗവാന്റെ ദിവസമായി പറയുന്നു; വ്യക്തമായ പ്രകൃതിയിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, അതുപോലെ പുരുഷനിലും.
തത്രാസ്ഥിതേ നിശാ തസ്യ തത്പ്രമാണാ തപോധനാഃ നൈവാഹസ് തസ്യ ച നിശാ നിത്യസ്യ പരമാത്മനഃ
അവിടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവന്റെ രാത്രിയും അതേ അളവിലാണ്, തപസ്സുകാരേ; ശാശ്വതമായ പരമാത്മാവിന് ദിവസം അല്ലെങ്കിൽ രാത്രി ഇല്ല.
ഉപചാരാത് തഥാപ്യ് ഏതത് തസ്യേശസ്യ തു കഥ്യതേ ഇത്യ് ഏഷ മുനിശാര്ദൂലാഃ കഥിതഃ പ്രാകൃതോ ലയഃ
എങ്കിലും, ആചാരപ്രകാരം ഇത് ഭഗവാന്റെതാണെന്ന് പറയുന്നു; മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ, ഇതാണ് പ്രകൃതിയുടെ ലയം വിശദീകരിച്ചത്.
ആധ്യാത്മികാദി ഭോ വിപ്രാ ജ്ഞാത്വാ താപത്രയം ബുധഃ ഉത്പന്നജ്ഞാനവൈരാഗ്യഃ പ്രാപ്നോത്യ് ആത്യന്തികം ലയമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ആത്മികം തുടങ്ങിയ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിയും വൈരാഗ്യവും നേടിയാൽ, അവൻ പരമമായ ലയത്തെ നേടുന്നു.
ആധ്യാത്മികോ ഽപി ദ്വിവിധഃ ശാരീരോ മാനസസ് തഥാ ശാരീരോ ബഹുഭിര് ഭേദൈര് ഭിദ്യതേ ശ്രൂയതാം ച സഃ
ആത്മിക ദുഃഖം രണ്ടുതരമാണ്: ശരീരവും മനസ്സും; ശരീരദുഃഖം പലവിധങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു, അവയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
ശിരോരോഗപ്രതിശ്യായജ്വരശൂലഭഗംദരൈഃ ഗുല്മാര്ശഃശ്വയഥുശ്വാസച്ഛര്ദ്യാദിഭിര് അനേകധാ
തലവേദന, ചുമ, ജ്വരം, വേദന, ഗുപ്തേന്ദ്രിയരോഗം, ഗിൽമം, മൂലക്കുരു, വീക്കം, ശ്വാസം, ഛർദ്ദി എന്നിവയും മറ്റും അനേകം.
തഥാക്ഷിരോഗാതീസാരകുഷ്ഠാങ്ഗാമയസംജ്ഞകൈഃ ഭിദ്യതേ ദേഹജസ് താപോ മാനസം ശ്രോതുമ് അര്ഹഥ
ഇങ്ങനെ, ജ്വരം, അത്താഴം, കുഷ്ഠം, ശരീരാവയവങ്ങളിലെ വ്യാധികൾ തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദന വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. ഇനി മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
കാമക്രോധഭയദ്വേഷലോഭമോഹവിഷാദജഃ ശോകാസൂയാവമാനേര്ഷ്യാമാത്സര്യാഭിഭവസ് തഥാ
മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദന ആഗ്രഹം, കോപം, ഭയം, വൈരം, ലാലസം, മായ, നിരാശ, ദുഃഖം, അസൂയ, അവമാനം, ഈർഷ്യ, വൈരാഗ്യം തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
മാനസോ ഽപി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാസ് താപോ ഭവതി നൈകധാ ഇത്യ് ഏവമാദിഭിര് ഭേദൈസ് താപോ ഹ്യ് ആധ്യാത്മികഃ സ്മൃതഃ
മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയും, മഹാനായ ദ്വിജന്മാരേ, പലവിധങ്ങളിലായി കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പലതരം ഭേദങ്ങളാൽ ഈ വേദനയെ 'ആദ്യാത്മികം' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
മൃഗപക്ഷിമനുഷ്യാദ്യൈഃ പിശാചോരഗരാക്ഷസൈഃ സരീസൃപാദ്യൈശ് ച നൃണാം ജന്യതേ ചാധിഭൌതികഃ
മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മനുഷ്യർ, ഭൂതങ്ങൾ, പാമ്പുകൾ, രാക്ഷസന്മാർ, സർപ്പങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയാൽ മനുഷ്യർക്കു ഉണ്ടാകുന്ന വേദന 'ആധിഭൗതികം' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാമ്ബുവൈദ്യുതാദിസമുദ്ഭവഃ താപോ ദ്വിജവരശ്രേഷ്ഠാഃ കഥ്യതേ ചാധിദൈവികഃ
തണുപ്പ്, ചൂട്, കാറ്റ്, മഴ, വെള്ളം, മിന്നൽ മുതലായവയിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്ന വേദന, മഹാനായ ദ്വിജന്മാരേ, 'ആധിദൈവികം' എന്നാണു പറയുന്നത്.
ഗര്ഭജന്മജരാജ്ഞാനമൃത്യുനാരകജം തഥാ ദുഃഖം സഹസ്രശോ ഭേദൈര് ഭിദ്യതേ മുനിസത്തമാഃ
ഗർഭം, ജനനം, വയസ്സാകൽ, അറിവ്, മരണം, നരകം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം, മഹർഷിമാരേ, ആയിരക്കണക്കിന് ഭേദങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.
സുകുമാരതനുര് ഗര്ഭേ ജന്തുര് ബഹുമലാവൃതേ ഉല്ബസംവേഷ്ടിതോ ഭഗ്നപൃഷ്ഠഗ്രീവാസ്ഥിസംഹതിഃ
സൂക്ഷ്മമായ ശരീരമുള്ള ജീവി ഗർഭത്തിൽ അനവധി അശുദ്ധികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അംബുവിൽ പൊതിഞ്ഞ്, പിറകും കഴുത്തും അസ്ഥികളും ഒതുങ്ങി കിടക്കുന്നു.
അത്യമ്ലകടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണൈര് മാതൃഭോജനൈഃ അതിതാപിഭിര് അത്യര്ഥം ബാധ്യമാനോ ഽതിവേദനഃ
അമ്മ കഴിക്കുന്ന അത്യന്തം പുളിയുള്ളത്, കയ്പ്, കഠിനം, ചൂട്, ഉപ്പു മുതലായ ഭക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ടു അത്യന്തം വേദന അനുഭവിച്ചു, ആ ജീവി വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു.
പ്രസാരണാകുഞ്ചനാദൌ നാഗാനാം പ്രഭുര് ആത്മനഃ ശകൃന്മൂത്രമഹാപങ്കശായീ സര്വത്ര പീഡിതഃ
അമ്മയുടെ ശരീരത്തിലെ വായു ചലനങ്ങൾക്കും ചുരുക്കങ്ങൾക്കും വിധേയനായി, മലവും മൂത്രവും കട്ടിയുള്ള അഴുക്കും നിറഞ്ഞിടത്ത് കിടന്ന് എല്ലായിടത്തും വേദന അനുഭവിക്കുന്നു.
നിരുച്ഛ്വാസഃ സചൈതന്യഃ സ്മരഞ് ജന്മശതാന്യ് അഥ ആസ്തേ ഗര്ഭേ ഽതിദുഃഖേന നിജകര്മനിബന്ധനഃ
ശ്വാസം ഇല്ലാതെ, എന്നാൽ ബോധം നിലനിൽക്കെ, നൂറുകണക്കിന് ജന്മങ്ങൾ ഓർത്ത്, സ്വന്തം കര്മ്മഫലത്തിൽ ബന്ധിതനായി, അതിജീവി ഗർഭത്തിൽ അത്യന്തം ദു:ഖത്തോടെ കിടക്കുന്നു.
ജായമാനഃ പുരീഷാസൃങ്മൂത്രശുക്രാവിലാനനഃ പ്രാജാപത്യേന വാതേന പീഡ്യമാനാസ്ഥിബന്ധനഃ
ജനിക്കുമ്പോൾ മല, രക്തം, മൂത്രം, ശുക്ലം തുടങ്ങിയ അശുദ്ധികളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, പ്രജാപതിയുടെ വായുവാൽ അസ്ഥികൾ വേദനപ്പെടുന്നു.
അധോമുഖസ് തൈഃ ക്രിയതേ പ്രബലൈഃ സൂതിമാരുതൈഃ ക്ലേശൈര് നിഷ്ക്രാന്തിമ് ആപ്നോതി ജഠരാന് മാതുര് ആതുരഃ
തലകീഴായി ശക്തമായ പ്രസവവായുക്കളാൽ തള്ളപ്പെടുമ്പോൾ, വലിയ വേദന അനുഭവിച്ച് അമ്മയുടെ വയറിൽ നിന്ന് ദു:ഖത്തോടെ പുറത്തുവരുന്നു.
മൂര്ഛാമ് അവാപ്യ മഹതീം സംസ്പൃഷ്ടോ ബാഹ്യവായുനാ വിജ്ഞാനഭ്രംശമ് ആപ്നോതി ജാതസ് തു മുനിസത്തമാഃ
വലിയ അചേതനാവസ്ഥയിലായി, പുറത്തുനിന്നുള്ള വായുവിന്റെ സ്പർശം ലഭിച്ചപ്പോൾ, ജനിച്ച ഉടനെ ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, മഹർഷിമാരേ.
കണ്ടകൈര് ഇവ തുന്നാങ്ഗഃ ക്രകചൈര് ഇവ ദാരിതഃ പൂതിവ്രണാന് നിപതിതോ ധരണ്യാം ക്രിമികോ യഥാ
തോലിൽ മുള്ളുകൊണ്ടു തുളച്ചതുപോലും, കശേരുകകൊണ്ടു കീറപ്പെട്ടതുപോലും വേദന അനുഭവിച്ച്, പുഴുവുപോലെ പുഴുവായ മണ്ണിൽ വീഴുന്നു.
കണ്ഡൂയനേ ഽപി ചാശക്തഃ പരിവര്തേ ഽപ്യ് അനീശ്വരഃ സ്തനപാനാദികാഹാരമ് അവാപ്നോതി പരേച്ഛയാ
താനെത്തന്നെ ചുരണ്ടാനും ചിരിയാനും കഴിയാതെ, മറിഞ്ഞു കിടക്കാനും കഴിയാതെ, മറ്റൊരാളുടെ ഇഷ്ടപ്രകാരം മാത്രമേ പാൽപാനവും മറ്റഭക്ഷണവും ലഭിക്കൂ.
അശുചിസ്രസ്തരേ സുപ്തഃ കീടദംശാദിഭിസ് തഥാ ഭക്ഷ്യമാണോ ഽപി നൈവൈഷാം സമര്ഥോ വിനിവാരണേ
അശുദ്ധമായ കിടക്കയിൽ കിടന്ന്, കീടങ്ങൾക്കു കടി കിട്ടി, അവയാൽ തിന്നപ്പെടുമ്പോഴും അവയെ തടയാൻ കഴിയുന്നില്ല.
ജന്മദുഃഖാന്യ് അനേകാനി ജന്മനോ ഽനന്തരാണി ച ബാലഭാവേ യദാപ്നോതി ആധിഭൂതാദികാനി ച
ജനനത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന അനേകം വേദനകളും, ജനനത്തിനു പിന്നാലെ അനുഭവിക്കുന്നവയും, ബാല്യാവസ്ഥയിൽ അനുഭവിക്കുന്നവയും, ആധിഭൗതികം മുതലായവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
അജ്ഞാനതമസാ ഛന്നോ മൂഢാന്തഃകരണോ നരഃ ന ജാനാതി കുതഃ കോ ഽഹം കുത്ര ഗന്താ കിമാത്മകഃ
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുണ്ടതിൽ മറഞ്ഞ്, മനസ്സിൽ ഭ്രമം നിറഞ്ഞ്, മനുഷ്യൻ 'എവിടെ നിന്ന് വന്നു? ഞാൻ ആരാണ്? എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? എന്റെ സ്വഭാവം എന്താണ്?' എന്നൊന്നും അറിയുന്നില്ല.