ജലങ്ങൾ ആകാശത്തിലെ മേഘങ്ങളിൽ വിതറിയതാകുന്നത് വാഷ്പം, അഗ്നി, കാറ്റ് എന്നിവയുടെ രൂപങ്ങളാൽ ആണെന്ന് മഹർഷിമാരേ, അറിഞ്ഞിരിക്കണം. ഈ മേഘങ്ങളിൽ ജലം നിലനിൽക്കുന്നു; അവ അതിനെ നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്നില്ല, അതിനാൽ ജലം അവയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ ജലങ്ങൾ, മേഘങ്ങളിൽ നിലനിൽക്കുന്നവ, കാറ്റ് കൊണ്ടു താഴേക്ക് വീഴുന്നു. കാലചക്രം കൊണ്ടു ശുദ്ധീകരിച്ച ശേഷം, മഹർഷിമാരേ, ഈ ജലം പവിത്രമാകുന്നു. ഭഗവാൻ സൂര്യൻ, ദ്വിജന്മാരേ, നാലു വിധത്തിലുള്ള ജലങ്ങൾ ഏറ്റെടുക്കുന്നു: നദികളിൽ നിന്നും സമുദ്രങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ്, ഭൂമിയിൽ നിന്നുമാണ്, ജീവജാലങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ്. പ്രകാശമുള്ള ആ സൂര്യപ്രഭ, സ്വർഗ്ഗഗംഗയുടെ ജലം ഏറ്റെടുത്താൽ, മേഘങ്ങളില്ലാത്തപ്പോഴും തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ അതിനെ ഭൂമിയിലേക്കു അയക്കുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ആ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് പാപങ്ങളും മലിനതകളും കഴുകിക്കളയുന്ന മർത്ത്യൻ നരകത്തിലേക്കു പോകുന്നില്ല; കാരണം അതാണ് ദൈവികമായ സ്നാനം എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. സൂര്യൻ കണ്ട് മേഘങ്ങളില്ലാതെ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് വീഴുന്ന ആ ജലം, സ്വർഗ്ഗഗംഗയുടെ ജലം സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ പശുക്കളിൽ പതിപ്പിക്കുന്നു. കൃതിക തുടങ്ങിയ ഏകതാരകളിലെ മേൽ വെള്ളം വീഴുമ്പോൾ, സൂര്യനെ കണ്ടാൽ അതിനെ ദിശകളുടെ ആനകളിൽ നിന്നു ജനിച്ച ഗംഗാജലം എന്ന് അറിയണം. എന്നാൽ, സൂര്യോദയത്തോടൊപ്പം ഉയരുന്ന ജ്യോതിഷ്കൂട്ടങ്ങളിലേക്കു ജലം വീഴുമ്പോൾ, സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾ അതിനെ ഉടനെ ഏറ്റെടുത്തു നീക്കം ചെയ്യുന്നു. ഈ രണ്ടും അത്യന്തം പവിത്രമാണ്, മഹർഷിമാരേ; മനുഷ്യരുടെ പാപങ്ങൾ നീക്കം ചെയ്യുന്നു. സ്വർഗ്ഗഗംഗയുടെ ജലം ദൈവികമാണു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, സ്നാനത്തിന് അത്യുത്തമം. മേഘങ്ങൾ ഒഴിച്ച് പുറത്തുവിടുന്ന ജലം, ദ്വിജന്മാരേ, എല്ലാ ജീവജാലങ്ങളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു; എല്ലാ ഔഷധികളും അതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് വളരുന്നത്, കാരണം അത് ജീവന്റെ അമൃതമാണ്. അത് കൊണ്ടാണ് ഔഷധികളുടെ കൂട്ടം അതിപ്രധാനമായ വളർച്ച നേടുന്നത്; അതാണ് ഫലങ്ങൾ പാകുന്നതിന് കാരണവും, അതിൽ നിന്നു സന്താനങ്ങൾ ജനിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിയുള്ളവർ ആ ജലം ഉപയോഗിച്ച് നിത്യേന യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നു; അങ്ങനെ അവർ ദേവതകളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യാഗങ്ങൾ, വേദങ്ങൾ, ദ്വിജന്മാരുൾപ്പെടെയുള്ള വർഗ്ഗങ്ങൾ, ദേവതകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ, മൃഗസംഹിതയും ജീവജാലങ്ങളും എല്ലാം നിലനിൽക്കുന്നു. ഈ സകല ജഗതും, സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളായ ലോകം മുഴുവൻ, മഴയാൽ നിലനിൽക്കുന്നു; ആ മഴ സവിതാവാണ് സൃഷ്ടിക്കുന്നത്, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ. സവിതാ ആണ് ഈ സൃഷ്ടിയുടെ സ്ഥിരമായ ആധാരം, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ; സ്ഥിരമായ നക്ഷത്രം ശിശുമാരമാണ്, അതും നാരായണനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ ശിശുമാരത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നാരായണൻ വസിക്കുന്നു; അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ അധിഷ്ഠിതനും, ആദ്യനും ശാശ്വതനുമാണ്. ഇങ്ങനെ, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ, ഭൂമി, സമുദ്രം മുതലായവയോട് ചേർന്ന ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തെ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു; ഇനി എന്ത് കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? മഹർഷിമാർ ചോദിച്ചു: ധർമ്മം അറിയുന്നവനേ, ഭൂമിയിൽ ഉള്ള പുണ്യമായ തീർത്ഥങ്ങളും പവിത്രസ്ഥലങ്ങളും ദയവായി പറയൂ; ഞങ്ങളുടെ മനസ്സ് അതു കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. കൈകളും കാലുകളും മനസ്സും നല്ലപോലെ നിയന്ത്രിച്ചവനും, വിജ്ഞാനവും തപസ്സും പ്രശസ്തിയും ഉള്ളവനും തീർത്ഥഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. മനസ്സും വാകും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശുദ്ധമാക്കിയവരുടെ ഈ ദേഹീയ തീർത്ഥങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗപഥം ഉണർത്തുന്നു. അകത്ത് അശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ളവൻ, നൂറു പ്രാവശ്യം ജലത്തിൽ കഴുകിയാലും, അതുപോലെ പവിത്രതയില്ലാത്ത പാത്രം പോലെ, തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനമാക്കി ശുദ്ധിയാകുന്നില്ല. ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനും, കപടതയിൽ രുചി ഉള്ളവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കാത്തവനും, തീർത്ഥം, ദാനം, വ്രതം, വനം എന്നിവയിൽ ഒന്നും ശുദ്ധിയാക്കുന്നില്ല. ഏതു സ്ഥലത്താണെങ്കിലും, senses നിയന്ത്രിച്ചവൻ വസിച്ചാൽ അവിടെയേയ്ക്ക് കുരുക്ഷേത്രം, പ്രയാഗം, പുഷ്കരം എന്നിവയാണ്. അതിനാൽ, മഹർഷിശ്രേഷ്ഠനേ, ഞാൻ ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥങ്ങളും പവിത്രസ്ഥലങ്ങളും യഥാർത്ഥത്തിൽ, സംക്ഷിപ്തമായി പറയാം; ശ്രദ്ധിച്ചു കേൾക്കൂ. നൂറു വർഷം കഴിഞ്ഞാലും, ആദ്യത്തെ പുണ്യസ്ഥലമായ പുഷ്കരം, നൈമിഷാരണ്യവും, മുഴുവനായി വിവരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഞാൻ പ്രയാഗം, ധർമ്മാരണ്യം, ധേനുകം, ചമ്പകാരണം, സൈന്ധവാരണ്യം എന്നിവയും പറയാം. പുണ്യമായ മഗധാരണ്യം, ദണ്ഡകരണ്യം, ഗയ, പ്രശസ്തമായ പ്രഭാസം, ദൈവികമായ കനഖല എന്നിവയും, ഭൃഗുതുങ്ഗം, ഹിരണ്യാക്ഷം, ഭീമാരണ്യം, കുശസ്ഥലി, ലോഹാകുലം, സകേദാര, മന്ദാരണ്യം എന്നിവയും. മഹാബല, കോടിതീർത്ഥം (എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുന്നത്), രൂപതീർഥം, ശൂകരവ, ചക്രതീർഥം (മഹാപുണ്യപ്രദം), യോഗതീർഥം, സോമതീർഥം, പുണ്യമായ സാഹോട്ടകം, വിശുദ്ധമായ കോകാമുഖം, ബദരിപർവതം എന്നിവയും. സോമതീർഥം, തുങ്കകൂടം, പുണ്യമായ സ്കന്ദാശ്രമം, കോടിതീർഥം, അഗ്നിപദം, അഞ്ചശിഖ, ധർമ്മോത്ഭവം, കോടിതീർഥം, പുണ്യമായ ബാധപ്രമോചനം, ഗംഗാദ്വാരം, പഞ്ചകൂടം, മധ്യകേശരം എന്നിവയും. ചക്രപ്രഭം, മതംഗം, പ്രശസ്തമായ കൃശദണ്ഡം, ദംഷ്ട്രാകുണ്ടം, വിഷ്ണുതീർഥം, സർവകാമികം, മത്സ്യതിലം, മനോഹരമായ ബദരി, ബ്രഹ്മകുണ്ടം, വഹ്നികുണ്ടം, സത്യപദം എന്നിവയും. ചതു:സ്രോത, പന്ത്രണ്ടു പ്രവാഹങ്ങളുള്ള ചതു:ശൃംഗപർവതം, മാനസ, സ്ഥൂലശൃംഗം, സ്ഥൂലദണ്ഡം, ഉർവശി, ലോകപാല, മനുവര, സോമാഹ്വപർവതം, സദാപ്രഭ, മേരുകുണ്ടം, സോമാഭിഷേകതീർഥം എന്നിവയും. മഹാസ്രോത, കോടരകം, പഞ്ചധാര, ത്രിധാര, സപ്തധാര, ഏകധാര, ചാമരകണ്ടകം, ശാലഗ്രാമം, ചക്രതീർഥം, അതുല്യമായ കോടിദ്രുമം, ബില്വപ്രഭം, ദേവഹ്രദം, വിഷ്ണുഹ്രദം എന്നിവയും. ശംഖപ്രഭം, ദേവകുണ്ടം, പുണ്യമായ വജ്രായുധം, അഗ്നിപ്രഭം, പുംനാഗം, അതുല്യമായ ദേവപ്രഭം, വിദ്യാധര, ഗാന്ധർവസഹിതം, മഹാപുണ്യസ്ഥലം, ബ്രഹ്മഹ്രദം, സാതീർഥം, ലോകപാലം എന്ന സ്ഥലം, മണിപുരഗിരി എന്നിവയും. ഇവയെല്ലാം മഹാപുണ്യപ്രദമായ തീർഥങ്ങളും പവിത്രസ്ഥലങ്ങളും ആണെന്ന് മഹർഷിമാരേ, അറിഞ്ഞിരിക്കണം.