ഭഗവാന് ശ്രീമഹാദേവന്, മൂന്നു കണ്ണുള്ള പ്രഥമസൃഷ്ടാവായ പരമേശ്വരന്, അന്നേ ദിവസം ദേവതകളുടെ പ്രാര്ത്ഥനയില് പ്രസന്നനായി. “നിങ്ങള് ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തും ഞാന് സമ്മാനിക്കും. ദേവന്മാരില് പ്രധാനന്മാര് അവരുടെ ഇഷ്ടം പറയട്ടെ,” എന്ന് അദ്ദേഹം അനുഗ്രഹിച്ചു. അപ്പോള് ദേവന്മാര് പറഞ്ഞു: “വൃഷഭധ്വജനായ മഹാദേവാ, ദയവായി വരികയും ദാനവന്മാരില് നിന്നുള്ള ഈ ഭയാനകമായ ഭയത്തെ നശിപ്പിക്കുകയും, ഞങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളെ സംഹരിക്കുകയും, ദേവന്മാരെ രക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യണം. ദേവന്മാരുടെ പ്രഭുവായിരിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഞങ്ങള് ഈ അപേക്ഷ.” അവര് ഇങ്ങനെ അഭ്യര്ത്ഥിച്ചപ്പോള് ശംഭു, കാരണമില്ലാതെ പോലും സ്നേഹത്തോടെ സഹായിക്കുന്നവനല്ലേ, “നിങ്ങള്ക്കൊന്നും ചെയ്യാന് കഴിയുമായിരുന്നോ?” എന്ന് ദേവന്മാര് ചോദിച്ചു. അപ്പോള് ശങ്കരന് ഉടനെ ദേവശത്രുക്കളുടെ ഇടത്തേക്ക് പോയി. അവിടെ ശങ്കരനും ദേവദ്വേഷികളുമായ അസുരന്മാരും തമ്മില് ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം നടന്നു. അയല് മൂന്നു കണ്ണുകളുള്ള ശിവന് ആട്ടില് തളര്ന്നു, ഇരുണ്ട രൂപം ധരിച്ച് പോരാടുമ്പോള് അദ്ദേഹത്തിന്റെ നെറ്റിയിലുനിന്ന് വിയര്പ്പിന്റെ തുള്ളികള് പതിച്ചു. അപ്രകാരമുള്ള കറുത്ത രൂപം ധരിച്ച് അദ്ദേഹം അസുരസൈന്യങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചു. അതു കണ്ട അസുരന്മാര് മേരുപര്വ്വതത്തിന്റെ ചൂഡിയില് നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. ഹരന് അങ്ങനെ എല്ലാ അസുരന്മാരെയും സംഹരിച്ച് ഭൂമിയിലേക്കെത്തിയപ്പോള് ഭയപ്പെട്ട അവര് ലോകമാകെ പലയിടങ്ങളിലേക്കും ചിതറിപ്പോയി. അതുപോലെ, രുദ്രന് കോപത്തോടെ അവരെ പിന്തുടര്ന്നു. ശംഭു വീണ്ടും പോരാടുമ്പോള് വീണ്ടും വിയര്പ്പിന്റെ തുള്ളികള് ഭൂമിയില് പതിച്ചു. മഹാമുനിയായ നാരദേ, ശിവന്റെ വിയര്പ്പിന്റെ ഓരോ തുള്ളിയും ഭൂമിയില് വീണിടത്തൊക്കെയും ശിവസ്വരൂപമുള്ള മാതാവുകള് ജനിച്ചു. അവരെല്ലാം മഹേശ്വരനോട് പറഞ്ഞു: “അസുരന്മാരെ ഞങ്ങള് ഭക്ഷിക്കട്ടെ.” അപ്പോള് അനുഗ്രഹീതനായ ഭഗവാന് ദേവസൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം അവരെ സമീപിച്ചു. “സ്വര്ഗത്തില് നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീണിരിക്കുന്ന രാക്ഷസന്മാരും, പാതാളത്തിലേക്കു ചെന്നവരും എന്റെ വാക്ക് കേട്ടോ,” എന്നു പറഞ്ഞു. “ശത്രുക്കള് എവിടേക്കെങ്കിലും പോയാല് മാതാവുകള് അവിടെ പോകണം. ഭയത്തോടെ പാതാളത്തിലേക്കു മറഞ്ഞിരിക്കുന്നവരെയും നിങ്ങള് പിന്തുടരണം, അവരോടൊപ്പം അവിടേക്കു പോവണം.” അങ്ങനെ ശിവന്റെ കല്പനപ്രകാരം, മാതാവുകള് ഭൂമി തുളച്ച് പാതാളത്തിലെ ദൈത്യന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും അടുക്കല് എത്തി. അവിടെ ദേവന്മാരുടെ ഭയങ്കരമായ ശത്രുക്കളെ വധിച്ച്, അവരെ പൂര്ണമായും സംഹരിച്ചു. പിന്നീട് ദേവന്മാര് വീണ്ടും അവിടേക്ക് വന്നു. അതേ വഴി മാതാവുകള് മടങ്ങി, അവര് പോയിടത്തോളം ദേവന്മാരും അവരെ പിന്തുടര്ന്നു. ഗൗതമീനദീതീരത്ത് ദേവന്മാര് അഭയം പ്രാപിച്ചു, അവിടം വരെ മാതാവുകളും ദേവന്മാരും വിട്ടുപോയി. അവിടം മാതാവുകള് ഉദ്ഭവിച്ച പുണ്യസ്ഥലമായി, വിജയം വര്ധിപ്പിക്കുന്ന തിര്ത്ഥമായി, ഓരോ മാതാവിന്റെയും തിര്ത്ഥം വേറിട്ടതാണെന്ന് വിശേഷിപ്പിച്ചു. അവിടെ പല സ്ഥലങ്ങളിലും പാതാളത്തിലേക്കുള്ള കുഴികള് ഉണ്ടായിരുന്നു. ദേവന്മാര് മാതാവുകള്ക്ക് വ്രതം നല്കി: “ശിവന് ലഭിക്കുന്നതുപോലെ ലോകത്ത് നിങ്ങള്ക്കും ആരാധന ലഭിക്കട്ടെ.” ദേവന്മാര് ഇങ്ങനെ വാഗ്ദാനം നല്കി, “മാതൃകള്ക്കു ശിവനെപ്പോലെ എപ്പോഴും ആരാധനയുണ്ടാകട്ടെ,” എന്നു പറഞ്ഞു അപ്രത്യക്ഷരായി. മാതാവുകള് അവിടം തന്നെ തുടരുന്നു. ദേവികള് എവിടെയാണോ വസിക്കുന്നത്, അവിടം മാതൃതിര്ത്ഥം എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാരെപ്പോലും അവിടെ സേവനം ചെയ്യണം, മനുഷ്യര്ക്കും മറ്റുള്ളവര്ക്കും അതിനേക്കാള് അധികം ചെയ്യേണ്ടതാണല്ലോ. ആ സ്ഥലങ്ങളില് സ്നാനം ചെയ്യുന്നത്, ദാനം നല്കുന്നത്, പിതൃകര്മ്മങ്ങള് അര്പ്പിക്കുന്നത്—ഇവയെല്ലാം ശിവന് പ്രഖ്യാപിച്ചതുപോലെ അക്ഷയഫലപ്രദമാണ്. മാതൃതിര്ത്ഥങ്ങളുടെ കഥയെ ആര് കേള്ക്കുകയോ ഓര്മ്മിക്കുകയോ പാരായണം ചെയ്യുകയോ ചെയ്താല് ദീര്ഘായുസ്സും സൗഖ്യവും ലഭിക്കും. ഇവിടെ മറ്റൊരു മഹത്തായ തിര്ത്ഥവും ഉണ്ട്—ദേവന്മാര്ക്കുപോലും പ്രാപിക്കുവാന് ദുഷ്കരമായ ബ്രഹ്മതിര്ത്ഥം. ഇത് ഭോഗവും മോക്ഷവും നല്കുന്ന സ്ഥലം. ദേവസൈന്യം ഉറച്ചുനിന്നപ്പോള്, അസുരര് പാതാളത്തിലേക്ക് കടന്നപ്പോള്, മാതാവുകളും അവരെ പിന്തുടര്ന്നു. അപ്പോള് ഞാന്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ അഞ്ചാമത്തെ വായായി, ഭയാനകമായ കുതിരയുടെ രൂപത്തില് ദേവസൈന്യത്തിനിടയില് നില്ക്കെ പ്രസ്താവിച്ചു: “അസുരന്മാരേ, നിങ്ങള് എന്തുകൊണ്ട് ഓടുന്നു? നിങ്ങള്ക്ക് ഭയപ്പെടേണ്ട ആവശ്യമില്ല. വേഗത്തില് വരൂ—എല്ലാ ദേവന്മാരെയും ഞാന് ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് വിഴുങ്ങും!” എന്നെ ഇങ്ങനെ ഭക്ഷിക്കാന് ഉദ്ദേശിച്ചും തടയാന് ശ്രമിച്ചും കാണുമ്പോള് ദേവന്മാര് ഭയത്തോടെ വിഷ്ണുവിനോട് പറഞ്ഞു: “വിഷ്ണുവേ, ലോകനാഥാ, ഞങ്ങളെ രക്ഷിക്കണം! ഇതു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വായാണ്. ചക്രധാരിയായ ഭഗവാനേ, ഞാന് എന്റെ ചക്രംകൊണ്ട് ഇതിന്റെ തല അരിപ്പാതിരിക്കും.” പക്ഷേ, “അതിന്റെ തല അരിപ്പിച്ചാല് സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലവുമായ എല്ലാറ്റിനെയും അത് വിഴുങ്ങും. അതിനാല് നമുക്ക് ഇവിടെ ഒരു മന്ത്രം ജപിക്കാം, ദേവന്മാരേ, എല്ലാം ശ്രദ്ധിക്കണം,” എന്ന് പറഞ്ഞു. “ആ കുതിരതല അരിപ്പിക്കുന്നവന് മൂന്നു കണ്ണുള്ള ശിവനാണ്. അതിനെ ശിവന് തന്നെ വഹിക്കും—ഇതില് സംശയമില്ല. ഞാന് ശംഭുവായുള്ളവന് എല്ലാവരാലും ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു,” എന്നായിരുന്നു ദേവന്മാരുടെ വാക്ക്. “ക്ഷണികമായ, ദൃശ്യഫലമുള്ള യജ്ഞം കര്ത്താവിന് ഫലപ്രദമല്ല; അതിനാല് ഫലം നല്കുന്നവനായി ജടാധരിയെ ലോകം അംഗീകരിച്ച് മറ്റുള്ള കര്മ്മങ്ങള് സ്വീകരിച്ചു.” ദേവന്മാരുടെ ഉദ്ദേശം പൂര്ത്തീകരിക്കാനും ലോകക്ഷേമത്തിനും ദേവേന്ദ്രന് പ്രസന്നനായി, “അങ്ങനെയാകട്ടെ,” എന്ന് സമ്മതിച്ചു. അഭീഷ്ടമായ ആ മുഖം, ഭയാനകവും രോമാഞ്ചകരവുമായ ദുഷ്ടരൂപം, നഖങ്ങളും ആയുധങ്ങളും കൊണ്ട് അരിപ്പിച്ചശേഷം, “ഇത് എവിടെ വയ്ക്കണം?” എന്ന് ദേവന്മാര് ചോദിച്ചു. അപ്പോള് എലാ ദേവത ദേവന്മാരോട് പറഞ്ഞു: “ഞാന് ഈ തല വഹിക്കാന് കഴിയില്ല; ഞാന് പാതാളത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.” സമുദ്രവും പറഞ്ഞു: “ഞാന് ഉടന് ഉണക്കിപ്പോകും.” ദേവന്മാര് വീണ്ടും ശിവനോട്: “ലോകക്ഷേമാര്ത്ഥം ബ്രഹ്മതല നീയേ വഹിക്കണം,” എന്ന് അപേക്ഷിച്ചു. “അത് അരിപ്പിച്ചാല് ലോകനാശം സംഭവിക്കും; അരിപ്പിക്കാതെ ഇരുന്നാല് അത്തരമൊരു ദോഷം ഉണ്ടാകും,” എന്ന് ചിന്തിച്ച്, സോമനാഥന് അപ്പോള് ആ തല വഹിച്ചു. ആ ദുഷ്കരമായ കര്മ്മം കണ്ട ദേവന്മാര് ഗൗതമീനദീതീരത്ത് എത്തി, ലോകനാഥനെ ഭക്തിപൂര്വ്വം സ്തുതിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ഇടയില് ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഭയാനകമായ തല അവരെ വിഴുങ്ങാന് അടുത്തു. അപ്പോള് ചന്ദ്രശേഖരന് അതിനെ തന്റെ നഖത്തിന്റെ അറ്റംകൊണ്ട് അരിപ്പിച്ചു, പക്ഷേ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന ദോഷം ഉണ്ടായിട്ടും കരുണകൊണ്ട് അത് വഹിച്ചു. അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന് സമീപം ഉണ്ടായിരുന്ന ദേവന്മാര് ആ ദിവ്യമായ കര്മ്മം കണ്ടു, ലോകനാഥനെ സ്തുതിച്ചു. അന്നുമുതല് ആ പുണ്യസ്ഥലം ബ്രഹ്മതിര്ത്ഥം എന്നായി അറിയപ്പെടുന്നു; ഇന്നും അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നാലുമുഖ രൂപം സ്ഥാപിതമാണ്.