സകല പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലും പുരുഷോത്തമം എങ്ങനെ അതുല്യമായതാണെന്ന് മഹാത്മാക്കളും ദ്വിജരിലും ഉത്തമൻ ആയവനോട് ഒരു വിശിഷ്ടമായ വിവരണം നൽകപെടുന്നു. ഗജങ്ങളിൽ ഐരാവതം എങ്ങനെ പ്രധാനം ആണോ, മഹർഷിമാരിൽ ഭൃഗു എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠനാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ പുരുഷോത്തമം ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്. സേനാനായകരിൽ സ്കന്ദൻ എങ്ങനെ മുൻപന്തിയിലാണോ, സിദ്ധന്മാരിൽ കപിലൻ എങ്ങനെ പ്രധാനം ആണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ പുരുഷോത്തമം അതുല്യമാണ്. കുതിരകളിൽ ഉച്ചൈശ്രവസ് എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠനാണോ, കവികളിൽ ഉശനസ് എങ്ങനെ മുൻപന്തിയിലാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ഋഷിമാരിൽ വ്യാസൻ എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠനാണോ, യക്ഷ-രാക്ഷസന്മാരിൽ കുബേരൻ എങ്ങനെ പ്രധാനം ആണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ മനസ്സും, ഭൂതങ്ങളിൽ ഭൂമിയും എങ്ങനെ പ്രധാനമാണോ, അങ്ങനെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളിലും അശ്വത്ത്വം, ചലിക്കുന്നവയിൽ വായു എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, ആഭരണങ്ങളിൽ മുകുടം എങ്ങനെ ഉന്നതമാണോ, അതുപോലെ തന്നെ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ പുരുഷോത്തമം ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമാണ്. ഗാന്ധർവന്മാരിൽ ചിത്രരഥൻ, ആയുധങ്ങളിൽ വജ്രം എങ്ങനെ പ്രധാനമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. അക്ഷരങ്ങളിൽ 'അ' എങ്ങനെ ആദ്യമാണോ, വേദമാനത്രങ്ങളിൽ ഗായത്രി എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ, അവയവങ്ങളിൽ തല എങ്ങനെ ഏറ്റവും ഉന്നതമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം. ധർമ്മവതികളിൽ അരുന്ധതി എങ്ങനെ ഉന്നത സ്ഥാനം നേടിയിട്ടുണ്ടോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ജ്ഞാനങ്ങളിൽ മോക്ഷജ്ഞാനം എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. മനുഷ്യരിൽ രാജാവും, പശുക്കളിൽ കാമധേനുവും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. രത്നങ്ങളിൽ പൊന്നും, സർപ്പങ്ങളിൽ വാസുകിയും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ദൈത്യന്മാരിൽ പ്രഹ്ലാദനും, ആയുധധാരികളിൽ രാമനും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠന്മാരാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ജലജീവികളിൽ മകരവും, മൃഗങ്ങളിൽ സിംഹവും എങ്ങനെ പ്രധാനമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. സമുദ്രങ്ങളിൽ ക്ഷീരസമുദ്രം, നദികളിൽ നദീശ്വരൻ എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ജലജീവികളിൽ വരുണനും, നിയന്ത്രകരിൽ യമനും എങ്ങനെ പ്രധാനമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം. ദൈവമഹർഷിമാരിൽ നാരദൻ എങ്ങനെ മുൻപന്തിയിലാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ലോഹങ്ങളിൽ പൊന്നും, ശുദ്ധീകരണങ്ങളിൽ ദക്ഷിണയും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. പ്രജാപതികളിൽ ദക്ഷനും, മഹർഷിമാരിൽ കശ്യപനും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠന്മാരാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ഗ്രഹങ്ങളിൽ സൂര്യനും, മന്ത്രങ്ങളിൽ പ്രണവവും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. യാഗങ്ങളിൽ അശ്വമേധം എങ്ങനെ പ്രധാനം ആണോ, അങ്ങനെ തന്നെ ആ തീർത്ഥം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. ഔഷധങ്ങളിൽ ധാന്യവും, പുല്ലുകളിൽ പുല്ലുകളുടെ നാഥനും എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠമാണോ, അങ്ങനെ തന്നെ പുരുഷോത്തമം പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതം. എല്ലാ പുണ്യജലങ്ങളുടെ ധർമ്മം എങ്ങനെ ജനങ്ങളെ ഭവസാഗരത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു, അങ്ങനെ തന്നെ എല്ലാ പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലും ആ പരമപുരുഷൻ ഏറ്റവും ഉന്നതൻ ആകുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, എല്ലാ പുണ്യജലങ്ങളിലും, പുണ്യസ്ഥലങ്ങളിലും, ജപങ്ങളിലും, യാഗങ്ങളിലും, വ്രതങ്ങളിലും, തപസ്സിലും, ദാനങ്ങളിലും കിട്ടുന്ന ഫലങ്ങൾ ഇവയാണ്. ബ്രാഹ്മണന്മാരേ, ഭൂമിയിൽ ഇതിന് തുല്യമായ മറ്റൊന്നും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കേണ്ടതില്ല. സത്യമായും സത്യമായും, ആ തീർത്ഥം ഏറ്റവും മഹത്തായതാണ്; പുരുഷോത്തമം എന്ന് വിളിക്കുന്ന ആ സ്ഥലം ഒരിക്കൽ കണ്ടാൽ പോലും, ഒരാൾ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങിയതുപോലെ ശുദ്ധിയെത്തുന്നു. ബ്രഹ്മജ്ഞാനം ഒരിക്കൽ അറിഞ്ഞാൽ, പിന്നെ ഗർഭത്തിലേക്ക് മടങ്ങേണ്ടതില്ല; ഹരിയും പരമപുരുഷനും വസിക്കുന്ന ആ പരമസ്ഥലത്തിൽ. അവിടെ ഒരുവൻ ഒരു വർഷം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു മാസം പോലും ഉപാസന ചെയ്താൽ, അവിടെ ജപിച്ചതോ, അർപ്പിച്ചതോ, വലിയ തപസ്സോ ചെയ്താൽ, അവൻ യോഗികളുടെ നാഥനായ ഹരി വസിക്കുന്ന പരമസ്ഥാനത്തെത്തുന്നു; അവിടെ ദേവകന്യകളോടൊപ്പം വിവിധ സുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, കാലാവസാനത്ത് വീണ്ടും മർത്യലോകത്തേക്ക് മടങ്ങുമ്പോൾ, അവൻ യോഗികളും ബ്രാഹ്മണരും ആയവരുടെ വീട്ടിൽ, ജ്ഞാനത്തിനും അതിന്റെ അറിവിനും സമർപ്പിതനായവനായി ജനിക്കുന്നു. വൈഷ്ണവയോഗം നേടിയവൻ, കല്പവൃക്ഷത്തോടൊപ്പം രാമനും കൃഷ്ണനും അനുഗ്രഹീതനും കൂടെ ഹരിയുടെ മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു. മാർകണ്ടേയനും ഇന്ദ്രദ്യുമ്നനും മാധവനും സ്വർഗ്ഗദ്വാരത്തിന്റെ മഹത്വവും സമുദ്രത്തിന്റെ നിയമവും എന്നിവയുടെ ക്രമമായ വിവരണം, ശുദ്ധീകരണത്തിന് യോജ്യമായ സമയവും ഭഗീരഥിയുമായി യോജനം എന്നിവയും ഞാൻ നിന്നോട് പറഞ്ഞു. ഇന്ദ്രദ്യുമ്നന്റെ മഹത്വം ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു; സകല അത്ഭുതങ്ങളും വിവരിച്ചു; പുരുഷോത്തമന്റെ രഹസ്യം—പുരാതനവും, അതിഗുപ്തവും, പുണ്യവും, ഭവസാഗരത്തിൽ നിന്ന് മോചനമൊരുക്കുന്നതുമായത്. പുണ്യസ്ഥലങ്ങളുടെ വിപുലതകേട്ട് ഞങ്ങൾ ഇപ്പോഴും തൃപ്തരായിട്ടില്ല; ആ പരമഗുഹ്യമായ, പരമോന്നതമായ പുണ്യസ്ഥലത്തിന്റെ മഹത്വം വീണ്ടും മുഴുവനായും നീ പറയണം. ഈ ചോദ്യം തന്നെ പുരാതനകാലത്ത് നാരദൻ എന്നോട് വലിയ പരിശ്രമത്തോടെ ചോദിച്ചു; അപ്പോൾ ഞാൻ അവനോട് പറഞ്ഞിരുന്നു. തപസ്സിലും, യാഗങ്ങളിലും, ദാനങ്ങളിലും, പുണ്യജലങ്ങൾ ശുദ്ധീകരണത്തിന് പ്രധാനമാണെന്ന് ഓർത്തിരിക്കുക; ഇത് എല്ലാം ഞാൻ നിന്നിൽ നിന്ന് കേട്ടിട്ടുണ്ട്, ലോകത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും നാഥനുമായവനേ. സ്വർഗ്ഗത്തിലും ഭൂമിയിലും പാതാളത്തിലും എത്ര പുണ്യസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ട്? അവയിൽ ഏതാണ് എപ്പോഴും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം?