ഒരു മനസ്സ് അകത്ത് ദുഷ്ടമായാൽ, അതിനെ ശുദ്ധമാക്കാൻ തീർത്ഥങ്ങളിൽ നൂറു തവണ വെള്ളത്തിൽ കഴുകിയാലും കഴിയില്ല; അതുപോലെ, മലിനമായ മദ്യപാത്രം എത്ര കഴുകിയാലും ശുദ്ധമാകില്ല. ദുഷ്ടാഭിലാഷം, കപടത്വം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ നടക്കുന്നവരെ തീർത്ഥങ്ങൾ, ദാനങ്ങൾ, വ്രതങ്ങൾ, അശ്രമങ്ങൾ ഒന്നും ശുദ്ധമാക്കില്ല. എന്നാൽ, ഒരാൾ എവിടെയായാലും തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച് ജീവിച്ചാൽ, അതേ സ്ഥലത്ത് തന്നെ കുരുക്ഷേത്രം, പ്രയാഗം, പുഷ്കരവും ഉണ്ടെന്ന് പറയാം. അതുകൊണ്ട്, മഹർഷികളുടെ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഞാൻ ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും സത്യസന്ധമായി ചുരുക്കമായി പറയാം, ശ്രദ്ധിക്കൂ. പുഷ്കരയും നൈമിശാരണ്യവും ആദ്യത്തെ മഹാതീർത്ഥങ്ങൾ ഇതിന്റെ സമ്പൂർണ്ണ വിശദീകരണം നൂറു വർഷം കൊണ്ടും കഴിയില്ല. പ്രയാഗം, ധർമാരണ്യം, ധേനുകം, ചംപകാരണ്യം, സൈന്ധവാരണ്യം എന്നിവയും, മഗധാരണ്യം, ദണ്ഡകാരണ്യം, ഗയാ, പ്രഭാസം, ദിവ്യമായ കനഖലയും, ഭൃഗുതുങ്ങം, ഹിരണ്യാക്ഷം, ഭീമാരണ്യം, കുശസ്ഥലീ, ലോഹാകുലം, സകേദാര, മന്ദാരാരണ്യം എന്നിവയും ഉണ്ട്. മഹാബല, എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുന്ന കൊടിതീർഥം, രൂപതീർഥം, ശൂകരവ, ചക്രതീർഥം, യോഗതീർഥം, സോമതീർഥം, സാഹോടക, കൊകാമുഖം, പുണ്യമായ ബദരി പർവതം, തുങ്ങകൂറ്റ, സ്കന്ദാശ്രമം, അഗ്നിപദം, പഞ്ചശിഖ, ധർമോദ്ഭവ, ബാധപ്രമോചന, ഗംഗാദ്വാര, പഞ്ചകൂറ്റ, മധ്യകേസര, ചക്രപ്രഭ, മതംഗം, പ്രശസ്തമായ കൃശ്യദണ്ഡം, ദംഷ്ട്രാകുണ്ടം, വിഷ്ണുതീർഥം, സർവകാമിക, മത്സ്യതില, മനോഹരമായ ബദരി, ബ്രഹ്മകുണ്ടം, വഹ്നികുണ്ടം, സത്യപദം, ചതുസ്രോത, പർവതമായ ചതുശൃംഗം (പന്ത്രണ്ട് ഒഴുക്കുകൾ), മാനസാ, സ്ഥൂലശൃംഗം, സ്ഥൂലദണ്ഡം, ഉർവശി, ലോകപാല, മനുവര, സോമാഹ്വ പർവതം, സദാപ്രഭ, മേരു കുണ്ടം, സോമാഭിഷേകണ തീർഥം, മഹാസ്രോത, കൊടരക, പഞ്ചധാര, ത്രിധാരക, സപ്തധാര, ഏകധാര, ചാമരകണ്ടക, ശാലഗ്രാമം, ചക്രതീർഥം, അതുല്യമായ കൊടിദ്രുമം, ബില്വപ്രഭ, ദേവഹ്രദ, വിഷ്ണുഹ്രദ, ശംഖപ്രഭ, ദേവകുണ്ടം, വജ്രായുധം, അഗ്നിപ്രഭ, പുംനാഗം, അതുല്യമായ ദേവപ്രഭ, വിദ്യാധര (ഗന്ധർവസഹിതം), ബ്രഹ്മസരോവരം, സാതീർഥം, ലോകപാലം, മണിപുരഗിരി, പഞ്ചഹ്രദ, പിണ്ഡാരക, മലവ്യ, ഗോപ്രഭാവ, ഗോവര, വടമൂലക, സ്നാനദണ്ഡം, പ്രയാഗം, രഹസ്യമായ വിഷ്ണുപദം, കന്യാശ്രമം, വായുകുണ്ടം, ഉത്തമമായ ജംബൂമാർഗം, ഗഭസ്തിതീർഥം, യയാതിപതനം, ശുചി, കൊടിതീർഥം, ഭദ്രവത, മഹാകാലവനം, മറ്റൊരു നർമ്മദാതീർഥം, വജ്രതീർഥം, അർബുദം, പിങ്ങുതീർഥം, സവശിഷ്ഠ, പൃഥസംഗമം, ദൗര്വാസികതീർഥം, പിണ്ജരക, ഋഷിതീർഥം, ബ്രഹ്മതുങ്ങം, വാസുതീർഥം, കുമാരിക, ശക്രതീർഥം, പഞ്ചനദ, റെണുകതീർഥം, പിതാമഹശുദ്ധതീർഥം, ഉത്തമമായ രുദ്രപദം, മണിമട്ട, കാമാഖ്യ, കൃഷ്ണതീർഥം, കുശവില, യജന, യജന തന്നെ, ബ്രഹ്മവലുക, പുഷ്പന്യാസം, പുണ്ഡരിക, മണിപുരം, ഉത്തരദേശം, ദീർഘസത്രം, ഹയപദം, അനാശനതീർഥം, ഗംഗാനിധാനം, ശിവനിധാനം, നർമ്മദാനിധാനം, വസ്ത്രപദം, ദാരുവല, ഛായാരോഹണം, സിദ്ധേശ്വര, മിത്രവല, കാലികാശ്രമം, വടവത, ഭദ്രവത, കൗശാംബി, ദിവാകര, സരസ്വതദ്വീപം, വിജയ, കാമദ, രുദ്രകോടി, സുമനസ, സദ്രവനമിതതീർഥം, സ്യമന്തപഞ്ചക, ബ്രഹ്മതീർഥം, സുദർശന, ഭൂമിയിലാകെയുള്ള എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളും, പരിപ്ലവ പൃഥുദക, ദശാശ്വമേധതീർഥം, സർപിജ, വിഷയന്തിക, കൊടിതീർഥം, പഞ്ചനദ, വരാഹം, യക്ഷിണീഹ്രദം, പുണ്ഡരിക, സോമതീർഥം, ഉത്തമമായ മുന്ജവട, ബദരിവനം, അസിന, രത്നമൂലക, ലോകദ്വാര, പഞ്ചതീർഥം, കപിലതീർഥം, സൂര്യതീർഥം, ശംഖിനി, പശുപതിക്ഷേത്രം, യക്ഷരാജതീർഥം, ബ്രഹ്മവർത്ത, സുതിതീർഥം, കാമേശ്വര, മാതൃതീർഥം, ശീതവനതീർഥം, സ്നാനലോമപഹ, മാസസംസാരക, ദശാശ്വമേധം, കേദാര, ബ്രഹ്മോദുംബര, സപ്തർഷികുണ്ടം, ദേവതീർഥം, സുജംബുക, ഇതസ്പദം, കൊടികൂറ്റ, കിംദന, കിംജപ, കരണ്ടവ, അവേദ്യ, മറ്റൊരു ത്രിവിഷ്ടപ, പാനിഷത, മിശ്രക, മധുവത, മനോജവ, കൗശികി, ദിവ്യതീർഥം, ഋണമുക്തിതീർഥം, ദിവ്യമായ നൃഗധൂമതീർഥം, വിഷ്ണുപദം എന്നിങ്ങനെ അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ട്. ഈ മഹാതീർത്ഥങ്ങൾ എല്ലാം പുണ്യപ്രദവും ദിവ്യവുമാണ്. എന്നാൽ, മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധി, ഇന്ദ്രിയനിയന്ത്രണം, സത്വം എന്നിവയില്ലാതെ, ഈ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്താലും, വ്രതങ്ങൾ പാലിച്ചാലും, ദാനങ്ങൾ നൽകിയാലും, ആന്തരിക ദുഷ്ടത മാറാതെ ശുദ്ധത വരില്ല. അതുകൊണ്ട്, യഥാർത്ഥ പുണ്യവും ശുദ്ധതയും അകത്തെ മനസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്, അതാണ് സത്യമായ തീർത്ഥയാത്ര.