അഗ്നിയുടെ ശക്തിയാൽ പരുഷൻ എപ്പോഴും ആത്മഭാവത്തോടെ ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ ആത്രേയിയെ അഭിസംബോധന ചെയ്തിരുന്നു. ആത്രേയി എന്നും സേവനത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു. അവളിൽ നിന്നാണ് ശക്തിയും ധൈര്യവും നിറഞ്ഞ അംഗിരസന്മാർ ജനിച്ചത്. അങ്കിരസ് എപ്പോഴും ആത്രേയിയോട് കടുപ്പം കാണിച്ചാണ് സംസാരിച്ചിരുന്നത്. അങ്കിരസന്മാരായ പുത്രന്മാർ എപ്പോഴും പിതാവിനെ ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു. ഒരു ദിവസം ഭർത്താവിന്റെ കടുത്ത വാക്കുകളിൽ വിഷമിച്ച ആത്രേയി, കൈകൾ കൂട്ടി, മനസ്സിൽ നിരാശയോടെ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ പിതാവായ മഹാനായ ആചാര്യനോട് സംസാരിച്ചു. അവൾ പറഞ്ഞു: "അഗ്നിദാരകനേ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ മകൻ അത്രിയുടെ ഭാര്യയാണ്. എപ്പോഴും പുത്രന്മാരുടെയും ഭർത്താവിന്റെയും സേവനത്തിൽ അർപ്പിതയാണു ഞാൻ." "എന്റെ ഭർത്താവ് എനിക്കു കാരണം ഇല്ലാതെ കടുത്ത വാക്കുകളും കോപദൃഷ്ടിയും കാണിക്കുന്നു. ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോ, ദയവായി എന്നെ ശമിപ്പിക്കണമേ—എന്റെ ഭർത്താവ് എനിക്ക് ദൈവത്തുല്യനാണ്." അതിനു പിതാമഹൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: "നിന്റെ ഭർത്താവ്, അങ്കിരസെന്ന മഹർഷി, അഗ്നിക്കുരുക്കുകളിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്. സുമുഖിയേ, അവൻ ശാന്തനാകാൻ ഒരു മാർഗം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെടട്ടെ." "അഗ്നിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച നിന്റെ ഭർത്താവ് നിന്നിലേക്കാണ് വന്നത്, മനോഹരമുഖിയേ; അതിനാൽ എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നീ അവനെ ജലരൂപത്തിൽ കുളിപ്പിക്കണം." ആത്രേയി പറഞ്ഞു: "ഞാൻ കടുത്ത വാക്കുകൾ സഹിക്കാം; എന്റെ ഭർത്താവ് അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കാതിരിക്കട്ടെ. ഭർത്താവിനെ വിരോധിക്കുന്ന സ്ത്രീകൾക്ക് ജീവിക്കുന്നത് എന്തിനാണ്?" "ഭർത്താവിനെ ഇങ്ങനെ ലഭിക്കാനായി സമാധാനവാക്കുകൾ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു." പിതാമഹൻ പറഞ്ഞു: "ജലത്തിൽ, ശരീരങ്ങളിൽ, ചലനവസ്തുക്കളിലും അചലവസ്തുക്കളിലും അഗ്നി സാന്നിധ്യപ്പെടുന്നു. ഞാൻ എപ്പോഴും നിന്റെ ഭർത്താവിന്റെ ആധാരവും ജനകയും ആയി കരുതപ്പെടുന്നു." "'ഞാനാണ് ആ ആത്മാവ്' എന്ന് അറിയുക; ആശങ്കയില്ലാതെ വിവേകത്തോടെ ആലോചിക്കുക: ജലം, മാതാക്കൾ, ദേവതകൾ, അഗ്നി, അഥവാ പിതാമഹൻ—എന്താണ് ഇവയുടെ യഥാർത്ഥം? അതിനാൽ, മരുമകളേ, നിരാശയാകരുത്." "‘ജലം എന്റെ അമ്മയാണ്’ എന്നും ‘ഞാൻ അഗ്നിയുടെ മകൻ ആയ നിങ്ങളുടെ ഭാര്യയാണു’ എന്നും നീ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അമ്മയും ഭാര്യയും ഒരാളാകുമോ? ജലരൂപത്തിന്റെ കാരണമാണ് ഈ വിരുദ്ധത, മഹാപ്രഭുവേ." "ആദിയിൽ അവൾ ഭാര്യയാണ്; സംരക്ഷിക്കുന്നതിലൂടെ ഭാര്യയായി അറിയപ്പെടുന്നു; പ്രസവത്തിലൂടെ ജായയായി, സ്വഗുണങ്ങളാൽ കലത്രമായി. ഭാഗ്യശാലിയായവളേ, നീ ഈ വിവിധ രൂപങ്ങൾ വഹിക്കുന്നു—എനിക്ക് നിർദ്ദേശിച്ചവ ചെയ്യുക." "ആളിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നവൻ അവളുടെ പുത്രനാണ്; അവൾ യഥാർത്ഥത്തിൽ അവന്റെ മാതാവാണ്—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ, ശാസ്ത്രസാരത്തെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നു: പുത്രൻ ജനിച്ചാൽ അവൾ ഭാര്യയല്ല." ഈ വചനങ്ങൾ പിതാമഹനിൽ നിന്ന് കേട്ടപ്പോൾ, ആത്രേയി ഉടൻ അഗ്നിരൂപം ധരിച്ച്, ജലത്തിൽ ഭർത്താവിനെ ശുദ്ധീകരിച്ചു. അങ്ങനെ ഭർത്താവും ഭാര്യയും ഒരുമിച്ച് ശാന്തമായ ഗംഗാജലരൂപം എടുത്തു, ദമ്പതികൾ ആയി മാറി. വിഷ്ണു ലക്ഷ്മിയോടും, ശിവ ഉമയോടും, ചന്ദ്രൻ രോഹിണിയോടും ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, ആ ദമ്പതികളും അന്നേ സമയം ചേർന്ന് ഒന്നായി. ഭർത്താവിനെ കുളിപ്പിച്ച ശേഷം, ആത്രേയി ജലരൂപം സ്വീകരിച്ചു. ഗംഗയുമായി ഏകീകരിച്ചപ്പോൾ അവളെ പരുഷ്ണീ എന്ന നദിയായി അറിയപ്പെടാൻ തുടങ്ങി. പരുഷ്ണിയിൽ കുളിക്കുന്നത് നൂറ് പശുക്കൾ ദാനം ചെയ്തതിന്റെ ഫലത്തോടു തുല്യമാണ്. അവിടെ അങ്കിരസന്മാർ ധാരാളം യാഗങ്ങൾ നടത്തി, ധാരാളം ദാനങ്ങൾ നൽകി. പുരാതന ഗ്രന്ഥങ്ങളിൽ അവിടെ മൂവായിരം തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട് എന്ന് പറയുന്നു. രണ്ടു കരകളിലും യാഗഫലങ്ങൾ വ്യത്യസ്തമായി അറിയപ്പെടുന്നു. അവിടെയുള്ള തീർത്ഥങ്ങളിൽ കുളിക്കുകയും ദാനം നടത്തുകയും ചെയ്താൽ വാജപേയയാഗത്തേക്കാൾ വലിയ ഫലമാണ് ലഭിക്കുക, പ്രത്യേകിച്ച് ഗംഗയും പരുഷ്ണിയും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലത്ത്. അവിടെ കുളിക്കലും ദാനവും എന്നിവയുടെ മഹത്വം മുഴുവനായി വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അവിടൊരു മഹാതീർത്ഥം ഉണ്ട്—മാർകണ്ഡേയ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുകയും, എല്ലാ യാഗഫലങ്ങളും നൽകുകയും, പവിത്രവും ദോഷങ്ങളെ അകറ്റുന്നതുമാണ് അതിന്റെ സ്വഭാവം. അതിന്റെ മഹത്വം ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറയാം, നാരദാ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ. മാർകണ്ഡേയൻ, ഭരദ്വാജൻ, വസിഷ്ഠൻ, അത്രി, ഗൗതമൻ, യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ, ജാബാലി, മറ്റു മഹർഷിമാർ—വേദങ്ങളിലും അതിന്റെ ഉപവിഭാഗങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും, ശാസ്ത്രങ്ങളുടെ കർത്താക്കളുമാണ് അവർ. പുരാണങ്ങൾ, തർക്കശാസ്ത്രം, മീമാംസ എന്നിവയിൽ അവർക്കു പൂർണ്ണമായ പരിചയമുണ്ട്. പരസ്പരം മോക്ഷത്തെക്കുറിച്ച് ചർച്ചചെയ്യുമ്പോൾ, അവരവരുടെ ബുദ്ധിയനുസരിച്ച് അഭിപ്രായങ്ങൾ പ്രകടിപ്പിച്ചു. ചിലർ ജ്ഞാനത്തെ, ചിലർ കര്മ്മത്തെ, ചിലർ ഇരട്ടത്തെയും പ്രസംസിച്ചു. അങ്ങനെ വാദിച്ചുകൊണ്ട്, അവർ എന്റെ അഭിപ്രായവും ചോദിച്ചു. എന്റെ അഭിപ്രായം അറിഞ്ഞ ശേഷം, അവർ ചക്രഗദാധാരിയായ ഹരിയിലേക്കു പോയി, അവന്റെ അഭിപ്രായവും അറിഞ്ഞ്, മഹർഷിമാർ വിട്ടുപോയി. വീണ്ടും വാദത്തിലേർപ്പെട്ട്, ശങ്കരനെ ചോദിക്കാൻ അവർ തീരുമാനിച്ചു. ഗംഗയിൽ ഭവനെ ആരാധിച്ച്, ആ വിഷയം അദ്ദേഹത്തിന് സമർപ്പിച്ചു. ത്രിപുരാന്തകൻ കര്മ്മത്തിന്റെ പരമോന്നതത്വം പ്രഖ്യാപിച്ചു; ജ്ഞാനം കര്മ്മത്തിന്റെ രൂപമാണെന്നും, അതേ ജ്ഞാനമാണ് കര്മ്മം എന്നും പറഞ്ഞു. അതിനാൽ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളും കര്മ്മത്തിലൂടെയാണ് പൂർണ്ണതയിലേയ്ക്ക് എത്തുന്നത്; കര്മ്മം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു—അതിനു പുറമെ ഒന്നുമില്ല. ജ്ഞാനപഠനം, യാഗം, യോഗം, ശിവാരാധന—all are indeed action; ഈ ലോകത്ത് കര്മ്മരഹിതനായ ജീവി ഇല്ല. അതിനാൽ, കര്മ്മം മാത്രമാണ് കാരണമെന്നു അദ്ദേഹം വിധിച്ചു; മറ്റെല്ലാം മോഹഭാവമാണ്. മഹർഷിമാർ ചർച്ചചെയ്യുന്നിടത്താണ് മഹേശ്വരൻ. അദ്ദേഹം അന്തിമവിധി പറഞ്ഞു: കര്മ്മത്തിലൂടെയാണ് എല്ലാം നേടുന്നത്, പ്രത്യേകിച്ച് മാർകണ്ഡയെ ആധാരമാക്കിക്കൊണ്ടാണു—അതുകൊണ്ട് അതിന് മാർകണ്ഡ എന്ന പേരാണ്. ഗംഗയുടെ വടക്കേ കരയിൽ, മഹർഷിമാരാൽ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞു, പിതൃകൾക്ക് പവിത്രവും ശുദ്ധികരവും, ഓർമ്മിച്ചാലും പരിശുദ്ധിയുള്ളതുമായ മഹാതീർത്ഥം അവിടെയുണ്ട്. അവിടെ, പ്രിയവളേ, ലോകനാഥൻ പറഞ്ഞു: നാന്പത്തെട്ട് തീർത്ഥങ്ങൾ അവിടെയുണ്ട്; വേദങ്ങളിലും ഇതേ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്, മഹർഷിമാർ സമ്മതിച്ചു. ഇനി മറ്റൊരു തീർത്ഥത്തിലേക്ക് പോകൂ—അവിടെ കാലഞ്ചരനാണ് ശിവൻ, എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുന്നവൻ. അതിന്റെ കഥ ഞാൻ പറയാം. നഹുഷന്റെ പുത്രനായ യയാതി, മറ്റൊരു ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ മഹാരാജാവ്, രണ്ടു ഭാര്യമാരുണ്ടായിരുന്നു—ഇരു പേരിലും ഉചിതമായ വംശചിഹ്നങ്ങൾ അണിഞ്ഞവർ. മുതിരന്നവളായ ദേവയാനി, ശുക്രന്റെ ഭാഗ്യശാലിയായ മകൾ, രണ്ടാം ഭാര്യ ശർമിഷ്ഠ, വൃഷപർവന്റെ മകൾ. ദേവയാനി, ജ്ഞാനശാലിയും ഉജ്ജ്വലവദനവുമുള്ളവളും, ശുക്രന്റെ അനുഗ്രഹത്താൽ യയാതിയുടെ ഭാര്യയായി, ബ്രാഹ്മണസ്ത്രീയായിരുന്നിട്ടും.