ഗംഗയുടെയും ദിതിയുടെയും സംഗമസ്ഥാനത്ത്, അപ്പൊള് അഹ്ലാദകരമായി പിതൃക്കള്ക്ക് പിണ്ഡം സമര്പ്പിക്കുകയും, പ്രത്യേകിച്ച് പൊന്നുനല്കി ദാനം ചെയ്യുകയും ചെയ്താല് ഒരു പുത്രന് ഉറപ്പായി ലഭിക്കും. എന്നാല് മറ്റ് അന്ധകര്മ്മങ്ങള് ചെയ്യുന്നവര്, രത്നങ്ങള് മറയ്ക്കുന്നവര്, പിതൃകര്മ്മങ്ങള് അവഗണിക്കുന്നവര്—അവരുടെ വംശം ഒരിക്കലും വളരുകയില്ല. പാപങ്ങള് ചെയ്തവര്ക്ക് മരണാനന്തരജീവിതത്തില് ഇതാണ് വഴിയെന്നു പറയുന്നു; എന്നാല് പുണ്യസ്ഥലങ്ങളില് സേവനമനുഷ്ഠിച്ചാല് ജീവന്മാരില് ശ്രേഷ്ഠമായൊരു വംശം ജനിക്കും. ദിതിയുടെയും ഗംഗയുടെയും സംഗമത്തില് സ്നാനം ചെയ്ത്, ആദി, അനന്ത, അവിനാശിയായ സിദ്ധേശ്വരനെ ആരാധിക്കണം—അവന് നിത്യചൈതന്യാനന്ദസ്വരൂപന് തന്നെയാണു്. ആ മഹാദേവന് ലിംഗരൂപത്തില് പ്രകാശപൂര്ണ്ണനായി, ദുഃഖരഹിതനായി ദേവന്മാരാലും, ഋഷിമാരാലും, സിദ്ധന്മാരാലും, ഗന്ധര്വന്മാരാലും, യോഗപാടവശാലികളാലും സേവിക്കപ്പെടുന്നു. ആ ലിംഗത്തെ പ്രതിദിനവും ഭക്തിയോടെ ഉപചാരങ്ങളാലും, പ്രത്യേകിച്ച് ചതുര്ദശി, അഷ്ടമി ദിവസങ്ങളില് ഈ സ്തുതിക്ക് പ്രകാരം സ്തുതിച്ചാല്, അവിടെ സ്വാതന്ത്ര്യപ്രകാരം പൊന്നുനല്കി ബ്രാഹ്മണന്മാരെ അന്നദാനം ചെയ്താല് ഒരാള്ക്ക് നൂറ് പുത്രന്മാര് ലഭിക്കും. അവന് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നേടിയശേഷം ശിവനുഗ്രഹത്തോടെ ശിവപുരത്തിലെത്തും. ഈ സ്തുതി എവിടെയും ആരെങ്കിലും ജപിച്ചാല്, അപ്പൊള് ഗര്ഭനിരാകുലയായ സ്ത്രീയ്ക്കും ആറുമാസത്തിനകം പുത്രന് ലഭിക്കും. അതിനുശേഷം ആ സ്ഥലം പുത്രതീര്ഥം എന്ന പേരില് അറിയപ്പെടുന്നു; അവിടെ സ്നാനവും ദാനവും ചെയ്താല് എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും സഫലമാകും. മാരുതന്മാരുമായി സൗഹൃദം കൊണ്ടു അതിനെ മിത്രതീര്ഥം എന്നും, ഇന്ദ്രന്റെ പാപരഹിതത്വം കൊണ്ടു ശക്രതീര്ഥം എന്നും വിളിക്കുന്നു. അവിടെ ഇന്ദ്രന് സമ്പത്ത് നേടിയതുകൊണ്ട് അതിനെ കമലതീര്ഥം എന്നും പറയുന്നു. ഈ തീര്ഥങ്ങള് ആഗ്രഹിക്കുന്ന എല്ലാ ഫലങ്ങളും നല്കുന്നു. ശിവന് “എല്ലാം സംഭവിക്കും” എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് അവിടെ നിന്ന് അപ്രത്യക്ഷനായി; അതിനുശേഷം അവിടെ എത്തിയവര് എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം പൂർത്തീകരിച്ച് തിരിച്ചുപോയി. അവിടെ ലക്ഷക്കണക്കിന് തീര്ഥങ്ങള് പുണ്യപ്രദങ്ങളായി പ്രസിദ്ധമാണ്. അടുത്തതായി, യമതീര്ഥം എന്ന സ്ഥലം പിതൃക്കളുടെ തൃപ്തി വര്ദ്ധിപ്പിക്കുകയും, കാണുന്നതും കാണാത്തതുമായ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നല്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ദേവന്മാരും, മഹാഋഷിമാരും അവിടെ സേവനം ചെയ്യുന്നു. ഈ യമതീര്ഥത്തിന്റെ ശക്തിയെക്കുറിച്ച് ഞാന് വിശദീകരിക്കാം; അതു് എല്ലാ പാപങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. അന്നേരം അവിടെ അനുഹ്രദ എന്ന ശക്തിയുള്ള ഒരു പ്രാവുണ്ടായിരുന്നു. അവന്റെ ഭാര്യ ഹേതി എന്ന ഒരു പക്ഷിയാണ്; അവള്ക്ക് സ്വേച്ഛയാല് രൂപം മാറാന് കഴിയും. അനുഹ്രദന് മരണന്റെ മകന്; ഹേതി മരണന്റെ മകളാണ്. അവര്ക്ക് കാലക്രമേണ പുത്രന്മാരും പുത്രപൗത്രന്മാരും ഉണ്ടായി. അവരുടേതു് ഒരു വലിയ ശത്രുവായിരുന്നു—പക്ഷീരാജാവായ ഒരു വലിയ ആണ്ടിക്കൊക്ക്. ആ ആണ്ടിക്കൊക്കും തന്റെ പുത്രന്മാരോടും പുത്രപൗത്രന്മാരോടും കൂടി വൻ ശക്തിയോടെ ജീവിച്ചു. ഈ രണ്ട് മഹാപക്ഷികളും ദീര്ഘകാലം പരസ്പരം വൈരാഗ്രഹിച്ചിരുന്നതാണ്. ഗംഗയുടെ വടക്കേ കരയില് പ്രാവിന്റെ ആശ്രമവും, തെക്കേ കരയില് ആണ്ടിക്കൊക്കിന്റെ വാസവും ഉണ്ടായിരുന്നു. അവന് അവിടെ പുത്രന്മാരോടും പുത്രപൗത്രന്മാരോടും കൂടി താമസിച്ചു. ഇരു പക്ഷികളും തമ്മില് നീണ്ടു നിന്ന ഒരു വലിയ പോരാട്ടം ഉണ്ടായി. ഇരുവരും അവരുടെ പുത്രന്മാരോടും അനുയായികളോടും കൂടി ശക്തിയോടെ പോരാടിയപ്പോള് ഒന്നും തീര്ക്കാനാവാതെ നിന്നു. പ്രാവ് യമനെ പിതൃസ്വരൂപിയായും, മരണാധിപതിയായും ഉപാസിച്ചു, യമായുധം പ്രാപിച്ചു; അതിനാല് അവന് മറ്റൊരാളെയും മറികടന്നു. അതുപോലെ, ആണ്ടിക്കൊക്ക് അഗ്നിയെ ഉപാസിച്ചു, അത്യന്തം ശക്തനായി; അതിനുശേഷം ഇരുവരും തമ്മില് അത്യന്തം ഭയാനകമായ ഒരു യുദ്ധം നടന്നു. അവിടെ ആണ്ടിക്കൊക്ക് അഗ്നായുധം പ്രാവിനേയ്ക്കെറിഞ്ഞു; മറുപടി നല്കി പ്രാവ് യമപാശം എറിഞ്ഞു. അപ്പൊള് ആണ്ടിക്കൊക്കിനു നേരെ യമദണ്ഡവും യമപാശങ്ങളും പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ടു. വീണ്ടും, കാക്കയും കൊക്കയും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധം പോലെ ഭയാനകമായ പോരാട്ടം നടന്നു. ഹേതി, പ്രാവിന്റെ ഭാര്യ, ഭര്ത്താവിനെയും പുത്രന്മാരെയും ആ കനല്പ്പൊലിവില് ചുറ്റപ്പെട്ടതും, ഭയാനകമായ യുദ്ധത്തില് ഭര്ത്താവ് വലഞ്ഞുപോകുന്നതും കണ്ടു അതീവ ദുഃഖിതയായി. പ്രത്യേകിച്ച്, തന്റെ പുത്രന്മാര് അഗ്നിയില് വളയപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതും കണ്ടു, അവള് അഗ്നിക്കരികില് ചെന്നു വിവിധ വാക്കുകളില് അഗ്നിയെ സ്തുതിച്ചു: “യജ്ഞഭോക്താവായ, ഹോമഭാഗ്യനായ, ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമായ രൂപം ധരിച്ച, സകലത്തിന്റെ സ്വരൂപനായ, ദേവന്മാര്ക്ക് ഹോമഭാഗം നല്കുന്ന, ദേവന്മാരുടെ വായായ, ദേവന്മാരുടെ പുരോഹിതനായ, ദേവന്മാരുടെ ദൂതനായ, പ്രാണസ്വരൂപനായുള്ള അകത്തും, അഹാരം നല്കുന്ന പുറത്തുമുള്ള ആദിദേവനായ വിജയിയായ വിഭാവസുവിനോട് ഞാന് ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു.” അഗ്നി അവളോട് പറഞ്ഞു: “എന്റെ ഈ ആയുധം അപ്രതിഭടമായതാണ്; യുദ്ധത്തില് ഇതിനൊരു ലക്ഷ്യം വേണം. വിശ്വാസിനിയായ നീ പറയൂ, എവിടെ ഈ ആയുധം വിശ്രമിക്കണം?” ഹേതി അഗ്നിയെ അഭ്യര്ത്ഥിച്ചു: “എന്റെ പുത്രന്മാരിലും ഭര്ത്താവിലും അല്ല, ഈ ആയുധം എനിക്കു നേരെ വരട്ടെ; സത്യവാനായ അഗ്നിദേവാ, ജാതവേദാ, നിനക്കു നമസ്കാരം.” അഗ്നി പ്രസാദിച്ചു: “നിന്റെ വാക്കുകള് എനിക്കു പ്രിയമാണ്, ഭര്ത്ത്യഭക്തിയാല് സന്തുഷ്ടനായി. ഹേതി, നിന്റെ ഭര്ത്താവിനും പുത്രന്മാര്ക്കും ഞാന് രക്ഷ നല്കുന്നു. എന്റെ അഗ്നായുധം അവരെ ദഹിപ്പിക്കില്ല, അതുകൊണ്ട് സന്തോഷത്തോടെ നീ തിരിച്ചു പോകരുതേ.” അതേസമയം, ആണ്ടിക്കൊക്കിന്റെ ഭാര്യ ഭര്ത്താവിനെ യമപാശത്തിലൂടെ ബന്ധിക്കപ്പെടുകയും, യമദണ്ഡം കൊണ്ട് അടിയറവിടുകയും ചെയ്തതും കണ്ടു, ഭയത്താല് യമനോടു സമീപിച്ചു. അവള് യമനെ സ്തുതിച്ചു: “നിനക്കു ഭയന്ന് ആളുകള് ഓടി രക്ഷപ്പെടുന്നു; നിനക്കു ഭയന്ന് ബ്രഹ്മചര്യവും പാലിക്കുന്നു; നിനക്കു ഭയന്ന് ജ്ഞാനികള് ധര്മത്തില് സ്ഥിരരാവുന്നു; നിനക്കു ഭയന്ന് അഹിംസയും, സൌമ്യതയും, സോമപാനവും, കൃത്യനിഷ്ഠയും പാലിക്കുന്നു.” അവള് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോള്, ദക്ഷിണദിക്പാലകനായ യമന് അവളോട് പറഞ്ഞു: “നീ ഒരു വരം അഭിമുഖീകരിക്കൂ; എന്ത് ആഗ്രഹമുണ്ടോ അതു നല്കാം.” യമന്റെ വാക്കുകള് കേട്ട് ആ ആണ്ടിക്കൊക്കിന്റെ ഭാര്യ പറഞ്ഞു: “എന്റെ ഭര്ത്താവ് നിന്റെ പാശംകൊണ്ടും ദണ്ഡംകൊണ്ടും ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ദേവങ്ങളില് ശ്രേഷ്ഠനായ യമനേ, എന്റെ പുത്രന്മാരെയും ഭര്ത്താവിനെയും രക്ഷിക്കണമേ.” — ഇതാണ് ആ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെയും, യമതീര്ഥത്തിന്റെ മഹത്വത്തിന്റെയും, ആ പ്രാവിന്റെയും ആണ്ടിക്കൊക്കിന്റെയും കുടുംബങ്ങളുടെയും കഥയുടെ ദിവ്യവിവരണം.