പ്രലീനേ ച തതസ് തസ്മിന് വായുഭൂതേ ഽഖിലാത്മകേ പ്രനഷ്ടേ രൂപതന്മാത്രേ കൃതരൂപോ വിഭാവസുഃ
അങ്ങനെ അഗ്നി പൂര്ണമായും വായുവായി ലയിച്ചപ്പോള്, പ്രകാശത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മസ്വഭാവം നശിച്ചിരിക്കുന്നു; അപ്പോള് അഗ്നി തന്റെ രൂപം പൂര്ത്തിയാക്കി ശമിക്കുന്നു.
പ്രശാമ്യതി തദാ ജ്യോതിര് വായുര് ദോധൂയതേ മഹാന് നിരാലോകേ തദാ ലോകേ വായുസംസ്ഥേ ച തേജസി
അപ്പോള് പ്രകാശം അണയുന്നു, മഹാവായു ഉണരുന്നു; ആ അന്ധകാരത്തില്, ലോകം വായുവില് നിലകൊള്ളുമ്പോള് തീ പൂര്ണമായും അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നു.
തതഃ പ്രലയമ് ആസാദ്യ വായുസംഭവമ് ആത്മനഃ ഊര്ധ്വം ച വായുസ് തിര്യക് ച ദോധവീതി ദിശോ ദശ
അതിനുശേഷം, പ്രളയം എത്തിയപ്പോള് വായുവില് നിന്നുള്ള ആത്മാവിന്റെ തത്വം മേലേയും അങ്ങോട്ടും സഞ്ചരിക്കുന്നു; വായു പത്ത് ദിശകളിലേക്കും പടരുന്നു.
വായോസ് ത്വ് അപി ഗുണം സ്പര്ശമ് ആകാശം ഗ്രസതേ തതഃ പ്രശാമ്യതി തദാ വായുഃ ഖം തു തിഷ്ഠത്യ് അനാവൃതമ്
വായുവിന്റെ ഗുണമായ സ്പര്ശം ആകാശം ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു; അപ്പോള് വായു ശമിച്ചു, ആകാശം മറവില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
അരൂപമ് അരസസ്പര്ശമ് അഗന്ധവദ് അമൂര്തിമത് സര്വമ് ആപൂരയച് ചൈവ സുമഹത് തത് പ്രകാശതേ
രൂപമില്ലാതെ, രുചിയില്ലാതെ, സ്പര്ശമില്ലാതെ, ഗന്ധമില്ലാതെ, ആകൃതിയില്ലാതെ, ആ മഹത്തായ ആകാശം എല്ലാം നിറച്ച് പ്രകാശിക്കുന്നു.
പരിമണ്ഡലതസ് തത് തു ആകാശം ശബ്ദലക്ഷണമ് ശബ്ദമാത്രം തഥാകാശം സര്വമ് ആവൃത്യ തിഷ്ഠതി
ആകാശം പൂര്ണമായ വൃത്താകൃതിയിലും ശബ്ദസ്വഭാവത്തിലും നിലകൊള്ളുന്നു; ശബ്ദം മാത്രമായ ആകാശം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച് നിലനില്ക്കുന്നു.
തതഃ ശബ്ദഗുണം തസ്യ ഭൂതാദിര് ഗ്രസതേ പുനഃ ഭൂതേന്ദ്രിയേഷു യുഗപദ് ഭൂതാദൌ സംസ്ഥിതേഷു വൈ
അതിനുശേഷം, ആകാശത്തിന്റെ ഗുണമായ ശബ്ദം വീണ്ടും മൂലഭൂതത്തില് ലയിക്കുന്നു; മൂലഭൂതങ്ങളിലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലും എല്ലാം ഒരുമിച്ച് അതില് ലയിക്കുന്നു.
അഭിമാനാത്മകോ ഹ്യ് ഏഷ ഭൂതാദിസ് താമസഃ സ്മൃതഃ ഭൂതാദിം ഗ്രസതേ ചാപി മഹാബുദ്ധിര് വിചക്ഷണാ
അഹങ്കാരവും അജ്ഞാനവും നിറഞ്ഞ ഈ മൂലഭൂതം ഭൂതാദി എന്നറിയപ്പെടുന്നു; വിവേകമുള്ള മഹാബുദ്ധി ഭൂതാദിയെ പോലും ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു.
ഉര്വീ മഹാംശ് ച ജഗതഃ പ്രാന്തേ ഽന്തര് ബാഹ്യതസ് തഥാ ഏവം സപ്ത മഹാബുദ്ധിഃ ക്രമാത് പ്രകൃതയസ് തഥാ
ഭൂമിയും മഹത്തത്വവും ലോകത്തിന്റെ അവസാനം അകത്തും പുറത്തും നിലകൊള്ളുന്നു; ഈ ക്രമത്തില് ഏഴു തത്വങ്ങളും മഹാബുദ്ധിയും പ്രകൃതിയാണ്.
പ്രത്യാഹാരൈസ് തു താഃ സര്വാഃ പ്രവിശന്തി പരസ്പരമ് യേനേദമ് ആവൃതം സര്വമ് അണ്ഡമ് അപ്സു പ്രലീയതേ
പ്രത്യാഹാരം വഴി ഇവയെല്ലാം പരസ്പരം ലയിക്കുന്നു; അതിനാല് എല്ലാം പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്ന അണ്ടം വെള്ളത്തില് ലയിക്കുന്നു.
സപ്തദ്വീപസമുദ്രാന്തം സപ്തലോകം സപര്വതമ് ഉദകാവരണം ഹ്യ് അത്ര ജ്യോതിഷാ പീയതേ തു തത്
ഏഴു ദ്വീപുകളും സമുദ്രങ്ങളും, ഏഴു ലോകങ്ങളും പര്വ്വതങ്ങളും ഉള്പ്പെടെ, വെള്ളം കൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതിനെ അഗ്നി ആഗിരണം ചെയ്യുന്നു.
ജ്യോതിര് വായൌ ലയം യാതി യാത്യ് ആകാശേ സമീരണഃ ആകാശം ചൈവ ഭൂതാദിര് ഗ്രസതേ തം തഥാ മഹാന്
തീ വായുവില് ലയിക്കുന്നു, വായു ആകാശത്തില് ലയിക്കുന്നു, ആകാശം ഭൂതാദിയില് ലയിക്കുന്നു, അതുപോലെ മഹത്തത്വവും.
മഹാന്തമ് ഏഭിഃ സഹിതം പ്രകൃതിര് ഗ്രസതേ ദ്വിജാഃ ഗുണസാമ്യമ് അനുദ്രിക്തമ് അന്യൂനം ച ദ്വിജോത്തമാഃ
മഹത്തത്വം ഇവയൊക്കെയും ചേര്ന്ന് പ്രകൃതിയില് ലയിക്കുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ; ഗുണങ്ങള് സമമായ അവസ്ഥയില്, അധികമോ കുറവോ ഇല്ലാതെ, ഉത്തമ ദ്വിജന്മാരേ.
പ്രോച്യതേ പ്രകൃതിര് ഹേതുഃ പ്രധാനം കാരണം പരമ് ഇത്യ് ഏഷാ പ്രകൃതിഃ സര്വാ വ്യക്താവ്യക്തസ്വരൂപിണീ
പ്രകൃതിയെ കാരണമെന്നും പ്രധാനമായതും പരമമായതും എന്നു പറയുന്നു; ഈ പ്രകൃതിയാണ് എല്ലാം, വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ സ്വഭാവമുള്ളത്.
വ്യക്തസ്വരൂപമ് അവ്യക്തേ തസ്യാം വിപ്രാഃ പ്രലീയതേ ഏകഃ ശുദ്ധോ ഽക്ഷരോ നിത്യഃ സര്വവ്യാപീ തഥാ പുനഃ
പ്രിയ ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, വ്യക്തമായ രൂപം അവ്യക്തതയിൽ ലയിക്കുന്നു; ശുദ്ധവും നശിക്കാത്തതുമായ, ശാശ്വതവും എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ഒരേ ഒരുവൻ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു.
സോ ഽപ്യ് അംശഃ സര്വഭൂതസ്യ ദ്വിജേന്ദ്രാഃ പരമാത്മനഃ നശ്യന്തി സര്വാ യത്രാപി നാമജാത്യാദികല്പനാഃ
അത് പോലും പരമാത്മാവിന്റെ ഒരു ഭാഗമാണ്, മഹാന്മാരേ; അവിടെ എല്ലാ പേരുകളും ജാതികളും മറ്റും ഉള്ള വ്യത്യാസങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുന്നു.
സത്താമാത്രാത്മകേ ജ്ഞേയേ ജ്ഞാനാത്മന്യ് ആത്മനഃ പരേ സ ബ്രഹ്മ തത് പരം ധാമ പരമാത്മാ പരേശ്വരഃ
ശുദ്ധമായ സത്തയിലാണു അറിയേണ്ടത്, ജ്ഞാനസ്വരൂപമായ ആത്മാവിൽ പരമാത്മാവ് നിലകൊള്ളുന്നു; അതാണ് ബ്രഹ്മം, അതാണ് പരമധാമം, പരമാത്മാവ്, പരമേശ്വരൻ.
സ വിഷ്ണുഃ സര്വമ് ഏവേദം യതോ നാവര്തതേ പുനഃ പ്രകൃതിര് യാ മയാഖ്യാതാ വ്യക്താവ്യക്തസ്വരൂപിണീ
അവനാണ് വിഷ്ണു, ഈ എല്ലാം അവനാണ്; അവനിൽ നിന്ന് തിരികെ വരുവാൻ ആരുമില്ല. ഞാൻ പറഞ്ഞ പ്രകൃതി, വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ രൂപത്തിൽ ഉള്ളതാണു.
പുരുഷശ് ചാപ്യ് ഉഭാവ് ഏതൌ ലീയേതേ പരമാത്മനി പരമാത്മാ ച സര്വേഷാമ് ആധാരഃ പരമേശ്വരഃ
പ്രകൃതിയും പുരുഷനും രണ്ടും പരമാത്മാവിൽ ലയിക്കുന്നു; പരമാത്മാവാണ് എല്ലായിടത്തെയും ആധാരം, പരമേശ്വരൻ.
വിഷ്ണുനാമ്നാ സ വേദേഷു വേദാന്തേഷു ച ഗീയതേ പ്രവൃത്തം ച നിവൃത്തം ച ദ്വിവിധം കര്മ വൈദികമ്
വേദങ്ങളിലും ഉപനിഷത്തുകളിലും വിഷ്ണു എന്ന പേരിൽ അവനെ പാടുന്നു; പ്രവൃത്തി, നിര്വൃത്തി എന്നിങ്ങനെ വൈദികകർമങ്ങൾ രണ്ടുതരമുണ്ട്.
താഭ്യാമ് ഉഭാഭ്യാം പുരുഷൈര് യജ്ഞമൂര്തിഃ സ ഇജ്യതേ ഋഗ്യജുഃസാമഭിര് മാര്ഗൈഃ പ്രവൃത്തൈര് ഇജ്യതേ ഹ്യ് അസൌ
ആ രണ്ടുതരത്തിലുള്ളവയാൽ, മനുഷ്യർ യജ്ഞസ്വരൂപനായവനെ ആരാധിക്കുന്നു; ഋക്, യജുര്, സാമം എന്നീ മാർഗ്ഗങ്ങളിലൂടെ പ്രവൃത്തി കർമങ്ങളാൽ അവനെ ആരാധിക്കുന്നു.
യജ്ഞേശ്വരോ യജ്ഞപുമാന് പുരുഷൈഃ പുരുഷോത്തമഃ ജ്ഞാനാത്മാ ജ്ഞാനയോഗേന ജ്ഞാനമൂര്തിഃ സ ഇജ്യതേ
യജ്ഞങ്ങളുടെ നാഥൻ, യജ്ഞരൂപനായ പുരുഷൻ, ഉത്തമപുരുഷൻ മനുഷ്യരാൽ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു; ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ, ജ്ഞാനയോഗത്തിലൂടെ, ജ്ഞാനരൂപനായവൻ ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു.
നിവൃത്തൈര് യോഗമാര്ഗൈശ് ച വിഷ്ണുര് മുക്തിഫലപ്രദഃ ഹ്രസ്വദീര്ഘപ്ലുതൈര് യത് തു കിംചിദ് വസ്ത്വ് അഭിധീയതേ
നിര്വൃത്തി യോഗമാർഗ്ഗങ്ങളാൽ വിഷ്ണു മോക്ഷഫലം നൽകുന്നു; ചെറിയതോ, ദീർഘമോ, നീട്ടി പറയുന്നതോ, എന്ത് വസ്തുവിനെ കുറിച്ചും പറയപ്പെടുന്നതൊക്കെയും.
യച് ച വാചാമ് അവിഷയസ് തത് സര്വം വിഷ്ണുര് അവ്യയഃ വ്യക്തഃ സ ഏവമ് അവ്യക്തഃ സ ഏവ പുരുഷോ ഽവ്യയഃ
വാക്കുകൾക്ക് അതീതമായതൊക്കെയും അതെല്ലാം നശിക്കാത്ത വിഷ്ണുവാണ്; വ്യക്തമായതും അവ്യക്തമായതും അവനാണ്, അവനാണ് നശിക്കാത്ത പുരുഷൻ.
പരമാത്മാ ച വിശ്വാത്മാ വിശ്വരൂപധരോ ഹരിഃ വ്യക്താവ്യക്താത്മികാ തസ്മിന് പ്രകൃതിഃ സാ വിലീയതേ
പരമാത്മാവും വിശ്വാത്മാവും വിശ്വരൂപം ധരിക്കുന്ന ഹരിയും; വ്യക്തവും അവ്യക്തവുമായ പ്രകൃതി അവനിൽ ലയിക്കുന്നു.
പുരുഷശ് ചാപി ഭോ വിപ്രാ യസ് തദ് അവ്യാകൃതാത്മനി ദ്വിപരാര്ധാത്മകഃ കാലഃ കഥിതോ യോ മയാ ദ്വിജാഃ
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, അവ്യക്താത്മാവിൽ ഉള്ള പുരുഷനും, ഞാൻ പറഞ്ഞ രണ്ടു പരാർദ്ധങ്ങളായ കാലവും.
തദ് അഹസ് തസ്യ വിപ്രേന്ദ്രാ വിഷ്ണോര് ഈശസ്യ കഥ്യതേ വ്യക്തേ തു പ്രകൃതൌ ലീനേ പ്രകൃത്യാം പുരുഷേ തഥാ
വിഷ്ണുവിന്റെ ആ ദിവസം, മഹാന്മാരേ, ഭഗവാന്റെ ദിവസമായി പറയുന്നു; വ്യക്തമായ പ്രകൃതിയിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, അതുപോലെ പുരുഷനിലും.
തത്രാസ്ഥിതേ നിശാ തസ്യ തത്പ്രമാണാ തപോധനാഃ നൈവാഹസ് തസ്യ ച നിശാ നിത്യസ്യ പരമാത്മനഃ
അവിടെ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അവന്റെ രാത്രിയും അതേ അളവിലാണ്, തപസ്സുകാരേ; ശാശ്വതമായ പരമാത്മാവിന് ദിവസം അല്ലെങ്കിൽ രാത്രി ഇല്ല.
ഉപചാരാത് തഥാപ്യ് ഏതത് തസ്യേശസ്യ തു കഥ്യതേ ഇത്യ് ഏഷ മുനിശാര്ദൂലാഃ കഥിതഃ പ്രാകൃതോ ലയഃ
എങ്കിലും, ആചാരപ്രകാരം ഇത് ഭഗവാന്റെതാണെന്ന് പറയുന്നു; മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ, ഇതാണ് പ്രകൃതിയുടെ ലയം വിശദീകരിച്ചത്.
ആധ്യാത്മികാദി ഭോ വിപ്രാ ജ്ഞാത്വാ താപത്രയം ബുധഃ ഉത്പന്നജ്ഞാനവൈരാഗ്യഃ പ്രാപ്നോത്യ് ആത്യന്തികം ലയമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ആത്മികം തുടങ്ങിയ മൂന്നു തരത്തിലുള്ള ദുഃഖങ്ങൾ അറിയുന്ന ജ്ഞാനിയും വൈരാഗ്യവും നേടിയാൽ, അവൻ പരമമായ ലയത്തെ നേടുന്നു.