പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രം എന്ന അതിമഹത്തായ, പവിത്രമായ, അപൂര്വ്വമായ സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ച് ശ്രദ്ധയോടെ കേള്ക്കൂ. സമുദ്രം, നദിമാരുടെ അധിപന്, തന്നെയാണ് ആ സ്ഥലം ജലത്തില് നിന്ന് ഉയര്ത്തിയത്. അന്നുമുതല് മോക്ഷം നല്കുന്ന ആ മഹാത്മ്യമുള്ള ഭൂമിയില് ദേവന്മാര്ക്ക് ഇഷ്ടഫലങ്ങള് നല്കുന്ന ദേവത താമസിക്കുന്നു. ആനന്തന് എന്ന സകലാധിപതിയില് ഭക്തിയോടെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നവര് വാക്ക്, മനസ്സ്, കര്മ്മം എന്നിവയിലൂടെ പരമാവസ്ഥയിലേക്കെത്തുന്നു. ഭക്തിയോടെ ആനന്തനെ ഒരിക്കലെങ്കിലും ദര്ശിച്ച്, ആരാധിച്ച്, നമസ്കരിച്ചാല്, രാജസൂയയാഗത്തിലും അശ്വമേധയാഗത്തിലും ലഭിക്കുന്ന ഫലത്തിന്റെ പത്തു മടങ്ങ് ഫലം ലഭിക്കും. സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള പ്രകാശമുള്ള, മണിക്കമ്പികള് മുഴങ്ങുന്ന, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുന്ന ദിവ്യരഥത്തില്, ഇരുപത്തൊന്നു തലമുറകളെയും ഉദ്ധരിച്ച്, ദേവസ്ത്രീകളുടെ സേവനം ലഭിച്ച്, ഗാന്ധര്വന്മാരുടെ സ്തുതികളോടെ, വിഷ്ണുനഗരിയിലെത്തുന്നു. അവിടെ, അവന് വൃദ്ധിയും മരണവും ഇല്ലാതെ, ദിവ്യമായ മനോഹരമായ രൂപംകൊണ്ട്, സകലസുഖങ്ങളും അനുഭവിച്ച്, സൃഷ്ടിയുടെ അന്ത്യംവരെ താമസിക്കുന്നു. പുണ്യം തീര്ന്നാല്, നാലു വേദങ്ങളും അറിയുന്ന ഉത്തമദ്വിജന് വൈഷ്ണവയോഗം സ്വീകരിച്ച് വീണ്ടും ജന്മം പ്രാപിച്ചാലും, അവസാനം മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ അനന്തമായ മഹാത്മ്യം ഞാന് നിന്നോട് വിവരിച്ചു, മഹാമുനിവരേ, നൂറുവര്ഷത്തോളം പറഞ്ഞാലും അതിന്റെ ഗുണങ്ങള് മുഴുവനായി വിവരിക്കാന് ആര്ക്കും കഴിയില്ല. ഈ പരമക്ഷേത്രത്തിന്റെ അതിരില്ലാത്ത മഹിമയെക്കുറിച്ച് ഞാന് പറഞ്ഞത്, അത് അനുഭവവും മോക്ഷവും നല്കുന്ന അപൂര്വ്വമായതും മഹത്തായതുമാണ്. അവിടെ താമസിക്കുന്നു കൃഷ്ണന്—കമലനയനന്, ശംഖം, ചക്രം, ഗദ എന്നിവ കൈവശമുള്ളവന്, പിതാംബരം ധരിച്ചവന്, കംസനെയും കേശിയെയും സംഹരിച്ചവന്. അവിടെ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ആരാധിക്കുന്ന കൃഷ്ണനെയും, സങ്കര്ഷണനെയും, സുഭദ്രയെയും ദര്ശിക്കുന്നവര് ഭാഗ്യശാലികളാണ്—ഇതില് സംശയമില്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും നാഥനുമായ കൃഷ്ണനെ നിരന്തരം ധ്യാനിക്കുന്നവര് മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു—ഇതിലും സംശയമില്ല. കൃഷ്ണഭക്തിയില് നിലനില്ക്കുന്നവര്, രാത്രിയില് അവനെ സ്മരിച്ച്, രാവിലെ വീണ്ടും സ്മരിക്കുന്നവര്, യജ്ഞത്തില് മന്ത്രപൂര്വ്വം ഹോമം ചെയ്യുന്നതുപോലെയാണവരുടെ ശരീരം കൃഷ്ണനിലേക്കു ലയിക്കുന്നത്. അതിനാല്, മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവര് ആ ക്ഷേത്രത്തില് കമലനയനനായ കൃഷ്ണനെ ഭക്തിയോടെ ദര്ശിക്കണം. കൃഷ്ണനെ, സങ്കര്ഷണനെയും, സുഭദ്രയെയും ഉറങ്ങുമ്പോഴും എഴുന്നേല്ക്കുമ്പോഴും ദര്ശിക്കുന്ന ജ്ഞാനികള് ഹരിയുടെ ലോകത്തില് എത്തുന്നു. എല്ലാ സമയത്തും ഭക്തിയോടെ പരമപുരുഷനെയും, രൗഹിണേയനെയും, സുഭദ്രയെയും ദര്ശിക്കുന്നവര് വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കുന്നു. നാല് മാസം മഴക്കാലം പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തില് വസിക്കുന്നവര്ക്ക് മറ്റൊരു തീര്ത്ഥയാത്രയില് ലഭിക്കുന്നതിലധികം ഫലം ലഭിക്കും. അവിടെ senses-ഉം ക്രോധവും നിയന്ത്രിച്ച് സ്ഥിരമായി താമസിക്കുന്ന ജ്ഞാനികള്ക്ക് വലിയ തപസ്സിന്റെ ഫലം ലഭിക്കും. മറ്റു തീര്ത്ഥങ്ങളില് പത്തായിരം വര്ഷം തപസ്സ് ചെയ്ത് ലഭിക്കുന്ന ഫലം, പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തില് ഒരു മാസം മാത്രം വസിച്ചാല് ലഭിക്കും. അവിടെ തപസ്സും, ബ്രഹ്മചര്യവും, വാസനകളെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതും ചെയ്താല് ലഭിക്കുന്ന ഫലം ജ്ഞാനികള്ക്ക് എല്ലായ്പ്പോഴും ലഭിക്കുന്നു. എല്ലാ തീര്ത്ഥങ്ങളില് സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്ത് ലഭിക്കുന്ന ഫലവും അവിടെ ലഭ്യമാണ്. ശുദ്ധനും ഭക്തനും ആയവന് അവിടെ ദിവസേന തീര്ത്ഥയാത്ര, വ്രതം, നിയമം എന്നിവയിലൂടെ ലഭിക്കുന്ന ഫലങ്ങള് നേടുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങള് നിയന്ത്രിച്ചവന് ദിവസേന വിവിധ യാഗങ്ങളിലൂടെ പുരുഷന്മാര് നേടുന്ന ഫലങ്ങള് അവിടെ നേടുന്നു. പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രത്തിലെ പരമസ്ഥലത്ത് ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവര് മോക്ഷം പ്രാപിച്ചു, കല്പവൃക്ഷം പോലുള്ള ആഗ്രഹപൂര്ത്തീകരണം നേടുന്നു—ഇതില് സംശയമില്ല. വടംകൊന്നയുടെയും സമുദ്രത്തിന്റെയും ഇടയില് ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചാല് അത്യപൂര്വ്വമായ പരമമോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. ആഗ്രഹമില്ലാതെ അവിടെ ജീവന് ഉപേക്ഷിച്ചാലും കഷ്ടപ്പാട് ഇല്ലാതെ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. അവിടെ ജനിക്കുന്ന കീടങ്ങള്, പുഴുക്കള്, पतംഗങ്ങള്, മറ്റ് born in lower wombs എന്നിവരും ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചാല് പരമാവസ്ഥയിലേക്കുയരുന്നു. മറ്റു തീര്ത്ഥങ്ങളിലെ മഹിമയെക്കുറിച്ച് മനുഷ്യര്ക്ക് ഉള്ള ഭ്രമം കാണുക; അവിടെ പുരുഷനാമത്തില് ലഭിക്കുന്നതെല്ലാം ഇവിടെ അതിലധികം ലഭ്യമാണ്. പുരുഷോത്തമനെ ഒരിക്കല് വിശ്വാസത്തോടെ ദര്ശിച്ചാല് ആയിരം പുരുഷന്മാരില് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാവുന്നു. പ്രകൃതിയെക്കാള് അതീതനും പുരുഷനേക്കാള് ശ്രേഷ്ഠനുമാകയാല് വേദങ്ങളിലും പുരാണങ്ങളിലും ലോകത്തും അവന് പുരുഷോത്തമനെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു. പുരാണങ്ങളിലും വേദാന്തങ്ങളിലും പരമാത്മാവായി വിശേഷിപ്പിക്കപ്പെടുന്നവന് ലോകക്ഷേമത്തിനായി അവിടെ വസിക്കുന്നു. തീര്ത്ഥം, ശ്മശാനം, ഭവനം, ചതുര്ശല, എവിടെയായാലും അവിടെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചാല് മോക്ഷം ലഭിക്കും. അതിനാല് മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദ്വിജന്മാര് അവിടെ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണു. പുരുഷക്ഷേത്രത്തിന്റെ മഹത്വം ഒരുപോലും തുല്യമായിട്ടില്ല, ഒരിക്കലും തുല്യമായിരിക്കയുമില്ല; അവിടെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചാല് അപൂര്വ്വമായ മോക്ഷം ലഭിക്കും. ഈ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളില് ഒരു ഭാഗം മാത്രമാണ് ഞാന് വിവരിച്ചു; നൂറുവര്ഷത്തോളം പറഞ്ഞാലും മുഴുവനായി വിവരിക്കാനാവില്ല. നിത്യമോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനെങ്കില്, മഹാമുനിവരേ, ആ പുണ്യക്ഷേത്രത്തില് ഭക്തിയോടെ താമസിക്കണം. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്കുകള് കേട്ടു, അവര് അവിടെ താമസിച്ച് പരമാവസ്ഥയിലേറ്റി. അതിനാല് മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ദ്വിജന്മാര് പരിശ്രമത്തോടെ ആ പുരുഷക്ഷേത്രത്തില് താമസിക്കണം. ആ ക്ഷേത്രത്തില്, ജ്ഞാനിക്കായി, സകലഭൂതങ്ങള്ക്കും സന്തോഷം നല്കുന്ന സ്ഥലത്ത്, ധര്മ്മം, അര്ത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്ന നാലു പുരുഷാര്ത്ഥങ്ങളും നല്കുന്നവനാണ് പുരുഷോത്തമന്.