സര്വേഷാമ് ഏവ ഭൂതാനാം ത്രിവിധഃ പ്രതിസംചരഃ നൈമിത്തികഃ പ്രാകൃതികസ് തഥൈവാത്യന്തികോ മതഃ
എല്ലാ ജീവജാലങ്ങൾക്കും മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള ലയമുണ്ട്: അവസരപരമായത്, സ്വാഭാവികമായത്, അത്യന്തമായത് എന്നാണ് പറയുന്നത്.
ബ്രാഹ്മോ നൈമിത്തികസ് തേഷാം കല്പാന്തേ പ്രതിസംചരഃ ആത്യന്തികോ വൈ മോക്ഷശ് ച പ്രാകൃതോ ദ്വിപരാര്ധികഃ
അവയിൽ ബ്രഹ്മലയം അവസരപരമായതാണ്, ഒരു കല്പം അവസാനിക്കുമ്പോൾ സംഭവിക്കുന്നു; അത്യന്തമായത് മോക്ഷമാണ്, സ്വാഭാവികമായത് രണ്ട് പരാർദ്ധം ദൈർഘ്യമുള്ളതാണ്.
പരാര്ധസംഖ്യാം ഭഗവംസ് ത്വമ് ആചക്ഷ്വ യഥോദിതാമ് ദ്വിഗുണീകൃതയജ്ജ്ഞേയഃ പ്രാകൃതഃ പ്രതിസംചരഃ
ഭഗവന്, ഒരു പരാർദ്ധത്തിന്റെ എണ്ണം എങ്ങനെയാണെന്ന് ദയവായി വ്യക്തമാക്കണം. അതിന്റെ ഇരട്ടിയാകുമ്പോൾ പ്രകൃതിയിലെ സംഹാരം സംഭവിക്കുന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
സ്ഥാനാത് സ്ഥാനം ദശഗുണമ് ഏകൈകം ഗണ്യതേ ദ്വിജാഃ തതോ ഽഷ്ടാദശമേ ഭാഗേ പരാര്ധമ് അഭിധീയതേ
പ്രിയപ്പെട്ട ദ്വിജന്മാരേ, ഓരോ നിലയും മുമ്പത്തേതിന്റെ പത്ത് ഇരട്ടിയാകുന്നു. അങ്ങനെ പതിനെട്ടാം ഭാഗത്തിൽ അതിനെ പരാർദ്ധം എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പരാര്ധം ദ്വിഗുണം യത് തു പ്രാകൃതഃ സ ലയോ ദ്വിജാഃ തദാവ്യക്തേ ഽഖിലം വ്യക്തം സഹേതൌ ലയമ് ഏതി വൈ
ദ്വിജന്മാരേ, പരാർദ്ധത്തിന്റെ ഇരട്ടി ആയാൽ അതാണ് മഹാസംഹാരം. അപ്പോൾ അവ്യക്തം ആകുമ്പോൾ, കാണാവുന്ന എല്ലാം അതിന്റെ കാരണം സഹിതം അവ്യക്തത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
നിമേഷോ മാനുഷോ യോ ഽയം മാത്രാമാത്രപ്രമാണതഃ തൈഃ പഞ്ചദശഭിഃ കാഷ്ഠാ ത്രിംശത് കാഷ്ഠാസ് തഥാ കലാ
മനുഷ്യന്റെ ഒരു കണ്ണിറുക്കൽ അളവാണ്. അത്തരത്തിലുള്ള പതിനഞ്ച് കണ്ണിറുക്കലുകൾ ചേർന്നാൽ ഒരു കഷ്ടം, അങ്ങനെ മുപ്പത് കഷ്ടങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു കലാ.
നാഡികാ തു പ്രമാണേന കലാ ച ദശ പഞ്ച ച ഉന്മാനേനാമ്ഭസഃ സാ തു പലാന്യ് അര്ധത്രയോദശ
പതിനഞ്ച് കലകൾ ചേർന്നാൽ ഒരു നാളികയാകുന്നു. വെള്ളം ഉപയോഗിച്ച് അളക്കുമ്പോൾ അതിന് പന്ത്രണ്ടര പലയാണ് അളവ്.
ഹേമമാഷൈഃ കൃതച്ഛിദ്രാ ചതുര്ഭിശ് ചതുരങ്ഗുലൈഃ മാഗധേന പ്രമാണേന ജലപ്രസ്ഥസ് തു സ സ്മൃതഃ
നാലു നാലു അങ്കുല വലിപ്പമുള്ള സ്വർണ്ണപ്പയർ കൊണ്ട് കുഴിച്ച ഒരു പാത്രം, മാഗധമാനത്തിൽ അളന്നാൽ, അതാണ് ജലപ്രസ്ഥം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
നാഡികാഭ്യാമ് അഥ ദ്വാഭ്യാം മുഹൂര്തോ ദ്വിജസത്തമാഃ അഹോരാത്രം മുഹൂര്താസ് തു ത്രിംശന് മാസോ ദിനൈസ് തഥാ
പ്രിയപ്പെട്ട ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ, രണ്ട് നാളികകൾ ചേർന്നാൽ ഒരു മുഹൂർത്തം. അങ്ങനെ മുപ്പത് മുഹൂർത്തങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു അഹോരാത്രം, അങ്ങനെ ആഹോരാത്രങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു മാസം.
മാസൈര് ദ്വാദശഭിര് വര്ഷമ് അഹോരാത്രം തു തദ് ദിവി ത്രിഭിര് വര്ഷശതൈര് വര്ഷം ഷഷ്ട്യാ ചൈവാസുരദ്വിഷാമ്
പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു വർഷം. ദൈവശത്രുക്കളുടെ മൂവായിരം വർഷങ്ങൾ ചേർന്നാൽ സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ഒരു അഹോരാത്രം ആയിരിക്കും.
തൈസ് തു ദ്വാദശസാഹസ്രൈശ് ചതുര്യുഗമ് ഉദാഹൃതമ് ചതുര്യുഗസഹസ്രം തു കഥ്യതേ ബ്രഹ്മണോ ദിനമ്
അവിടെ പന്ത്രണ്ടായിരം വർഷങ്ങൾ ചേർന്നാൽ അതാണ് ഒരു ചതുര്യുഗം. അങ്ങനെ ആയിരം ചതുര്യുഗങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം.
സ കല്പസ് തത്ര മനവശ് ചതുര്ദശ ദ്വിജോത്തമാഃ തദന്തേ ചൈവ ഭോ വിപ്രാ ബ്രഹ്മനൈമിത്തികോ ലയഃ
അത് കല്പമാണ്. അതിൽ പതിനാലു മനുമാരുണ്ട്, ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരേ. അതിന്റെ അവസാനം ബ്രഹ്മാവിന്റെ കാരണം കൊണ്ട് സംഹാരം സംഭവിക്കുന്നു.
തസ്യ സ്വരൂപമ് അത്യുഗ്രം ദ്വിജേന്ദ്രാ ഗദതോ മമ ശൃണുധ്വം പ്രാകൃതം ഭൂയസ് തതോ വക്ഷ്യാമ്യ് അഹം ലയമ്
ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ആ സംഹാരത്തിന്റെ അത്യുഗ്രമായ സ്വഭാവം ഞാൻ പറയുമ്പോൾ ശ്രദ്ധിക്കുക. അതിന് ശേഷം ഞാൻ പ്രകൃതിസംഹാരത്തെക്കുറിച്ച് വിശദമായി പറയും.
ചതുര്യുഗസഹസ്രാന്തേ ക്ഷീണപ്രായേ മഹീതലേ അനാവൃഷ്ടിര് അതീവോഗ്രാ ജായതേ ശതവാര്ഷികീ
ആയിരം ചതുര്യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് ഭൂമി ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ, നൂറു വർഷം നീളുന്ന അത്യന്തം ഭയങ്കരമായ ഒരു വരൾച്ച ഉണ്ടാകും.
തതോ യാന്യ് അല്പസാരാണി താനി സത്ത്വാന്യ് അനേകശഃ ക്ഷയം യാന്തി മുനിശ്രേഷ്ഠാഃ പാര്ഥിവാന്യ് അതിപീഡനാത്
മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അതിനുശേഷം, ശക്തിയില്ലാത്ത എല്ലാ ജീവികളും, പ്രത്യേകിച്ച് ഭൂമിയിലെവ, അത്യന്തം കഷ്ടം അനുഭവിച്ച് നശിക്കുന്നു.
തതഃ സ ഭഗവാന് കൃഷ്ണോ രുദ്രരൂപീ തഥാവ്യയഃ ക്ഷയായ യതതേ കര്തുമ് ആത്മസ്ഥാഃ സകലാഃ പ്രജാഃ
അതിനുശേഷം, അക്ഷയനായ കൃഷ്ണൻ, രുദ്രസ്വരൂപത്തിൽ, തന്റെ ഉള്ളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന എല്ലാ പ്രജകളെയും നശിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു.
തതഃ സ ഭഗവാന് വിഷ്ണുര് ഭാനോഃ സപ്തസു രശ്മിഷു സ്ഥിതഃ പിബത്യ് അശേഷാണി ജലാനി മുനിസത്തമാഃ
അപ്പോൾ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണു, സൂര്യന്റെ ഏഴു കിരണങ്ങളിൽ നിലകൊണ്ട്, എല്ലാ ജലവും കുടിച്ചുതീർക്കുന്നു, മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാരേ.
പീത്വാമ്ഭാംസി സമസ്താനി പ്രാണിഭൂതഗതാനി വൈ ശോഷം നയതി ഭോ വിപ്രാഃ സമസ്തം പൃഥിവീതലമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ജീവികളിൽ ഉള്ള ജലം മുഴുവൻ കുടിച്ച ശേഷം, ഭൂമിയുടെ മുഴുവൻ ഉപരിതലവും ഉണക്കുന്നു.
സമുദ്രാന് സരിതഃ ശൈലാഞ് ശൈലപ്രസ്രവണാനി ച പാതാലേഷു ച യത് തോയം തത് സര്വം നയതി ക്ഷയമ്
സമുദ്രങ്ങൾ, നദികൾ, പർവ്വതങ്ങൾ, പർവ്വതസ്രോതസ്സുകൾ, പാതാളത്തിലെ ജലം എന്നിവയെല്ലാം അവൻ നശിപ്പിക്കുന്നു.
തതസ് തസ്യാപ്യ് അഭാവേന തോയാഹാരോപബൃംഹിതാഃ സഹസ്രരശ്മയഃ സപ്ത ജായന്തേ തത്ര ഭാസ്കരാഃ
അങ്ങനെ ജലം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, ആ ദൗർഭാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് പോഷിതരായി, ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ള ഏഴു സൂര്യന്മാർ അവിടെ ഉദിക്കുന്നു.
അധശ് ചോര്ധ്വം ച തേ ദീപ്താസ് തതഃ സപ്ത ദിവാകരാഃ ദഹന്ത്യ് അശേഷം ത്രൈലോക്യം സപാതാലതലം ദ്വിജാഃ
അപ്പോൾ, മുകളിലും താഴെയും ആ ജ്വലിക്കുന്ന ഏഴു സൂര്യന്മാർ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, ദ്വിജന്മാരേ, അവർ പാടാളലോകങ്ങൾക്കൊപ്പം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും മുഴുവനായി ചുട്ടുതീർക്കുന്നു.
ദഹ്യമാനം തു തൈര് ദീപ്തൈസ് ത്രൈലോക്യം ദീപ്തഭാസ്കരൈഃ സാദ്രിനഗാര്ണവാഭോഗം നിഃസ്നേഹമ് അഭിജായതേ
അവ ജ്വലിക്കുന്ന സൂര്യന്മാർ മൂലം, പർവതങ്ങളും നഗരങ്ങളും സമുദ്രങ്ങളുമൊക്കെയും ഉൾപ്പെടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുട്ടുപൊള്ളുമ്പോൾ, എല്ലായിടത്തും ഈർപ്പം ഇല്ലാതായി ഉണങ്ങലാണ് അവശേഷിക്കുന്നത്.
തതോ നിര്ദഗ്ധവൃക്ഷാമ്ബു ത്രൈലോക്യമ് അഖിലം ദ്വിജാഃ ഭവത്യ് ഏഷാ ച വസുധാ കൂര്മപൃഷ്ഠോപമാകൃതിഃ
അതിനുശേഷം, ദ്വിജന്മാരേ, മരങ്ങളും വെള്ളവും മുഴുവനായി ചുട്ടുപോയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും, കുര്മത്തിന്റെ പുറംപോലെയുള്ള ഭൂപ്രകൃതിയാകുന്നു.
തതഃ കാലാഗ്നിരുദ്രോ ഽസൌ ഭൂതസര്ഗഹരോ ഹരഃ ശേഷാഹിശ്വാസസംതാപാത് പാതാലാനി ദഹത്യ് അധഃ
പിന്നീട്, കാലാഗ്നിയായ രുദ്രൻ, സൃഷ്ടിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന ഹരൻ, ശേഷനാഗന്റെ ശ്വാസത്തിന്റെ ചൂടിൽ പാടാളലോകങ്ങളെ താഴെ ചുട്ടുതീർക്കുന്നു.
പാതാലാനി സമസ്താനി സ ദഗ്ധ്വാ ജ്വലനോ മഹാന് ഭൂമിമ് അഭ്യേത്യ സകലം ദഗ്ധ്വാ തു വസുധാതലമ്
അവൻ ആ വലിയ ജ്വലനംകൊണ്ട് പാടാളലോകങ്ങൾ എല്ലാം ചുട്ടശേഷം ഭൂമിയിൽ എത്തി, ഭൂമിയുടെ മുഴുവൻ ഉപരിതലവും ചുട്ടുതീർക്കുന്നു.
ഭുവോ ലോകം തതഃ സര്വം സ്വര്ഗലോകം ച ദാരുണഃ ജ്വാലാമാലാമഹാവര്തസ് തത്രൈവ പരിവര്തതേ
അതിനുശേഷം, ആ ഭയങ്കരമായ ജ്വാലാമാല, ഭൂമിയിലെ ലോകങ്ങളെയും സ്വർഗ്ഗലോകത്തെയും മുഴുവനായി ചുറ്റിപിടിച്ച് ചുട്ടുതീർക്കുന്നു.
അമ്ബരീഷമ് ഇവാഭാതി ത്രൈലോക്യമ് അഖിലം തദാ ജ്വാലാവര്തപരീവാരമ് ഉപക്ഷീണബലാസ് തതഃ
അപ്പോൾ, മൂന്നു ലോകങ്ങളും ചുറ്റും ജ്വാലാവർത്തങ്ങൾ കൊണ്ട് വളഞ്ഞു, ശക്തി തീർന്ന ഒരു ചാരക്കൂമ്പാരമായി കാണപ്പെടുന്നു.
തതസ് താപപരീതാസ് തു ലോകദ്വയനിവാസിനഃ ഹൃതാവകാശാ ഗച്ഛന്തി മഹര്ലോകം ദ്വിജാസ് തദാ
അതിനുശേഷം, ദ്വിജന്മാരേ, അത്യന്തം ചൂടിൽ പെടുകയും, ഇടംകുറഞ്ഞു പോകുകയും ചെയ്ത ലോകങ്ങളിലെ ജീവികൾ മഹർലോകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
തസ്മാദ് അപി മഹാതാപതപ്താ ലോകാസ് തതഃ പരമ് ഗച്ഛന്തി ജനലോകം തേ ദശാവൃത്യാ പരൈഷിണഃ
അവിടെനിന്നും, കൂടുതൽ ചൂടിൽ പെട്ട ആ ജീവികൾ, പരമാശ്രയം തേടി ജനലോകത്തിലേക്ക് ഉയരുന്നു.
തതോ ദഗ്ധ്വാ ജഗത് സര്വം രുദ്രരൂപീ ജനാര്ദനഃ മുഖനിഃശ്വാസജാന് മേഘാന് കരോതി മുനിസത്തമാഃ
അതിനുശേഷം, സകല സൃഷ്ടിയും ചുട്ടശേഷം, രുദ്രസ്വരൂപിയായ ജനാർദ്ദനൻ തന്റെ വായിൽ നിന്നുള്ള ശ്വാസത്തിൽ നിന്ന് മേഘങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു, മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ.