സപ്തദ്വീപസമുദ്രാന്തം സപ്തലോകം സപര്വതമ് ഉദകാവരണം ഹ്യ് അത്ര ജ്യോതിഷാ പീയതേ തു തത്
ഏഴു ദ്വീപുകളും സമുദ്രങ്ങളും, ഏഴു ലോകങ്ങളും പര്വ്വതങ്ങളും ഉള്പ്പെടെ, വെള്ളം കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനെ അഗ്നി ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു.
ജ്യോതിര് വായൌ ലയം യാതി യാത്യ് ആകാശേ സമീരണഃ ആകാശം ചൈവ ഭൂതാദിര് ഗ്രസതേ തം തഥാ മഹാന്
തീ വായുവില് ലയിക്കുന്നു, വായു ആകാശത്തില് ലയിക്കുന്നു, ആകാശം ഭൂതാദിയില് ലയിക്കുന്നു, അതുപോലെ മഹത്തത്വവും.
മഹാന്തമ് ഏഭിഃ സഹിതം പ്രകൃതിര് ഗ്രസതേ ദ്വിജാഃ ഗുണസാമ്യമ് അനുദ്രിക്തമ് അന്യൂനം ച ദ്വിജോത്തമാഃ
മഹത്തത്വം ഇവയൊക്കെയും ചേര്ന്ന് പ്രകൃതിയില് ലയിക്കുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ; ഗുണങ്ങള് സമമായ അവസ്ഥയില്, അധികമോ കുറവോ ഇല്ലാതെ, ഉത്തമ ദ്വിജന്മാരേ.
പ്രോച്യതേ പ്രകൃതിര് ഹേതുഃ പ്രധാനം കാരണം പരമ് ഇത്യ് ഏഷാ പ്രകൃതിഃ സര്വാ വ്യക്താവ്യക്തസ്വരൂപിണീ
പ്രകൃതിയെ കാരണമെന്നും പ്രധാനമായതും പരമമായതും എന്നു പറയുന്നു; ഈ പ്രകൃതിയാണ് എല്ലാം, വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ സ്വഭാവമുള്ളത്.
വ്യക്തസ്വരൂപമ് അവ്യക്തേ തസ്യാം വിപ്രാഃ പ്രലീയതേ ഏകഃ ശുദ്ധോ ഽക്ഷരോ നിത്യഃ സര്വവ്യാപീ തഥാ പുനഃ
പ്രിയ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, വ്യക്തമായ രൂപം അവ്യക്തതയിൽ ലയിക്കുന്നു; ശുദ്ധവും നശിക്കാത്തതുമായ, ശാശ്വതവും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരേ ഒരുവൻ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.
സോ ഽപ്യ് അംശഃ സര്വഭൂതസ്യ ദ്വിജേന്ദ്രാഃ പരമാത്മനഃ നശ്യന്തി സര്വാ യത്രാപി നാമജാത്യാദികല്പനാഃ
അത് പോലും പരമാത്മാവിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്, മഹാന്മാരേ; അവിടെ എല്ലാ പേരുകളും ജാതികളും മറ്റും ഉള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നു.
സത്താമാത്രാത്മകേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനാത്മന്യ് ആത്മനഃ പരേ സ ബ്രഹ്മ തത് പരം ധാമ പരമാത്മാ പരേശ്വരഃ
ശുദ്ധമായ സത്തയിലാണു അറിയേണ്ടത്, ജ്ഞാനസ്വരൂപമായ ആത്മാവിൽ പരമാത്മാവ് നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് ബ്രഹ്മം, അതാണ് പരമധാമം, പരമാത്മാവ്, പരമേശ്വരൻ.
സ വിഷ്ണുഃ സര്വമ് ഏവേദം യതോ നാവര്തതേ പുനഃ പ്രകൃതിര് യാ മയാഖ്യാതാ വ്യക്താവ്യക്തസ്വരൂപിണീ
അവനാണ് വിഷ്ണു, ഈ എല്ലാം അവനാണ്; അവനിൽ നിന്ന് തിരികെ വരുവാൻ ആരുമില്ല. ഞാൻ പറഞ്ഞ പ്രകൃതി, വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ രൂപത്തിൽ ഉള്ളതാണു.
പുരുഷശ് ചാപ്യ് ഉഭാവ് ഏതൌ ലീയേതേ പരമാത്മനി പരമാത്മാ ച സര്വേഷാമ് ആധാരഃ പരമേശ്വരഃ
പ്രകൃതിയും പുരുഷനും രണ്ടും പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു; പരമാത്മാവാണ് എല്ലായിടത്തെയും ആധാരം, പരമേശ്വരൻ.
വിഷ്ണുനാമ്നാ സ വേദേഷു വേദാന്തേഷു ച ഗീയതേ പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തം ച ദ്വിവിധം കര്മ വൈദികമ്
വേദങ്ങളിലും ഉപനിഷത്തുകളിലും വിഷ്ണു എന്ന പേരിൽ അവനെ പാടുന്നു; പ്രവൃത്തി, നിര്വൃത്തി എന്നിങ്ങനെ വൈദികകർമങ്ങൾ രണ്ടുതരമുണ്ട്.
താഭ്യാമ് ഉഭാഭ്യാം പുരുഷൈര് യജ്ഞമൂര്തിഃ സ ഇജ്യതേ ഋഗ്യജുഃസാമഭിര് മാര്ഗൈഃ പ്രവൃത്തൈര് ഇജ്യതേ ഹ്യ് അസൌ
ആ രണ്ടുതരത്തിലുള്ളവയാൽ, മനുഷ്യർ യജ്ഞസ്വരൂപനായവനെ ആരാധിക്കുന്നു; ഋക്, യജുര്, സാമം എന്നീ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ പ്രവൃത്തി കർമങ്ങളാൽ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
യജ്ഞേശ്വരോ യജ്ഞപുമാന് പുരുഷൈഃ പുരുഷോത്തമഃ ജ്ഞാനാത്മാ ജ്ഞാനയോഗേന ജ്ഞാനമൂര്തിഃ സ ഇജ്യതേ
യജ്ഞങ്ങളുടെ നാഥൻ, യജ്ഞരൂപനായ പുരുഷൻ, ഉത്തമപുരുഷൻ മനുഷ്യരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ, ജ്ഞാനയോഗത്തിലൂടെ, ജ്ഞാനരൂപനായവൻ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
നിവൃത്തൈര് യോഗമാര്ഗൈശ് ച വിഷ്ണുര് മുക്തിഫലപ്രദഃ ഹ്രസ്വദീര്ഘപ്ലുതൈര് യത് തു കിംചിദ് വസ്ത്വ് അഭിധീയതേ
നിര്വൃത്തി യോഗമാർഗ്ഗങ്ങളാൽ വിഷ്ണു മോക്ഷഫലം നൽകുന്നു; ചെറിയതോ, ദീർഘമോ, നീട്ടി പറയുന്നതോ, എന്ത് വസ്തുവിനെ കുറിച്ചും പറയപ്പെടുന്നതൊക്കെയും.
യച് ച വാചാമ് അവിഷയസ് തത് സര്വം വിഷ്ണുര് അവ്യയഃ വ്യക്തഃ സ ഏവമ് അവ്യക്തഃ സ ഏവ പുരുഷോ ഽവ്യയഃ
വാക്കുകൾക്ക് അതീതമായതൊക്കെയും അതെല്ലാം നശിക്കാത്ത വിഷ്ണുവാണ്; വ്യക്തമായതും അവ്യക്തമായതും അവനാണ്, അവനാണ് നശിക്കാത്ത പുരുഷൻ.
പരമാത്മാ ച വിശ്വാത്മാ വിശ്വരൂപധരോ ഹരിഃ വ്യക്താവ്യക്താത്മികാ തസ്മിന് പ്രകൃതിഃ സാ വിലീയതേ
പരമാത്മാവും വിശ്വാത്മാവും വിശ്വരൂപം ധരിക്കുന്ന ഹരിയും; വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ പ്രകൃതി അവനിൽ ലയിക്കുന്നു.
പുരുഷശ് ചാപി ഭോ വിപ്രാ യസ് തദ് അവ്യാകൃതാത്മനി ദ്വിപരാര്ധാത്മകഃ കാലഃ കഥിതോ യോ മയാ ദ്വിജാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, അവ്യക്താത്മാവിൽ ഉള്ള പുരുഷനും, ഞാൻ പറഞ്ഞ രണ്ടു പരാർദ്ധങ്ങളായ കാലവും.
തദ് അഹസ് തസ്യ വിപ്രേന്ദ്രാ വിഷ്ണോര് ഈശസ്യ കഥ്യതേ വ്യക്തേ തു പ്രകൃതൌ ലീനേ പ്രകൃത്യാം പുരുഷേ തഥാ
വിഷ്ണുവിന്റെ ആ ദിവസം, മഹാന്മാരേ, ഭഗവാന്റെ ദിവസമായി പറയുന്നു; വ്യക്തമായ പ്രകൃതിയിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, അതുപോലെ പുരുഷനിലും.
തത്രാസ്ഥിതേ നിശാ തസ്യ തത്പ്രമാണാ തപോധനാഃ നൈവാഹസ് തസ്യ ച നിശാ നിത്യസ്യ പരമാത്മനഃ
അവിടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവന്റെ രാത്രിയും അതേ അളവിലാണ്, തപസ്സുകാരേ; ശാശ്വതമായ പരമാത്മാവിന് ദിവസം അല്ലെങ്കിൽ രാത്രി ഇല്ല.
ഉപചാരാത് തഥാപ്യ് ഏതത് തസ്യേശസ്യ തു കഥ്യതേ ഇത്യ് ഏഷ മുനിശാര്ദൂലാഃ കഥിതഃ പ്രാകൃതോ ലയഃ
എങ്കിലും, ആചാരപ്രകാരം ഇത് ഭഗവാന്റെതാണെന്ന് പറയുന്നു; മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ, ഇതാണ് പ്രകൃതിയുടെ ലയം വിശദീകരിച്ചത്.
ആധ്യാത്മികാദി ഭോ വിപ്രാ ജ്ഞാത്വാ താപത്രയം ബുധഃ ഉത്പന്നജ്ഞാനവൈരാഗ്യഃ പ്രാപ്നോത്യ് ആത്യന്തികം ലയമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ആത്മികം തുടങ്ങിയ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിയും വൈരാഗ്യവും നേടിയാൽ, അവൻ പരമമായ ലയത്തെ നേടുന്നു.
ആധ്യാത്മികോ ഽപി ദ്വിവിധഃ ശാരീരോ മാനസസ് തഥാ ശാരീരോ ബഹുഭിര് ഭേദൈര് ഭിദ്യതേ ശ്രൂയതാം ച സഃ
ആത്മിക ദുഃഖം രണ്ടുതരമാണ്: ശരീരവും മനസ്സും; ശരീരദുഃഖം പലവിധങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു, അവയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
ശിരോരോഗപ്രതിശ്യായജ്വരശൂലഭഗംദരൈഃ ഗുല്മാര്ശഃശ്വയഥുശ്വാസച്ഛര്ദ്യാദിഭിര് അനേകധാ
തലവേദന, ചുമ, ജ്വരം, വേദന, ഗുപ്തേന്ദ്രിയരോഗം, ഗിൽമം, മൂലക്കുരു, വീക്കം, ശ്വാസം, ഛർദ്ദി എന്നിവയും മറ്റും അനേകം.
തഥാക്ഷിരോഗാതീസാരകുഷ്ഠാങ്ഗാമയസംജ്ഞകൈഃ ഭിദ്യതേ ദേഹജസ് താപോ മാനസം ശ്രോതുമ് അര്ഹഥ
ഇങ്ങനെ, ജ്വരം, അത്താഴം, കുഷ്ഠം, ശരീരാവയവങ്ങളിലെ വ്യാധികൾ തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ടു ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദന വ്യത്യസ്തമാകുന്നു. ഇനി മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ.
കാമക്രോധഭയദ്വേഷലോഭമോഹവിഷാദജഃ ശോകാസൂയാവമാനേര്ഷ്യാമാത്സര്യാഭിഭവസ് തഥാ
മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദന ആഗ്രഹം, കോപം, ഭയം, വൈരം, ലാലസം, മായ, നിരാശ, ദുഃഖം, അസൂയ, അവമാനം, ഈർഷ്യ, വൈരാഗ്യം തുടങ്ങിയവയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്.
മാനസോ ഽപി ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാസ് താപോ ഭവതി നൈകധാ ഇത്യ് ഏവമാദിഭിര് ഭേദൈസ് താപോ ഹ്യ് ആധ്യാത്മികഃ സ്മൃതഃ
മനസ്സിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയും, മഹാനായ ദ്വിജന്മാരേ, പലവിധങ്ങളിലായി കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ പലതരം ഭേദങ്ങളാൽ ഈ വേദനയെ 'ആദ്യാത്മികം' എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
മൃഗപക്ഷിമനുഷ്യാദ്യൈഃ പിശാചോരഗരാക്ഷസൈഃ സരീസൃപാദ്യൈശ് ച നൃണാം ജന്യതേ ചാധിഭൌതികഃ
മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മനുഷ്യർ, ഭൂതങ്ങൾ, പാമ്പുകൾ, രാക്ഷസന്മാർ, സർപ്പങ്ങൾ തുടങ്ങിയവയാൽ മനുഷ്യർക്കു ഉണ്ടാകുന്ന വേദന 'ആധിഭൗതികം' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.
ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാമ്ബുവൈദ്യുതാദിസമുദ്ഭവഃ താപോ ദ്വിജവരശ്രേഷ്ഠാഃ കഥ്യതേ ചാധിദൈവികഃ
തണുപ്പ്, ചൂട്, കാറ്റ്, മഴ, വെള്ളം, മിന്നൽ മുതലായവയിൽ നിന്നു ഉണ്ടാകുന്ന വേദന, മഹാനായ ദ്വിജന്മാരേ, 'ആധിദൈവികം' എന്നാണു പറയുന്നത്.
ഗര്ഭജന്മജരാജ്ഞാനമൃത്യുനാരകജം തഥാ ദുഃഖം സഹസ്രശോ ഭേദൈര് ഭിദ്യതേ മുനിസത്തമാഃ
ഗർഭം, ജനനം, വയസ്സാകൽ, അറിവ്, മരണം, നരകം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള ദുഃഖം, മഹർഷിമാരേ, ആയിരക്കണക്കിന് ഭേദങ്ങളായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു.
സുകുമാരതനുര് ഗര്ഭേ ജന്തുര് ബഹുമലാവൃതേ ഉല്ബസംവേഷ്ടിതോ ഭഗ്നപൃഷ്ഠഗ്രീവാസ്ഥിസംഹതിഃ
സൂക്ഷ്മമായ ശരീരമുള്ള ജീവി ഗർഭത്തിൽ അനവധി അശുദ്ധികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, അംബുവിൽ പൊതിഞ്ഞ്, പിറകും കഴുത്തും അസ്ഥികളും ഒതുങ്ങി കിടക്കുന്നു.
അത്യമ്ലകടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണൈര് മാതൃഭോജനൈഃ അതിതാപിഭിര് അത്യര്ഥം ബാധ്യമാനോ ഽതിവേദനഃ
അമ്മ കഴിക്കുന്ന അത്യന്തം പുളിയുള്ളത്, കയ്പ്, കഠിനം, ചൂട്, ഉപ്പു മുതലായ ഭക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ടു അത്യന്തം വേദന അനുഭവിച്ചു, ആ ജീവി വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു.