മുന്പ് മഹര്ഷിമാരെ ചുറ്റിപ്പറ്റി, ലോകത്തിന്റെ മൂലതത്ത്വങ്ങളെക്കുറിച്ച് ആഴത്തിലുള്ള ഒരു സംവാദം അരങ്ങേറി. മഹര്ഷിമാര് ലോകത്തിന്റെ ത്രൈലോക്യാധിപനായ ഭഗവാനോടു ചോദിച്ചു: "ഭഗവാനേ, അഗ്നിയോ ജലമോ ഏതാണ് ഉത്തമം?" അപ്പോള് ഞാനും, വ്രതനിഷ്ഠരായ ആ മഹര്ഷിമാരോടു പറഞ്ഞു: "ഇരുവരും ലോകത്ത് അത്യന്തം ആരാധനാര്ഹരാണ്; ഈ സകലമായ വിശ്വവും അഗ്നിയിലും ജലത്തിലും നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഇരുവരില് നിന്നുമാണ് ദേവതകള്ക്കും പിതൃകള്ക്കും ഹോമങ്ങള് ജനിക്കുന്നത്, അമൃതത്വവും അതില് നിന്നാണ്. ലോകത്തിലെ ജീവനും ശരീരപോഷണവും ഇരുവരില് നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്." "ഇരുവരിലും യാതൊരു വ്യത്യാസവും ഇല്ല; അതുകൊണ്ട്, ഇരുവരും തുല്യമായി ഉന്നതരാണ്. അതിനാല് എന്റെ വാക്കുപോലെയാണ്—ഇരുവരിലും പ്രത്യേകമായ ഉന്നതത്വമില്ല." എങ്കിലും, മഹര്ഷിമാര് ഒരാളോ മറ്റൊരാളോ ഉന്നതനാണെന്നു കരുതി. എന്റെ ഉത്തരം അവരെ സംതൃപ്തിപ്പെടുത്തിയില്ല. അങ്ങനെ, ആ തപസ്സുകാരൊക്കെയും വായുവിന്റെ അടുക്കലേക്ക് പോയി ചോദിച്ചു: "വായുവേ, ആര്ക്കാണ് ഉന്നതത്വം? പ്രാണന്, സത്യം നിന്നിലാണു വസിക്കുന്നത്." വായു മറുപടി പറഞ്ഞു: "അഗ്നിയാണ് മൂത്തവന്; എല്ലാം അഗ്നിയില് ആണ് സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്." എന്നാല്, "അങ്ങനെ അല്ല" എന്ന് പറഞ്ഞ്, മഹര്ഷിമാര് ഭൂമിയുടെ അടുക്കലേക്ക് പോയി. "ഭൂമിയേ, സത്യം പറയൂ— ആര്ക്കാണ് ഉന്നതത്വം? നീയല്ലേ ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ സകലത്തിന്റെയും ആധാരം?" അപ്പോള് ഭൂമിയും വിനയപൂര്വ്വം മഹര്ഷിമാരോട് പറഞ്ഞു: "എനിക്ക് പോലും ശാശ്വതിയായ ദേവീകളായ ജലങ്ങളാണ് ആധാരം. എല്ലാം ജലത്തില് നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; അതുകൊണ്ട് ഉന്നതത്വം ജലത്തിലാണു സ്ഥാപിതമായിരിക്കുന്നത്." ഇതും കേട്ട് "അങ്ങനെയല്ല" എന്ന് പറഞ്ഞ്, മഹര്ഷിമാര് ക്ഷേമമായ ആശയങ്ങളോടെ ക്ഷീരസാഗരത്തില് ശയിക്കുന്ന, ശംഖം, ചക്രം, ഗദയുമേന്തിയിരിക്കുന്ന പരമേശ്വരനെ വിവിധ സ്തുതികളോടെ പ്രാര്ത്ഥിച്ചു. അവന് സകല ലോകങ്ങളെയും, ഭാവിയും ജന്മവും ഉള്ളതും അറിയുന്നവനും, അദൃശ്യമായും അത്ഭുതരൂപങ്ങളോടെ ത്രൈലോക്യത്തിലുമുള്ളവനും, സകലത്തിന്റെ അന്തര്യാമിയായവനും, വേദങ്ങളാല് അറിയപ്പെടേണ്ടതും, വേദപഠനത്തിലൂടെ ലക്ഷ്യം പ്രാപിക്കപ്പെടുന്നവനും, ആ നിത്യവും അക്ഷയവുമായ പരമതത്ത്വത്തെയും, ശരണ്യനായവനെയും മഹര്ഷിമാര് അഭയാര്ത്ഥിച്ചു. "സകല സൃഷ്ടിയുടെയും മൂലകാരണമായ മഹാഭൂതങ്ങളുടെ, ലോകതത്ത്വത്തിന്റെ ആധാരമായ വിഷ്ണുവിന്റെ രൂപം യോഗിമാര്ക്കു ബോധ്യമായിട്ടില്ല; അതിനെ കുറിച്ച് പറയാനാണ് ഈ മഹര്ഷിമാര് ഇവിടെ വന്നിരിക്കുന്നത്. സത്യത്തെ പറയൂ, ഭഗവാനേ." "നീയാണല്ലോ സകല ജന്തുക്കളുടെയും അന്തര്യാമി; നീയാണു സകലവും, സകലവും നിന്നിലാണു, ഭഗവാനേ. എങ്കിലും, ആരും നിന്നെ യഥാര്ത്ഥത്തില് അറിയുന്നില്ല, അത്ഭുതകാരിയായവനേ, നിന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ശക്തിയാല്." അപ്പോള് ദൈവികമായ, ശരീരരഹിതമായ ലോകമാതാവായ വാണി പ്രസ്താവിച്ചു: "തപസ്സും ഭക്തിയും നിയമാനുഷ്ഠാനവും വഴി ആരെയാണു ആദ്യം പ്രാപിക്കുന്നതോ, അവനാണ് മൂത്തവനും പ്രധാനനുമെന്നു പറയപ്പെടുന്നത്." "അങ്ങനെയാകട്ടെ," എന്ന് പറഞ്ഞ്, മഹര്ഷിമാര് പരമവൈരാഗ്യത്തോടെ ക്ഷീണിതരായി അവിടെ നിന്ന് പിരിഞ്ഞു. അവരൊക്കെയും ഗൗതമീ എന്ന ലോകങ്ങളുടെ ഏക മാതാവായ, ത്രീലോക്യങ്ങളുടെ പാവനിയായ നദിയിലേക്കു പോയി, ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെ തപസ്സു ചെയ്യാന് മനസ്സുറപ്പിച്ചു. അന്ന്, അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നവരും ജലത്തെ ആരാധിക്കുന്നവരും, ജലദേവതയെയും അഗ്നിയെയും ആരാധിക്കാന് ഒരുക്കം പിടിച്ചപ്പോള്, വേദമാതാവായ ദൈവികവാണി സരസ്വതിയും അവിടെ പ്രസ്താവിച്ചു: "ജലമാണ് അഗ്നിയുടെ മൂലകാരണവും, ജലത്തിലൂടെയാണ് ശുദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നത്; ജലം ഇല്ലാതെ അഗ്നിയാരാധന എങ്ങനെ സാധിക്കും? അഗ്നിയെ ആരാധിക്കുന്നവർക്കും ജലാരാധന ചെയ്യുന്നവർക്കുമെല്ലാം ഇത് ബാധകമാണ്. ജലം ജനിക്കുന്നിടത്താണ് കര്മ്മയോഗ്യതയുള്ളതാകുന്നത്; അതുവരെ അശുദ്ധനും അശുദ്ധവസ്ത്രധാരിയുമായ മനുഷ്യന് കര്മ്മത്തിന് യോഗ്യതയില്ല. വേദം അറിയുന്നവന് വിശ്വാസത്തോടെ തണുത്ത ജലത്തില് സ്നാനം ചെയ്യുന്നതു വരെ അവന് ശുദ്ധനല്ല; അതുകൊണ്ട് ജലമാണ് പരമം, മാതാവെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനാല്, അഗ്നിയെക്കാള് ജലത്തിനാണ് ഉന്നതത്വം, പ്രത്യേകിച്ച് മാതൃത്വത്തില്." ഈ വാക്കുകള് കേട്ട മഹര്ഷിമാര് തീരുമാനിച്ചു: "ജലത്തിനാണ് ഉന്നതത്വം." നാരദേ, ഈ സംഭവങ്ങള് മഹര്ഷിമാരുടെ സംഗമത്തില് നടന്ന സ്ഥലത്താണ്; അതിനാല് അതു തപോഭൂമിയെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, മഹര്ഷിമാരുടെ സംഗമസ്ഥലമെന്നു അറിയപ്പെടുന്നു. അതേ സ്ഥലത്ത് അഗ്നിതീർഥവും സാരസ്വതതീർഥവും എന്നിങ്ങനെ വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുകയും ദാനം നടത്തുകയും ചെയ്താല് എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും പ്രാപിക്കാം, അതു മഹാപുണ്യകരമാണ്. അവിടെ പതിനാലു നൂറ്റി നാല് (1400) പുണ്യതീർഥങ്ങളുണ്ട്; അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താല് സ്വര്ഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കും. അവിടെ സരസ്വതീദേവി മഹര്ഷിമാരുടെ സംശയങ്ങള് വാക്കിലൂടെ നീക്കിയപ്പോള് ഗംഗാനദിയും അവിടെ ചേരുന്നു; ആ സംഗമത്തിന്റെ മഹത്വം ആര്ക്കാണ് വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയുക! ഗംഗയുടെ വടക്കേ കരയില് ദേവതീർഥം എന്ന പേരില് പ്രശസ്തമായ ഒരു സ്ഥലം ഉണ്ട്; അതിന്റെ പുണ്യശക്തിയെക്കുറിച്ച് ഞാന് ഇപ്പോള് വിവരിക്കാം—എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കാനാകുന്ന ശക്തിയുള്ളതാണത്. അപ്പോള് അര്ഷ്ടിഷേണന് എന്ന മഹാത്മാവും, സകല ഗുണങ്ങളിലും പ്രശസ്തനായ രാജാവും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാര്യ ജയയും—അവളൊരു മറ്റൊരു ലക്ഷ്മിയായി—അവിടെ വസിച്ചിരിക്കുന്നു. അവര്ക്ക് ഭര എന്നൊരു പുത്രനുണ്ടായിരുന്നു; അവന് പിതാവിനോടു ഭക്തിയുള്ളവനും, ധനുര്വേദത്തില് പ്രാവീണ്യമുള്ളവനും, സകലകലകളിലും നിപുണനുമായിരുന്നു. അവന്റെ ഭാര്യ സുന്ദരിയും പ്രശസ്തയുമായ സുപ്രഭയായിരുന്നു. പിന്നീട് രാജാവ് അര്ഷ്ടിഷേണന് രാജ്യം പുത്രനു ഏല്പിച്ചു. മുഖ്യപുരോഹിതനോടൊപ്പം, ആ രാജാവ് ദീക്ഷയെടുത്തു; പിന്നെ സരസ്വതീ നദിക്കരയില് അശ്വമേധയാഗത്തിനായി മനസ്സോടെ ഒരുക്കം തുടങ്ങി. വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും അനുസരിക്കുന്ന പുരോഹിതന്മാരോടും മഹര്ഷിമാരോടും കൂടെ, ആ മഹാരാജാവ് ബ്രാഹ്മണരുടെ ഹോമകുണ്ഡത്തിനടുത്ത് അഭിഷിക്തനായി. അതിനിടയില്, ദാനവാധിപനായ ശക്തനും ദുഷ്ടസ്വഭാവിയുമായ മിഥുര് രാജാവിനെയും ഭാര്യയെയും പുരോഹിതനെയും പിടിച്ചെടുത്തു, യാഗം ഭംഗപ്പെടുത്തുകയായിരുന്നു. അവരെ അതിവേഗം എടുത്തുകൊണ്ട്, മിഥുര് പാതാളത്തിലെ ഏറ്റവും താഴ്ന്ന ഭാഗത്തേക്കു പോയി. ആ മഹാരാജാവിനെ പിടിച്ചുകൊണ്ടു പോയതും യാഗം നശിച്ചതും കണ്ടു ദേവതകളും— —യാഗത്തില് പങ്കെടുത്ത പുരോഹിതന്മാരും ഓരോരുത്തരും അവരവരുടെ സ്ഥലങ്ങളിലേക്ക് പിരിഞ്ഞു. എന്നാല്, പുരോഹിതന്റെ പുത്രനായ ദേവപി എന്ന പ്രസിദ്ധനായ ബാലന് രാജാവിനൊപ്പം അവിടെ തുടരുകയായിരുന്നു. അവന് അമ്മയെ കണ്ടെങ്കിലും പിതാവിനെ കാണാതെ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, ദുഃഖത്തിലും ആകുലതയിലും മുങ്ങി. അവന് അമ്മയോടു ചോദിച്ചു: "അമ്മേ, എന്റെ അച്ഛന് എവിടെയായി? അച്ഛനില്ലാതെ എനിക്ക് ജീവിക്കാന് കഴിയില്ല; സത്യം പറയൂ." "അച്ഛനില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നവര്ക്കും, ദുഷ്ടമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവര്ക്കും ജീവന് നശിച്ചിരിക്കുന്നു! അമ്മേ, നീ സത്യം പറയുന്നില്ലെങ്കില്, ഞാന് ജലത്തിലോ അഗ്നിയിലോ കടന്നുതീര്ക്കും.