ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുന്നവനും, കൂർത്ത ദന്തത്താൽ ഭൂമിയെ ഉയർത്തിയവനും, ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി ഈ അക്ഷയമായ ത്രൈലോക്യത്തെ ജയിച്ചവനും, ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ഹരിയും, ഭൂമിയെ കീഴടക്കി ദേവന്മാർക്ക് അർപ്പിച്ചവനും, സിംഹരൂപം ধারণിച്ച് അതിനെ രണ്ടായി വിഭജിച്ചതും, അതേ പുനഃ ഒന്നാക്കിയതും, പണ്ടു മഹാബലശാലിയായ ഹിരണ്യകശിപുവിനെ സംഹരിച്ചതും, പ്രളയകാലത്ത് അഗ്നിരൂപം ധരിച്ച് മഹാവിനാശം വരുത്തിയ ഔർവനും ഈ ഹരിയാണ്. പാതാളത്തിൽ വസിച്ച് സമുദ്രജലം കുടിച്ചവനും, ആയിരം കാലുകളും ആയിരം കിരണങ്ങളും ആയിരം ദാനങ്ങളും ഉള്ള ബ്രഹ്മനും, ആയിരം തലകളോടെ എല്ലാ കാലങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധനായ ദേവനും, അവന്റെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ഉദിച്ച കമലത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആധാരമായ പിതാമഹനും, ഒരേ ഒരു സമുദ്രത്തിൽ, നാഗലോകത്തിൽ, സ്വർണ്ണക്കൊമ്പും കിരീടവുമുള്ള കമലത്തിൽ, താറകാസുരനോടുള്ള യുദ്ധത്തിൽ അസുരന്മാരെ സംഹരിച്ചതും അവനാണ്. ദൈവശക്തിയോടെ എല്ലാ ആയുധങ്ങളും കൈവശമാക്കി, ഹൃദയത്തിലെ ഗുഹാവാസിയുടെ പ്രചോദനത്തിൽ കാലനെമിയെ സംഹരിക്കുകയും, ക്ഷീരസാഗരത്തിന്റെ അറ്റത്ത് അമൃതസാഗരത്തിൽ, മഹാന്ധകാരത്തിൽ, ശാശ്വതയോഗത്തിൽ ലയിച്ചവനും, അദിതിയുടെ തപസ്സിലൂടെ churn ചെയ്ത ദേവതകളിൽ നിന്ന് പ്രാചീന ഇന്ദ്രനെ ഗർഭമായി സൃഷ്ടിക്കുകയും, ആ ഗർഭം സ്ഥാപിച്ച് അസുരന്മാരാൽ പീഡിതനായ ഇന്ദ്രനെ ദേവേന്ദ്രനാക്കുകയും ചെയ്തു. യോഗപടികൾ നിർമ്മിച്ച് അസുരന്മാരെ ജലത്തിൽ തള്ളുകയും, ദേവന്മാരെ ത്രിലോകപാലന്മാരാക്കുകയും, ഇന്ദ്രനെ ദേവാധിപതിയാക്കുകയും ചെയ്തു. ഗാർഹപത്യാഗ്നി, ഹോമം, അഗ്നി, വേദം, ദീക്ഷ, സമിദ് എന്നിവയെ സ്ഥിരമാക്കി, അഭിഷേചനപാത്രം, ഹവനദണ്ഡം, അഭിഷേകം എന്നിവയും, കൈകൾ താഴേയ്ക്ക് വച്ച് ഹവഭാഗഭോക്താക്കളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. ദേവന്മാരെ ഹവഭോക്താക്കളാക്കി, പിതൃകൾക്ക് പിണ്ഡദാനഭോക്താക്കളാക്കി, ഭോഗത്തിനായി യാഗക്രമത്തിൽ അവരെ പ്രവർത്തിപ്പിച്ചു. പാത്രങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, ദീക്ഷ, പിഷ്ടങ്ങൾ, ഉലാക്കുകൾ, യൂപം, സമിദ്, ദണ്ഡം, സോമം, ശുദ്ധീകരണങ്ങൾ, വേലികൾ എന്നിവയും, യാഗോപകരണങ്ങൾ, വിവിധ പാത്രങ്ങൾ, സഹകരണികൾ, യജമാനൻ, പുരോഹിതന്മാർ, ശ്രേഷ്ഠയാഗങ്ങൾ എന്നിവയും സൃഷ്ടിച്ചു. പഴയകാലത്ത് പരമകൃത്യത്തോടെ അവയെ യുക്തികളനുസരിച്ച് വിഭജിച്ചു, തന്റെ ശക്തിയാൽ ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു. നിമിഷം, ക്ഷണങ്ങൾ, കാലമാപനങ്ങൾ, കാലവിഭാഗങ്ങൾ, ത്രികാലം, ഹോറ, തിഥികൾ, മാസങ്ങൾ, ദിനങ്ങൾ, വർഷം എന്നിവയും, ഋതുക്കൾ, സംയോഗങ്ങൾ, ത്രിമാത്രകൾ, ജീവക്ഷേത്രങ്ങൾ, വർദ്ധന, ലക്ഷണങ്ങൾ, രൂപഭംഗി എന്നിവയും സൃഷ്ടിച്ചു. മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ, മൂന്ന് ദേവന്മാർ, ത്രൈവിദ്യം, മൂന്ന് അഗ്നികൾ, ത്രികാലം, മൂന്ന് കർമ്മങ്ങൾ, മൂന്ന് വർഗങ്ങൾ, മൂന്ന് ഗുണങ്ങൾ എന്നിവയും അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു. അനന്തമായ കർമ്മങ്ങളാൽ ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചവനും, സകലഭൂതങ്ങളിൽ സൃഷ്ടാവായി നിലകൊള്ളുന്നവനും, എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും അവതാരമായവനും. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മുതൽ ആരംഭിക്കുന്ന യോഗത്തിലൂടെ ജനങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനും, യോഗത്താൽ സംസാരത്തിന്റെ ആഗമനഗമനങ്ങളായവനും, അവനാണ് നിയമം, അവനാണ് പ്രഭു. ധർമ്മമുള്ളവർക്ക് മാർഗ്ഗവും, പാപികളക്ക് മാർഗ്ഗരഹിതനും, നാലു വർണ്ണങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും സംരക്ഷകനുമാണ്. നാലു വിദ്യകളും, നാലു ആശ്രമങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നവനും, ദിശകൾ, ആകാശം, ഭൂമി, വായു, അഗ്നി എന്നിവയുമാണ് അവൻ. ചന്ദ്രനും സൂര്യനും ചേർന്ന പ്രകാശം, യುಗങ്ങളുടെ അധിപൻ, രാത്രി സഞ്ചാരി, പരമപ്രകാശം, പരമതപസ്സായി ശ്രവ്യനുമാണ്. ചിലർ അവനെ പരമൻ എന്നു വിളിക്കുന്നു, മറ്റുള്ളവർ അപരൻ എന്നും; അവൻ പരമാത്മാവാണ്, ആദിത്യന്മാരിൽ ദേവനും, ദൈത്യനാശകനുമാണ്, സർവ്വവ്യാപിയായവനും. കാലാന്തേ ലോകസംഹാരകനും, ലോകസംഹാരികളെ സംഹരിക്കുന്നവനും, ലോകങ്ങൾ തമ്മിലുള്ള പാലമായവനും, പവിത്രകർമ്മികൾക്കിടയിൽ പവിത്രനുമാണ്. വേദം അറിയുന്നവർ അന്വേഷിക്കേണ്ടവനും, സൃഷ്ടിരഹസ്യത്തിന്റെ ഉടമയും, ശാന്തന്മാരിൽ സോമസ്വരൂപനും, തേജസ്സുള്ളവരിൽ അഗ്നിസ്വരൂപനും. ഇന്ദ്രന്മാരിൽ പ്രഭുവും, തപസ്സുകാരിൽ തപസ്സിന്റെ സാരവും, യമശീലികൾക്കിടയിൽ വിനയവും, പ്രകാശവാന്മാരിൽ പ്രകാശവും അവനാണ്. രൂപമുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠരൂപവും, ലക്ഷ്യമുള്ളവരിൽ ലക്ഷ്യവും, ആകാശജനനായ വായുവും, വായുവിൽ നിന്ന് പ്രാണനും, പ്രാണത്തിൽ നിന്ന് ഹവിസ്സാക്ഷിയായ അഗ്നിയും അവനാണ്. സ്വർഗത്തിൽ ഹവ്യാഗ്നിയായി, പ്രാണനായി അഗ്നിയായി, മധുസംഹാരിയായും, സാരത്തിൽ നിന്ന് രക്തം, രക്തത്തിൽ നിന്ന് മാംസം ഉത്പാദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മാംസത്തിൽ നിന്ന് മെദ, മെദയിൽ നിന്ന് അസ്ഥി, അസ്ഥിയിൽ നിന്ന് മജ്ജ, മജ്ജയിൽ നിന്ന് വീര്യം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. വീര്യത്തിൽ നിന്ന് ഗർഭം രൂപപ്പെടുന്നു, സാരത്തിന്റെ പ്രവർത്തനഫലമായി; ഇതിൽ ആദ്യജലഭാഗം ചന്ദ്രമണ്ഡലമായാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഗർഭം ഗർഭാശയത്തിലെ ചൂടിൽ ജനിക്കുന്ന രണ്ടാമത്തെ മണ്ടലാണ്; വീര്യം സോമസ്വഭാവം, രക്തം അഗ്നിസ്വഭാവം. അവയുടെ ഗുണങ്ങൾ സാരത്തെ പിന്തുടരുന്നു; വിത്തിൽ ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും ഉള്ളത്; കഫപ്രാധാന്യത്തിലുള്ളവർക്ക് വീര്യം, പിത്തപ്രാധാന്യത്തിൽ രക്തം. കഫത്തിന്റെ ആസ്ഥാനം ഹൃദയവും, പിത്തം നാഭിയിൽ; ശരീരത്തിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഹൃദയം മനസ്സിന്റെ ആസ്ഥാനമായാണ് പറയുന്നത്. നാഭിക്കും അകത്തുള്ള ഗുഹയ്ക്കുമിടയിൽ അഗ്നിദേവൻ വസിക്കുന്നു; മനസ്സിന് പ്രജാപതിയും, കഫത്തിന് ചന്ദ്രനും രൂപമാണ്. പിത്തം അഗ്നിയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ ലോകം അഗ്നി-ചന്ദ്രസ്വഭാവമാണ്. ഇങ്ങനെ ഗർഭം വളർന്നു കൂനപിണ്ഡംപോലെ ആകുന്നു. പ്രാണൻ പരമാത്മാവുമായി ചേർന്ന് ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, അകത്ത് അഞ്ചായി വിഭജിച്ച് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. പ്രാണൻ, അപാനൻ, സമാനൻ, ഉദാനൻ, വ്യാനൻ എന്നിങ്ങനെ; പ്രാണൻ പരമാത്മാവിനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. അപാനൻ ശരീരത്തിന്റെ താഴ്വശം നിയന്ത്രിക്കുന്നു, ഉദാനൻ മേല്വശം; വ്യാനൻ മുഴുവൻ വ്യാപിക്കുന്നു, സമാനൻ സമത്വം വരുത്തുന്നു.