സർവ്വഭാവങ്ങളിലും, ചെയ്തതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവന്റെ മനസ്സിലുള്ള ഉദ്ദേശ്യത്തിന് അനുസരിച്ചാണ് നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നത്. അതിനാൽ, തപസ്, വ്രതങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, ജപങ്ങൾ, യജ്ഞങ്ങൾ തുടങ്ങിയ എല്ലാ കര്മങ്ങളും ചെയ്യുന്നവന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തനുസരിച്ച് ഫലങ്ങൾ നൽകുന്നു. കര്മത്തിന്റെയും അതിന്റെ ഫലത്തിന്റെയും അടിസ്ഥാനമായ ഉദ്ദേശ്യം സത്ത്വികം, രാജസികം, താമസികം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വിധമാണ്. കര്മത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഉദ്ദേശ്യത്തനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ, വിവേകമുള്ളവൻ തന്റെ ആഗ്രഹത്തിനനുസരിച്ച് ഉദ്ദേശ്യം രൂപപ്പെടുത്തണം. ഉദ്ദേശ്യം രൂപപ്പെടുത്തിയശേഷം കര്മം ചെയ്യണം; ഫലദാതാവ് അതേ സ്വഭാവത്തിലുള്ള ഫലമാണ് നൽകുന്നത്, കര്മഫലത്തിൽ ആഗ്രഹം പുലർത്തുന്നവന്. അവിടെ കര്മ്മത്തിന് പ്രത്യേകമായി ഒരു സ്രഷ്ടാവില്ല; ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സ്വഭാവത്തനുസരിച്ചാണ് പ്രവര്ത്തിക്കുന്നത്. അതിന് സത്ത്വ, രാജസ്, തമസ് തുടങ്ങിയ ഗുണങ്ങളാൽ വ്യത്യാസം കാണാം. കര്മങ്ങൾ ഉദ്ദേശ്യത്തിൽ നിന്നാണ് ഉദയിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ഫലങ്ങളും ഉദ്ദേശ്യത്തിലൂടെയാണ് ലഭിക്കുന്നത്. കര്മം തന്നെയാണ് ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവയുടെ കാരണമാകുന്നത്. ഒരു പ്രത്യേക ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ ചെയ്ത കര്മം മോക്ഷത്തിലേക്കോ ബന്ധനത്തിലേക്കോ നയിക്കും; ഓരോരുത്തരുടെയും സ്വഭാവത്തനുസരിച്ചുള്ള കര്മം ഇവിടെയും പരലോകത്തും ഫലം നൽകുന്നു. ഉദ്ദേശ്യത്തനുസരിച്ച് പലവിധ ഫലങ്ങൾ വേഗത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു; വസ്തു ഒന്നായിരുന്നാലും, വിവിധ ഉദ്ദേശ്യങ്ങൾ മൂലം അതിന് വ്യത്യസ്തമായ രൂപം കാണാം. കര്മം ചെയ്യുമ്പോഴും ഫലം അനുഭവിക്കുമ്പോഴും ഉദ്ദേശ്യമാണ് പ്രധാനപ്പെട്ടത്; നിങ്ങളുടെ ഉദ്ദേശ്യത്തനുസരിച്ച് പ്രവര്ത്തിച്ചാൽ ആഗ്രഹിച്ചത് നേടും. വിശ്വാമിത്രമഹർഷിയുടെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടയുടൻ, വിശ്വരൂപൻ ദീര്ഘകാലം കഠിനമായ തപസ് ആരംഭിച്ചു, എന്നാൽ അവൻ ഒരു ഇരുണ്ട ഉദ്ദേശ്യത്തോടെയായിരുന്നു. വിശ്വരൂപൻ ഭയാനകവും ഭയങ്കരവുമായ ഒരു കര്മം ചെയ്തു, അതു കാണാനായി ദേവന്മാരെയും മഹർഷിമാരെയും ഭയപ്പെടുത്തി; അവർ അവനെ പലതവണ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. തന്റെ കോപത്തനുസരിച്ച്, വിശ്വരൂപൻ ആ ഭയാനക കര്മം ഭയാനകമായ കുഴിയിലും യാഗാഗ്നിയിലും നടത്തി. തന്റെ ഹൃദയഗുഹയിലുള്ള ഭയങ്കരസ്വരൂപിയായതിനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, തപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കുമ്പോൾ, അവിടെ ഒരു ശരീരരഹിത ശബ്ദം ഉയർന്നു. വിശ്വരൂപന് ജടകളില്ലാത്തതിനാൽ അവനെ വൃത്രനായി ആരും തിരിച്ചറിയില്ല; അപ്രയാസം വിശ്വരൂപൻ തന്റെ ശരീരത്തെ ഹോമാഗ്നിയിലേക്ക് സമർപ്പിച്ചെങ്കിലും ഫലം ലഭിച്ചില്ല. അവൻ തന്നെ ഇന്ദ്രനായി, അവൻ തന്നെ വരുണനായി, അവൻ തന്നെ എല്ലായിടത്തുമാണ്; തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ജടകൾ മാത്രം അർപ്പിച്ചതിനാൽ പാപം ഉദിച്ചുവന്നു. വേദത്തിൽ അവൻ വൃത്രനെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു; അവനും പാപിയാവുകയും ചെയ്തു. ഈ ഭയാനകമായ ലോകനാഥന്റെ മഹത്വം ആരറിയുന്നു? സകലവും സൃഷ്ടിക്കുന്നവനും, ആസ്പദം ഇല്ലാതെ പ്രവര്ത്തിക്കുന്നവനുമായ ആ മഹാനായ ഭഗവാനെ മഹർഷിമാർ ‘നിശ്ചലനായവൻ’ എന്നുപുകഴ്ത്തി. അവർ ഭീമേശ്വരനായ ഭഗവാനെ നമസ്കരിച്ച് ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങി. വിശ്വരൂപൻ ഭയാനകമായ കര്മത്തിലും ഭയാനകമായ രൂപത്തിലും അവിടെയായിരുന്നു. തന്റെ ഭയാനകസ്വരൂപം ധ്യാനിച്ച്, ഭയാനകമായ രൂപത്തിൽ തന്നെ ഹോമാഗ്നിയിലേക്ക് സമർപ്പിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് ഭീമേശ്വരൻ പുരാണങ്ങളിൽ പ്രശസ്തനായത്. അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ദാനം ചെയ്താൽ മോക്ഷം ലഭിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. ദേവാദിദേവനായ ശിവന്റെ ഭീമസ്വരൂപത്തിൽ ഈ കഥ ഭക്തിയോടെ വായിക്കുന്നവനും കേൾക്കുന്നവനും എല്ലാ പാപങ്ങൾമുക്തരായി, അവന്റെ പാദസ്മരണയിൽ അഭയം പ്രാപിച്ച് മോക്ഷം നേടുന്നു. ഗോദാവരീ നദി എല്ലായിടത്തും പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും പരമോന്നതം നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് അവൾ സമുദ്രത്തിൽ ചേരുന്ന സ്ഥലത്ത്. ഗോദാവരീയും സമുദ്രവും ഒന്നിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്ത്, പുണ്യത്തോടെ ശരീരം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ അതിവേദനാജനകമായ നരകങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായി, ഭൂതഭവ്യനാഥന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു. വേദാന്തത്തിൽ അറിഞ്ഞ് ബ്രഹ്മണായി ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവൻ തന്നെ ഭീമനാഥനാണ്; അവനെ ദർശിക്കുന്നവർക്ക് ഇനി ശരീരധാരണത്തിലെ കഠിനമായ സ്മരണയിലേക്കു മടങ്ങേണ്ടി വരില്ല. ആ ഗംഗ, ദേവന്മാർക്കും ആരാധ്യയായവൾ, ദേവതകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ വന്ന് ജലാധിപതിയെ സമീപിച്ചു; സകല ദേവതകളും, മഹർഷിമാരും, മാരുത്ഗണങ്ങളും അവളെ അഭിനന്ദിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ, ജാബാലി, യജ്ഞവൽക്ക്യൻ, ക്രതു, അങ്കിരസ്, ദക്ഷൻ, മരീചി, വൈഷ്ണവൻ, ശതതപ, Shaunaka, ദേവരത, ഭൃഗു, അഗ്നിവേശ്യ, അത്രി, മരീചിയിലെ പ്രധാനവർ, സുധൂത, പാപ, മനു, ഗൗതമൻ, കൗശികർ, തുംബുരു, പർവതൻ, അഗസ്ത്യൻ, മാർക്കണ്ടേയൻ, പിപ്പലാദൻ, ഗാലവൻ, യോഗഭക്തർ, സവമദ, അങ്കിരസർ, ഭാർഗവഗണങ്ങൾ—ഇവരൊക്കെയും വേദപാരായണത്തിൽ നിപുണരായവരും പുരാണാർത്ഥത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരുമായവർ—all ഗൗതമീനദീതടത്തിൽ എത്തിയപ്പോൾ, അവർ മനസ്സിൽ സന്തോഷത്തോടെയും തൃപ്തിയോടെയും സമൃദ്ധമായ മന്ത്രങ്ങളാൽ, വേദഗീതികളാൽ ഗംഗയെ പുകഴ്ത്തി. അവരെ അങ്ങനെ കണ്ട ശിവനും ഹരിയും മഹർഷിമാർക്കു ദർശനം നൽകി. ആദിത്യർ, വസുക്കൾ, രുദ്രർ, മാരുത്ഗണം, ലോകപാലകർ—എല്ലാവരും കയ്പ്പുരക്കൊണ്ടു ഹരിയെയും ശങ്കരനെയും സ്തുതിച്ചു. നാരദാ, ഏഴു പ്രശസ്തമായ സംഗമങ്ങളിലും ഗംഗയും സമുദ്രവും ചേരുന്ന സ്ഥലത്തും ശിവനും വിഷ്ണുവും സദാ സന്നിഹിതരാണ്. ഗൗതമേശ്വര എന്ന സ്ഥലത്ത്, മഹേശ്വരൻ എന്നും സന്നിഹിതനാണ്; അവിടെയും മാധവൻ രാമനോടൊപ്പം ഉണ്ടാകുന്നു. ബ്രഹ്മേശ്വരനെന്ന പേരിൽ ശിവനെ ഞാൻ അവിടെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു, ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമത്തിനായി, മറ്റൊരു ലക്ഷ്യത്തോടുകൂടി. അവിടെ വിഷ്ണു ചക്രപാണി എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ദേവതകളും മാരുത്ഗണങ്ങളും അവിടെയുണ്ട്. അത് ഇന്ദ്രതീർഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു; ഹയമൂർധക എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു; അവിടെ വിഷ്ണു കുതിരയുടെ തലയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു, ദേവതകളും അവിടെയുണ്ട്. സോമതീർഥം എന്ന പേരിലും അറിയപ്പെടുന്നു, ശിവൻ അവിടെ സോമേശ്വരനാണ്. ഇന്ദ്രനും സോമനും ശ്രാവസ്സും ദേവതകളും മഹർഷിമാരും അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, ആദ്യം സോമനോട് അപേക്ഷിച്ചു: "സോമാ, ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി ഒഴുകുക." ഏഴു ദിക്കുകളും അവയുടെ സൂര്യന്മാരും, ഏഴു ഹോതാക്കളും, ഏഴു ആദിത്യരും—നമ്മെ സംരക്ഷിക്കണമേ, സോമാ, ഇവരോടൊപ്പം. രാജാവായ സോമാ, നീ സ്വീകരിച്ച ഹോതകദാനത്താൽ സംരക്ഷിക്കണമേ; ശത്രുക്കൾ നമ്മെ ജയിക്കരുത്, ഞങ്ങൾക്കു ദോഷം സംഭവിക്കരുത്. മഹർഷിമാർ രചിച്ച സ്തുതികളാൽ കശ്യപൻ സ്തുതികൾ വർദ്ധിപ്പിച്ചു; സസ്യങ്ങളുടെ അധിപനായി ജനിച്ച രാജാവായ സോമനു നമസ്കരിക്കുന്നു. ഞാൻ കവി, പിന്നെ വൈദ്യൻ; ഔഷധികൾ ഞാൻ ശേഖരിച്ചു. വിവിധ ചിന്തകളോടെ, സമ്പത്ത് തേടി, ഞങ്ങൾ പശുക്കളെപ്പോലെ ഒന്നിച്ചുനിൽക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, കര്മത്തിന്റെയും ഉദ്ദേശ്യത്തിന്റെയും മഹത്വവും ഗംഗയുടെ മഹിമയും, ഗോദാവരിയുടെ തീർത്ഥമഹാത്മ്യവും, ശിവവിഷ്ണു സന്നിധാനങ്ങളുടെ ദിവ്യകഥയും ഈ മഹാപുരാണത്തിൽ തെളിയുന്നു.